अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sūryacandramasorgatim sūryācandramasāvetau bhrājantau yāvadeva tu
सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
saptadvīpasamudrāṇāṃ dvīpānāṃ bhāti vistaraḥ vistarārdhaṃ pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ
पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
paryāsaparimāṇaṃ ca candrādityau prakāśataḥ paryāsapārimāṇyāttu budhaistulyaṃ divaḥ smṛtam
त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात् सूर्यो यात्यविलम्बतः अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः
trīṃllokānprati sāmānyāt sūryo yātyavilambataḥ acirāttu prakāśena avanāttu raviḥ smṛtaḥ
भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः महितत्वान्महच्छब्दो ह्य् अस्मिन्नर्थे निगद्यते
bhūyo bhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ mahitatvānmahacchabdo hy asminnarthe nigadyate
अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम् मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत
asya bhāratavarṣasya viṣkambhāttulyavistṛtam maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहो ऽत्र मण्डले
navayojanasāhasro vistāro maṇḍalasya tu vistārāttriguṇaścāpi pariṇāho 'tra maṇḍale
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī ataḥ pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ punaḥ
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalasya tu ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ
तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह
tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmprataṃ cābhimānibhiḥ abhimānino hyatītā ye tulyāste sāmprataistviha
देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर् वक्ष्यामि वसुधातलम्
devādevair atītāstu rūpairnāmabhireva ca tasmādvai sāmpratairdevair vakṣyāmi vasudhātalam
दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
divyasya saṃniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā
तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम् मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता
tasyāścārdhapramāṇaṃ ca meroścaivottarottaram merormadhye pratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā
तथा शतसहस्राणाम् एकोननवतिं पुनः पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः
tathā śatasahasrāṇām ekonanavatiṃ punaḥ pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyardhasya vistaraḥ
पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात् संख्यातास्तु चतुर्दिशम्
pṛthivyā vistaraṃ kṛtyaṃ yojanaistaṃ nibodhata tisraḥ koṭyastu vistārāt saṃkhyātāstu caturdiśam
तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः
tathā śatasahasrāṇām ekonāśītir ucyate saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāḥ sa tu vistaraḥ
विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम् गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
vistāraṃ triguṇaṃ caiva pṛthivyantaramaṇḍalam gaṇitaṃ yojanānāṃ tu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम्
tathā śatasahasrāṇāṃ saptatriṃśādhikāstu tāḥ ityetadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantaramaṇḍalam
तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम् पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम्
tārakāsaṃniveśasya divi yāvattu maṇḍalam paryāptasaṃniveśasya bhūmestāvattu maṇḍalam
पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि
paryāsaparimāṇaṃ ca bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam meroḥ prācyāṃ diśāyāṃ tu mānasottaramūrdhani
वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता दक्षिणेन पुनर्मेरोर् मानसस्य तु पृष्ठतः
vastvekasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā dakṣiṇena punarmeror mānasasya tu pṛṣṭhataḥ
वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर् मानसस्य तु मूर्धनि
vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure pratīcyāṃ tu punarmeror mānasasya tu mūrdhani
सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि
suṣā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrdhani
तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्
tulyā mahendrapuryāpi somasyāpi vibhāvarī mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturdiśam
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane
काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिस्तत्र निबोधत दक्षिणोपक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
kāṣṭhāgatasya sūryasya gatistatra nibodhata dakṣiṇopakrame sūryaḥ kṣipteṣuriva sarpati
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ
वैवस्वते संयमने उद्यन्सूर्यः प्रदृश्यते सुषायामर्धरात्रस्तु विभावर्यास्तम् एति च
vaivasvate saṃyamane udyansūryaḥ pradṛśyate suṣāyāmardharātrastu vibhāvaryāstam eti ca
वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा सुषायामथ वारुण्याम् उत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviryadā suṣāyāmatha vāruṇyām uttiṣṭhansa tu dṛśyate
विभावर्यामर्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेव च सुषायामथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविर्यदा
vibhāvaryāmardharātraṃ māhendryāmastameva ca suṣāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne tu raviryadā
विभावर्यां सोमपुर्याम् उत्तिष्ठति विभावसुः महेन्द्रस्यामरावत्याम् उद्गच्छति दिवाकरः
vibhāvaryāṃ somapuryām uttiṣṭhati vibhāvasuḥ mahendrasyāmarāvatyām udgacchati divākaraḥ
अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च स शीघ्रमेव पर्येति भानुरालातचक्रवत्
ardharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca sa śīghrameva paryeti bhānurālātacakravat
भ्रमन्वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणान्तेषु सर्पति
bhramanvai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇānteṣu sarpati
उदयास्तमये वासाव् उत्तिष्ठति पुनः पुनः पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः
udayāstamaye vāsāv uttiṣṭhati punaḥ punaḥ pūrvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ
पतत्येकं तु मध्याह्ने भाभिरेव च रश्मिभिः उदितो वर्धमानाभिर् मध्याह्ने तपते रविः
patatyekaṃ tu madhyāhne bhābhireva ca raśmibhiḥ udito vardhamānābhir madhyāhne tapate raviḥ
अतः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिरस्तं स गच्छति उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे तु वै
ataḥ paraṃ hrasantībhir gobhirastaṃ sa gacchati udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare tu vai
यादृक्पुरस्तात्तपति यादृक्पृष्ठे तु पार्श्वयोः यत्रोदयस्तु दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः
yādṛkpurastāttapati yādṛkpṛṣṭhe tu pārśvayoḥ yatrodayastu dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ
प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते सर्वेषामुत्तरे मेरुर् लोकालोकस्य दक्षिणे
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate sarveṣāmuttare merur lokālokasya dakṣiṇe
विदूरभावादर्कस्य भूमेरेषा गतस्य च श्रयन्ते रश्मयो यस्मात् तेन रात्रौ न दृश्यते
vidūrabhāvādarkasya bhūmereṣā gatasya ca śrayante raśmayo yasmāt tena rātrau na dṛśyate
ऊर्ध्वं शतसहस्रांशुः स्थितस्तत्र प्रदृश्यते एवं पुष्करमध्ये तु यदा भवति भास्करः
ūrdhvaṃ śatasahasrāṃśuḥ sthitastatra pradṛśyate evaṃ puṣkaramadhye tu yadā bhavati bhāskaraḥ
त्रिंशद्भागं च मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति योजनानां सहस्रस्य इमां संख्यां निबोधत
triṃśadbhāgaṃ ca medinyā muhūrtena sa gacchati yojanānāṃ sahasrasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata
पूर्णं शतसहस्राणाम् एकत्रिंशच्च सा स्मृता पञ्चाशच्च सहस्राणि तथान्यान्यधिकानि च
pūrṇaṃ śatasahasrāṇām ekatriṃśacca sā smṛtā pañcāśacca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते एतेन क्रमयोगेण यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
mauhūrtikī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate etena kramayogeṇa yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām
परिगच्छति सूर्यो ऽसौ मासं काष्ठामुदग्दिनात् मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
parigacchati sūryo 'sau māsaṃ kāṣṭhāmudagdināt madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
मानसोत्तरमेरोस्तु अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम् सर्वतो दक्षिणस्यां तु काष्ठायां तन्निबोधत
mānasottaramerostu antaraṃ triguṇaṃ smṛtam sarvato dakṣiṇasyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ tannibodhata
नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
nava koṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca
अहोरात्रात्पतंगस्य गतिरेषा विधीयते दक्षिणादिङ्निवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
ahorātrātpataṃgasya gatireṣā vidhīyate dakṣiṇādiṅnivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ
क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतो ऽपि दिशं चरन् मण्डलं विषुवच्चापि योजनैस्तन्निबोधत
kṣīrodasya samudrasyottarato 'pi diśaṃ caran maṇḍalaṃ viṣuvaccāpi yojanaistannibodhata
तिस्रः कोट्यस्तु सम्पूर्णा विषुवस्यापि मण्डलम् तथा शतसहस्राणि विंशत्येकाधिकानि तु
tisraḥ koṭyastu sampūrṇā viṣuvasyāpi maṇḍalam tathā śatasahasrāṇi viṃśatyekādhikāni tu
श्रावणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् गोमेदस्य परद्वीपे उत्तरां च दिशं चरन्
śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet gomedasya paradvīpe uttarāṃ ca diśaṃ caran
उत्तरायाः प्रमाणं तु काष्ठाया मण्डलस्य तु दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विन्द्याद् यथाक्रमम्
uttarāyāḥ pramāṇaṃ tu kāṣṭhāyā maṇḍalasya tu dakṣiṇottaramadhyāni tāni vindyād yathākramam
स्थानं जरद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तमम् वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः
sthānaṃ jaradgavaṃ madhye tathairāvatamuttamam vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ
नागवीथ्युत्तरा वीथी ह्य् अजवीथिस् तु दक्षिणा उभे आषाढमूलं तु अजवीथ्यादयस् त्रयः
nāgavīthyuttarā vīthī hy ajavīthis tu dakṣiṇā ubhe āṣāḍhamūlaṃ tu ajavīthyādayas trayaḥ
अभिजित्पूर्वतः स्वातिं नागवीथ्युत्तरास् त्रयः अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्यस् त्रयः स्मृताः
abhijitpūrvataḥ svātiṃ nāgavīthyuttarās trayaḥ aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthyas trayaḥ smṛtāḥ
रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथिर् इति स्मृता पुष्याश्लेषा पुनर्वस्वोर् वीथी चैरावती स्मृता
rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthir iti smṛtā puṣyāśleṣā punarvasvor vīthī cairāvatī smṛtā
तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी भवेत्
tisrastu vīthayo hyetā uttaro mārga ucyate pūrvottarā ca phalgunyau maghā caivārṣabhī bhavet
पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम्
pūrvottaraproṣṭhapadau govīthī revatī smṛtā śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca vāruṇaṃ ca jaradgavam
एतास्तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते हस्तश्चित्रा तथा स्वाती ह्य् अजवीथिरिति स्मृता
etāstu vīthayas tisro madhyamo mārga ucyate hastaścitrā tathā svātī hy ajavīthiriti smṛtā
ज्येष्ठा विशाखा मैत्रं च मृगवीथी तथोच्यते मूलं पूर्वोत्तराषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत्
jyeṣṭhā viśākhā maitraṃ ca mṛgavīthī tathocyate mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe vīthī vaiśvānarī bhavet
स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे पुनः काष्ठयोरन्तरं चैतद् वक्ष्यते योजनैः पुनः
smṛtāstisrastu vīthyastā mārge vai dakṣiṇe punaḥ kāṣṭhayorantaraṃ caitad vakṣyate yojanaiḥ punaḥ
एतच्छतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु वै स्मृतम् शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
etacchatasahasrāṇām ekatriṃśattu vai smṛtam śatāni trīṇi cānyāni trayastriṃśattathaiva ca
काष्ठयोरन्तरं ह्येतद् योजनानां प्रकीर्तितम् काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अयने दक्षिणोत्तरे
kāṣṭhayorantaraṃ hyetad yojanānāṃ prakīrtitam kāṣṭhayorlekhayoścaiva ayane dakṣiṇottare
ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत एकैकमन्तरं तद्वद् युक्तान्येतानि सप्तभिः
te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanaistu nibodhata ekaikamantaraṃ tadvad yuktānyetāni saptabhiḥ
सहस्रेणातिरिक्ता च ततो ऽन्या पञ्चविंशतिः लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोश्चरन्
sahasreṇātiriktā ca tato 'nyā pañcaviṃśatiḥ lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran
अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे बाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्यमण्डलम्
abhyantaraṃ sa paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe bāhyato dakṣiṇenaiva satataṃ sūryamaṇḍalam
चरन्नसावुदीच्यां च ह्य् अशीत्या मण्डलाञ्छतम् अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु
carannasāvudīcyāṃ ca hy aśītyā maṇḍalāñchatam abhyantaraṃ sa paryeti kramate maṇḍalāni tu
प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनानां निबोधत योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ तथा स्मृतम्
pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānāṃ nibodhata yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tathā smṛtam
अधिकान्यष्टपञ्चाशद् योजनानि तु वै पुनः विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते
adhikānyaṣṭapañcāśad yojanāni tu vai punaḥ viṣkambho maṇḍalasyaiva tiryaksa tu vidhīyate
अहस्तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं क्रमात् कुलालचक्रपर्यन्तो यथा चन्द्रो रविस्तथा
ahastu carate nābheḥ sūryo vai maṇḍalaṃ kramāt kulālacakraparyanto yathā candro ravistathā
दक्षिणे चक्रवत्सूर्यस् तथा शीघ्रं निवर्तते तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
dakṣiṇe cakravatsūryas tathā śīghraṃ nivartate tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati
सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने त्रयोदशार्धमृक्षाणां मध्ये चरति मण्डलम्
sūryo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane trayodaśārdhamṛkṣāṇāṃ madhye carati maṇḍalam
मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति
muhūrtaistāni ṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati
उदग्याने तथा सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिं सो ऽल्पां प्रसर्पति
udagyāne tathā sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ tasmāddīrgheṇa kālena bhūmiṃ so 'lpāṃ prasarpati
सूर्यो ऽष्टादशभिरह्नो मुहूर्तैरुदगायने त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन्
sūryo 'ṣṭādaśabhirahno muhūrtairudagāyane trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ muhūrtaistāni ṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran
ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो भ्रमते ऽसौ ध्रुवस्तथा
tato mandataraṃ tābhyāṃ cakraṃ tu bhramate punaḥ mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate 'sau dhruvastathā
मुहूर्तैस्त्रिंशता तावद् अहोरात्रं भुवो भ्रमन् उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
muhūrtaistriṃśatā tāvad ahorātraṃ bhuvo bhraman ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu
उत्तरक्रमणे ऽर्कस्य दिवा मन्दगतिः स्मृता तस्यैव तु पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः
uttarakramaṇe 'rkasya divā mandagatiḥ smṛtā tasyaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gatiḥ
दक्षिणप्रक्रमे वापि दिवा शीघ्रं विधीयते गतिः सूर्यस्य वै नक्तं मन्दा चापि विधीयते
dakṣiṇaprakrame vāpi divā śīghraṃ vidhīyate gatiḥ sūryasya vai naktaṃ mandā cāpi vidhīyate
एवं गतिविशेषेण विभजन्रात्र्यहानि तु अजवीथ्यां दक्षिणायां लोकालोकस्य चोत्तरम्
evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajanrātryahāni tu ajavīthyāṃ dakṣiṇāyāṃ lokālokasya cottaram
लोकसंतानतो ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः व्युष्टिर्यावत्प्रभा सौरी पुष्करात्सम्प्रवर्तते
lokasaṃtānato hyeṣa vaiśvānarapathādbahiḥ vyuṣṭiryāvatprabhā saurī puṣkarātsampravartate
पार्श्वेभ्यो बाह्यतस् तावल् लोकालोकश्च पर्वतः योजनानां सहस्राणि दशोर्ध्वं चोच्छ्रितो गिरिः
pārśvebhyo bāhyatas tāval lokālokaśca parvataḥ yojanānāṃ sahasrāṇi daśordhvaṃ cocchrito giriḥ
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च पर्वतः परिमण्डलः नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
prakāśaścāprakāśaśca parvataḥ parimaṇḍalaḥ nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha
अभ्यन्तरे प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
abhyantare prakāśante lokālokasya vai gireḥ etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param
लोक आलोकने धातुर् निरालोकस्त्वलोकता लोकालोकौ तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन्
loka ālokane dhātur nirālokastvalokatā lokālokau tu saṃdhatte yasmātsūryaḥ paribhraman
तस्मात्संध्येति तामाहुर् उषाव्युष्टैर्यथान्तरम् उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर् व्युष्टिश्चापि अहः स्मृतम्
tasmātsaṃdhyeti tāmāhur uṣāvyuṣṭairyathāntaram uṣā rātriḥ smṛtā viprair vyuṣṭiścāpi ahaḥ smṛtam
त्रिंशत्कलो मुहूर्तस्तु अहस्ते दश पञ्च च ह्रासो वृद्धिरहर्भागैर् दिवसानां यथा तु वै
triṃśatkalo muhūrtastu ahaste daśa pañca ca hrāso vṛddhiraharbhāgair divasānāṃ yathā tu vai
संध्यामुहूर्तमात्रायां ह्रासवृद्धी तु ते ऋते लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तागते तु वै
saṃdhyāmuhūrtamātrāyāṃ hrāsavṛddhī tu te ṛte lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrtāgate tu vai
प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागांश्चाहुश्च पञ्च च तस्मात्प्रातर्गतात्कालान् मुहूर्ताः संगवस् त्रयः
prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgāṃścāhuśca pañca ca tasmātprātargatātkālān muhūrtāḥ saṃgavas trayaḥ
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालादनन्तरम् तस्मान्मध्यंदिनात्कालाद् अपराह्ण इति स्मृतः
madhyāhnastrimuhūrtastu tasmātkālādanantaram tasmānmadhyaṃdinātkālād aparāhṇa iti smṛtaḥ
त्रय एव मुहूर्तास्तु काल एष स्मृतो बुधैः अपराह्णव्यतीताच्च कालः सायं स उच्यते
traya eva muhūrtāstu kāla eṣa smṛto budhaiḥ aparāhṇavyatītācca kālaḥ sāyaṃ sa ucyate
दश पञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्तास् त्रय एव च दशपञ्चमुहूर्तं वै अहस्तु विषुवे स्मृतम्
daśa pañca muhūrtāhno muhūrtās traya eva ca daśapañcamuhūrtaṃ vai ahastu viṣuve smṛtam
वर्धत्यतो ह्रसत्येव अयने दक्षिणोत्तरे अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते अहः
vardhatyato hrasatyeva ayane dakṣiṇottare ahastu grasate rātriṃ rātristu grasate ahaḥ
शरद्वसन्तयोर्मध्यं विषुवं तु विधीयते आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकाच्चालोक उच्यते
śaradvasantayormadhyaṃ viṣuvaṃ tu vidhīyate ālokāntaḥ smṛto loko lokāccāloka ucyate
लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः चत्वारस्ते महात्मानस् तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम्
lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ catvāraste mahātmānas tiṣṭhantyābhūtasaṃplavam
सुधामा चैव वैराजः कर्दमश्च प्रजापतिः हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च सः
sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaśca prajāpatiḥ hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca saḥ
निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः लोकपालाः स्थितास्त्वेते लोकालोके चतुर्दिशम्
nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ lokapālāḥ sthitāstvete lokāloke caturdiśam
उत्तरं यदगस्त्यस्य शृङ्गं देवर्षिसेवितम् पितृयानः स्मृतः पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः
uttaraṃ yadagastyasya śṛṅgaṃ devarṣisevitam pitṛyānaḥ smṛtaḥ panthā vaiśvānarapathādbahiḥ
तत्रासते प्रजाकामा ऋषयो ये ऽग्निहोत्रिणः लोकस्य संतानकराः पितृयाने पथि स्थिताः
tatrāsate prajākāmā ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyāne pathi sthitāḥ
भूतारम्भकृतं कर्म आशिषश्च विशां पते प्रारभन्ते लोककामास् तेषां पन्थाः स दक्षिणः
bhūtārambhakṛtaṃ karma āśiṣaśca viśāṃ pate prārabhante lokakāmās teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ
चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे संतप्ततपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च
calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yuge yuge saṃtaptatapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca
जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु ते पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्विह
jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛheṣu te paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣviha
एवमावर्तमानास्ते वर्तन्त्याभूतसंप्लवम् अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणां गृहमेधिनाम्
evamāvartamānāste vartantyābhūtasaṃplavam aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gṛhamedhinām
सवितुर्दक्षिणं मार्गम् आश्रित्याभूतसंप्लवम् क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे
saviturdakṣiṇaṃ mārgam āśrityābhūtasaṃplavam kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire
लोकसंव्यवहारार्थं भूतारम्भकृतेन च इच्छाद्वेषरताच्चैव मैथुनोपगमाच्च वै
lokasaṃvyavahārārthaṃ bhūtārambhakṛtena ca icchādveṣaratāccaiva maithunopagamācca vai
तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च इत्येतैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानीह भेजिरे
tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāḥ śmaśānānīha bhejire
प्रजौषणिः सप्तर्षयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे संततिं ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युर्जितस्तु तैः
prajauṣaṇiḥ saptarṣayo dvāpareṣviha jajñire saṃtatiṃ te jugupsante tasmānmṛtyurjitastu taiḥ
अष्टाशीतिसहस्राणि तेषामप्यूर्ध्वरेतसाम् उदक्पन्था न पर्यन्तम् आश्रित्याभूतसंप्लवम्
aṣṭāśītisahasrāṇi teṣāmapyūrdhvaretasām udakpanthā na paryantam āśrityābhūtasaṃplavam
ते संप्रयोगाल्लोकस्य मिथुनस्य च वर्जनात् ईर्ष्याद्वेषनिवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात्
te saṃprayogāllokasya mithunasya ca varjanāt īrṣyādveṣanivṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt
ततो ऽन्यकामसंयोगशब्दादेर् दोषदर्शनात् इत्येतैः कारणैः शुद्धैस् ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे
tato 'nyakāmasaṃyogaśabdāder doṣadarśanāt ityetaiḥ kāraṇaiḥ śuddhais te 'mṛtatvaṃ hi bhejire
आभूतसम्प्लवस्थानाम् अमृतत्वं विभाव्यते त्रैलोक्यस्थितिकालो हि न पुनर्मारगामिणाम्
ābhūtasamplavasthānām amṛtatvaṃ vibhāvyate trailokyasthitikālo hi na punarmāragāmiṇām
भ्रूणहत्याश्वमेधादिपापपुण्यनिभैः परम् आभूतसम्प्लवान्ते तु क्षीयन्ते चोर्ध्वरेतसः
bhrūṇahatyāśvamedhādipāpapuṇyanibhaiḥ param ābhūtasamplavānte tu kṣīyante cordhvaretasaḥ
ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्रानुसंस्थितः एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्
ūrdhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatrānusaṃsthitaḥ etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram
यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् धर्मे ध्रुवस्य तिष्ठन्ति ये तु लोकस्य काङ्क्षिणः
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam dharme dhruvasya tiṣṭhanti ye tu lokasya kāṅkṣiṇaḥ