मयः प्रहारं कृत्वा तु मायावी दानवर्षभः विवेश तूर्णं त्रिपुरम् अभ्रं नीलमिवाम्बरम्
mayaḥ prahāraṃ kṛtvā tu māyāvī dānavarṣabhaḥ viveśa tūrṇaṃ tripuram abhraṃ nīlamivāmbaram
स दीर्घमुष्णं निःश्वस्य दानवान्वीक्ष्य मध्यगान् दध्यौ लोकक्षये प्राप्ते कालं काल इवापरः
sa dīrghamuṣṇaṃ niḥśvasya dānavānvīkṣya madhyagān dadhyau lokakṣaye prāpte kālaṃ kāla ivāparaḥ
इन्द्रो ऽपि बिभ्यते यस्य स्थितो युद्धेप्सुरग्रतः स चापि निधनं प्राप्तो विद्युन्माली महायशाः
indro 'pi bibhyate yasya sthito yuddhepsuragrataḥ sa cāpi nidhanaṃ prāpto vidyunmālī mahāyaśāḥ
दुर्गं वै त्रिपुरस्यास्य न समं विद्यते पुरम् तस्याप्येषो ऽनयः प्राप्तो न दुर्गं कारणं क्वचित्
durgaṃ vai tripurasyāsya na samaṃ vidyate puram tasyāpyeṣo 'nayaḥ prāpto na durgaṃ kāraṇaṃ kvacit
कालस्यैव वशे सर्वं दुर्गं दुर्गतरं च यत् काले क्रुद्धे कथं कालात् त्राणं नो ऽद्य भविष्यति
kālasyaiva vaśe sarvaṃ durgaṃ durgataraṃ ca yat kāle kruddhe kathaṃ kālāt trāṇaṃ no 'dya bhaviṣyati
एकेषु त्रिषु यत्किंचिद् बलं वै सर्वजन्तुषु कालस्य तद्वशं सर्वम् इति पैतामहो विधिः
ekeṣu triṣu yatkiṃcid balaṃ vai sarvajantuṣu kālasya tadvaśaṃ sarvam iti paitāmaho vidhiḥ
अस्मिन्कः प्रभवेद्योगो ह्य् असंधार्ये ऽमितात्मनि लङ्घने कः समर्थः स्याद् ऋते देवं महेश्वरम्
asminkaḥ prabhavedyogo hy asaṃdhārye 'mitātmani laṅghane kaḥ samarthaḥ syād ṛte devaṃ maheśvaram
बिभेमि नेन्द्राद्धि यमाद् वरुणान्न च वित्तपात् स्वामी चैषां तु देवानां दुर्जयः स महेश्वरः
bibhemi nendrāddhi yamād varuṇānna ca vittapāt svāmī caiṣāṃ tu devānāṃ durjayaḥ sa maheśvaraḥ
ऐश्वर्यस्य फलं यत्तत् प्रभुत्वस्य च यत्फलम् तदद्य दर्शयिष्यामि यावद्वीराः समन्ततः
aiśvaryasya phalaṃ yattat prabhutvasya ca yatphalam tadadya darśayiṣyāmi yāvadvīrāḥ samantataḥ
वापीममृततोयेन पूर्णां स्रक्ष्ये वरौषधीः जीविष्यन्ति तदा दैत्याः संजीवनवरौषधैः
vāpīmamṛtatoyena pūrṇāṃ srakṣye varauṣadhīḥ jīviṣyanti tadā daityāḥ saṃjīvanavarauṣadhaiḥ
इति संचिन्त्य बलवान् मयो मायाविनां वरः मायया ससृजे वापीं रम्भामिव पितामहः
iti saṃcintya balavān mayo māyāvināṃ varaḥ māyayā sasṛje vāpīṃ rambhāmiva pitāmahaḥ
द्वियोजनायतां दीर्घां पूर्णयोजनविस्तृताम् आरोहसंक्रमवतीं चित्ररूपां कथामिव
dviyojanāyatāṃ dīrghāṃ pūrṇayojanavistṛtām ārohasaṃkramavatīṃ citrarūpāṃ kathāmiva
इन्दोः किरणकल्पेन मृष्टेनामृतगन्धिना पूर्णां परमतोयेन गुणपूर्णामिवाङ्गनाम्
indoḥ kiraṇakalpena mṛṣṭenāmṛtagandhinā pūrṇāṃ paramatoyena guṇapūrṇāmivāṅganām
उत्पलैः कुमुदैः पद्मैर् वृतां कादम्बकैस्तथा चन्द्रभास्करवर्णाभैर् भीमैर् आवरणैर्वृताम्
utpalaiḥ kumudaiḥ padmair vṛtāṃ kādambakaistathā candrabhāskaravarṇābhair bhīmair āvaraṇairvṛtām
खगैर् मधुररावैश्च चारुचामीकरप्रभैः कामैषिभिर् इवाकीर्णां जीवानामरणीम् इव
khagair madhurarāvaiśca cārucāmīkaraprabhaiḥ kāmaiṣibhir ivākīrṇāṃ jīvānāmaraṇīm iva
तां वापीं सृज्य स मयो गङ्गामिव महेश्वरः तस्यां प्रक्षालयामास विद्युन्मालिनमादितः
tāṃ vāpīṃ sṛjya sa mayo gaṅgāmiva maheśvaraḥ tasyāṃ prakṣālayāmāsa vidyunmālinamāditaḥ
स वाप्यां मज्जितो दैत्यो देवशत्रुर्महाबलः उत्तस्थाविन्धनैरिद्धः सद्यो हुत इवानलः
sa vāpyāṃ majjito daityo devaśatrurmahābalaḥ uttasthāvindhanairiddhaḥ sadyo huta ivānalaḥ
मयस्य चाञ्जलिं कृत्वा तारकाख्यो ऽभिवादितः विद्युन्मालीति वचनं मयमुत्थाय चाब्रवीत्
mayasya cāñjaliṃ kṛtvā tārakākhyo 'bhivāditaḥ vidyunmālīti vacanaṃ mayamutthāya cābravīt
क्व नन्दी सह रुद्रेण वृतः प्रमथजम्बुकैः युध्यामो ऽरीन् विनिष्पीड्य दया देहेषु का हि नः
kva nandī saha rudreṇa vṛtaḥ pramathajambukaiḥ yudhyāmo 'rīn viniṣpīḍya dayā deheṣu kā hi naḥ
अन्वास्यैव च रुद्रस्य भवामः प्रभविष्णवः तैर्वा विनिहता युद्धे भविष्यामो यमाशनाः
anvāsyaiva ca rudrasya bhavāmaḥ prabhaviṣṇavaḥ tairvā vinihatā yuddhe bhaviṣyāmo yamāśanāḥ
विद्युन्मालेर् निशम्यैतन् मयो वचनमूर्जितम् तं परिष्वज्य सार्द्राक्ष इदमाह महासुरः
vidyunmāler niśamyaitan mayo vacanamūrjitam taṃ pariṣvajya sārdrākṣa idamāha mahāsuraḥ
विद्युन्मालिन्न मे राज्यम् अभिप्रेतं न जीवितम् त्वया विना महाबाहो किमन्येन महासुर
vidyunmālinna me rājyam abhipretaṃ na jīvitam tvayā vinā mahābāho kimanyena mahāsura
महामृतमयी वापी ह्य् एषा मायाभिरीश्वर सृष्टा दानवदैत्यानां हतानां जीववर्धिनी
mahāmṛtamayī vāpī hy eṣā māyābhirīśvara sṛṣṭā dānavadaityānāṃ hatānāṃ jīvavardhinī
दिष्ट्या त्वां दैत्य पश्यामि यमलोकाद् इहागतम् दुर्गतावनयग्रस्तं भोक्ष्यामो ऽद्य महानिधिम्
diṣṭyā tvāṃ daitya paśyāmi yamalokād ihāgatam durgatāvanayagrastaṃ bhokṣyāmo 'dya mahānidhim
दृष्ट्वा दृष्ट्वा च तां वापीं मायया मयनिर्मिताम् हृष्टाननाक्षा दैत्येन्द्रा इदं वचनमब्रुवन्
dṛṣṭvā dṛṣṭvā ca tāṃ vāpīṃ māyayā mayanirmitām hṛṣṭānanākṣā daityendrā idaṃ vacanamabruvan
दानवा युध्यतेदानीं प्रमथैः सह निर्भयाः मयेन निर्मिता वापी हतान्संजीवयिष्यति
dānavā yudhyatedānīṃ pramathaiḥ saha nirbhayāḥ mayena nirmitā vāpī hatānsaṃjīvayiṣyati
ततः क्षुब्धाम्बुधिनिभा भेरी सा तु भयंकरी वाद्यमाना ननादोच्चै रौरवी सा पुनः पुनः
tataḥ kṣubdhāmbudhinibhā bherī sā tu bhayaṃkarī vādyamānā nanādoccai rauravī sā punaḥ punaḥ
श्रुत्वा भेरीरवं घोरं मेघारम्भितसंनिभम् न्यपतन्नसुरास्तूर्णं त्रिपुराद्युद्धलालसाः
śrutvā bherīravaṃ ghoraṃ meghārambhitasaṃnibham nyapatannasurāstūrṇaṃ tripurādyuddhalālasāḥ
लोहराजतसौवर्णैः कटकैर्मणिराजितैः आमुक्तैः कुण्डलैर्हारैर् मुकुटैरपि चोत्कटैः
loharājatasauvarṇaiḥ kaṭakairmaṇirājitaiḥ āmuktaiḥ kuṇḍalairhārair mukuṭairapi cotkaṭaiḥ
धूमायिता ह्यविरमा ज्वलन्त इव पावकाः आयुधानि समादाय काशिनो दृढविक्रमाः
dhūmāyitā hyaviramā jvalanta iva pāvakāḥ āyudhāni samādāya kāśino dṛḍhavikramāḥ
नृत्यमाना इव नटा गर्जन्त इव तोयदाः करोच्छ्रया इव गजाः सिंहा इव च निर्भयाः
nṛtyamānā iva naṭā garjanta iva toyadāḥ karocchrayā iva gajāḥ siṃhā iva ca nirbhayāḥ
ह्रदा इव च गम्भीराः सूर्या इव प्रतापिताः द्रुमा इव च दैत्येन्द्रास् त्रासयन्तो बलं महत्
hradā iva ca gambhīrāḥ sūryā iva pratāpitāḥ drumā iva ca daityendrās trāsayanto balaṃ mahat
प्रमथा अपि सोत्साहा गरुडोत्पातपातिनः युयुत्सवो ऽभिधावन्ति दानवान्दानवारयः
pramathā api sotsāhā garuḍotpātapātinaḥ yuyutsavo 'bhidhāvanti dānavāndānavārayaḥ
नन्दीश्वरेण प्रमथास् तारकाख्येन दानवाः चक्रुः संहत्य संग्रामं चोद्यमाना बलेन च
nandīśvareṇa pramathās tārakākhyena dānavāḥ cakruḥ saṃhatya saṃgrāmaṃ codyamānā balena ca
ते ऽसिभिश्चन्द्रसंकाशैः शूलैश्चानलपिङ्गलैः बाणैश्च दृढनिर्मुक्तैर् अभिजघ्नुः परस्परम्
te 'sibhiścandrasaṃkāśaiḥ śūlaiścānalapiṅgalaiḥ bāṇaiśca dṛḍhanirmuktair abhijaghnuḥ parasparam
शराणां सृज्यमानानाम् असीनां च निपात्यताम् रूपाण्यासन्महोल्कानां पतन्तीनामिवाम्बरात्
śarāṇāṃ sṛjyamānānām asīnāṃ ca nipātyatām rūpāṇyāsanmaholkānāṃ patantīnāmivāmbarāt
शक्तिभिर्भिन्नहृदया निर्दया इव पातिताः निरयेष्विव निर्मग्नाः कूजन्ते प्रमथासुराः
śaktibhirbhinnahṛdayā nirdayā iva pātitāḥ nirayeṣviva nirmagnāḥ kūjante pramathāsurāḥ
हेमकुण्डलयुक्तानि किरीटोत्कटवन्ति च शिरांस्युर्व्यां पतन्ति स्म गिरिकूटा इवात्यये
hemakuṇḍalayuktāni kirīṭotkaṭavanti ca śirāṃsyurvyāṃ patanti sma girikūṭā ivātyaye
परश्वधैः पट्टिशैश्च खड्गैश्च परिघैस्तथा छिन्नाः करिवराकारा निपेतुस्ते धरातले
paraśvadhaiḥ paṭṭiśaiśca khaḍgaiśca parighaistathā chinnāḥ karivarākārā nipetuste dharātale
गर्जन्ति सहसा हृष्टाः प्रमथा भीमगर्जनाः साधयन्त्यपरे सिद्धा युद्धगान्धर्वमद्भुतम्
garjanti sahasā hṛṣṭāḥ pramathā bhīmagarjanāḥ sādhayantyapare siddhā yuddhagāndharvamadbhutam
बलवान्भासि प्रमथ दर्पितो भासि दानव इति चोच्चारयन्वाचं वारणा रणधूर्गताः
balavānbhāsi pramatha darpito bhāsi dānava iti coccārayanvācaṃ vāraṇā raṇadhūrgatāḥ
परिघैराहताः केचिद् दानवैः शंकरानुगाः वमन्ते रुधिरं वक्त्रैः स्वर्णधातुमिवाचलाः
parighairāhatāḥ kecid dānavaiḥ śaṃkarānugāḥ vamante rudhiraṃ vaktraiḥ svarṇadhātumivācalāḥ
प्रमथैरपि नाराचैर् असुराः सुरशत्रवः द्रुमैश्च गिरिशृङ्गैश्च गाढमेवाहवे हताः
pramathairapi nārācair asurāḥ suraśatravaḥ drumaiśca giriśṛṅgaiśca gāḍhamevāhave hatāḥ
सूदितानथ तान्दैत्यान् अन्ये दानवपुंगवाः उत्क्षिप्य चिक्षिपुर् वाप्यां मयदानवचोदिताः
sūditānatha tāndaityān anye dānavapuṃgavāḥ utkṣipya cikṣipur vāpyāṃ mayadānavacoditāḥ
ते चापि भास्वरैर्देहैः स्वर्गलोक इवामराः उत्तस्थुर्वापीमासाद्य सद्रूपाभरणाम्बराः
te cāpi bhāsvarairdehaiḥ svargaloka ivāmarāḥ uttasthurvāpīmāsādya sadrūpābharaṇāmbarāḥ
अथैके दानवाः प्राप्य वापीप्रक्षेपणाद् असून् आस्फोट्य सिंहनादं च कृत्वाधावंस्तथासुराः
athaike dānavāḥ prāpya vāpīprakṣepaṇād asūn āsphoṭya siṃhanādaṃ ca kṛtvādhāvaṃstathāsurāḥ
दानवाः प्रमथानेतान् प्रसर्पत किम् आसथ हतानपि हि वो वापी पुनरुज्जीवयिष्यति
dānavāḥ pramathānetān prasarpata kim āsatha hatānapi hi vo vāpī punarujjīvayiṣyati
एवं श्रुत्वा शङ्कुकर्णो वचो ऽग्रग्रहसंनिभः द्रुतमेवैत्य देवेशम् इदं वचनमब्रवीत्
evaṃ śrutvā śaṅkukarṇo vaco 'gragrahasaṃnibhaḥ drutamevaitya deveśam idaṃ vacanamabravīt
सूदिताः सूदिता देव प्रमथैरसुरा ह्यमी उत्तिष्ठन्ति पुनर्भीमाः सस्या इव जलोक्षिताः
sūditāḥ sūditā deva pramathairasurā hyamī uttiṣṭhanti punarbhīmāḥ sasyā iva jalokṣitāḥ
अस्मिन्किल पुरे वापी पूर्णामृतरसाम्भसा निहता निहता यत्र क्षिप्ता जीवन्ति दानवाः
asminkila pure vāpī pūrṇāmṛtarasāmbhasā nihatā nihatā yatra kṣiptā jīvanti dānavāḥ
इति विज्ञापयद्देवं शङ्कुकर्णो महेश्वरम् अभवन्दानवबल उत्पाता वै सुदारुणाः
iti vijñāpayaddevaṃ śaṅkukarṇo maheśvaram abhavandānavabala utpātā vai sudāruṇāḥ
तारकाख्यः सुभीमाक्षो दारितास्यो हरिर्यथा अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो महादेवरथं प्रति
tārakākhyaḥ subhīmākṣo dāritāsyo hariryathā abhyadhāvatsusaṃkruddho mahādevarathaṃ prati
त्रिपुरे तु महान्घोरो भेरीशङ्खरवो बभौ दानवा निःसृता दृष्ट्वा देवदेवरथे सुरम्
tripure tu mahānghoro bherīśaṅkharavo babhau dānavā niḥsṛtā dṛṣṭvā devadevarathe suram
भूकम्पश्चाभवत्तत्र शताङ्गो भूगतो ऽभवत् दृष्ट्वा क्षोभमगाद्रुद्रः स्वयम्भूश्च पितामहः
bhūkampaścābhavattatra śatāṅgo bhūgato 'bhavat dṛṣṭvā kṣobhamagādrudraḥ svayambhūśca pitāmahaḥ
ताभ्यां देववरिष्ठाभ्याम् अन्वितः स रथोत्तमः अनायतनम् आसाद्य सीदते गुणवानिव
tābhyāṃ devavariṣṭhābhyām anvitaḥ sa rathottamaḥ anāyatanam āsādya sīdate guṇavāniva
धातुक्षये देह इव ग्रीष्मे चाल्पमिवोदकम् शैथिल्यं याति स रथः स्नेहो विप्रकृतो यथा
dhātukṣaye deha iva grīṣme cālpamivodakam śaithilyaṃ yāti sa rathaḥ sneho viprakṛto yathā
रथादुत्पत्यात्मभूर् वै सीदन्तं तु रथोत्तमम् उज्जहार महाप्राणो रथं त्रैलोक्यरूपिणम्
rathādutpatyātmabhūr vai sīdantaṃ tu rathottamam ujjahāra mahāprāṇo rathaṃ trailokyarūpiṇam
तदा शराद्विनिष्पत्य पीतवासा जनार्दनः वृषरूपं महत्कृत्वा रथं जग्राह दुर्धरम्
tadā śarādviniṣpatya pītavāsā janārdanaḥ vṛṣarūpaṃ mahatkṛtvā rathaṃ jagrāha durdharam
स विषाणाभ्यां त्रैलोक्यं रथमेव महारथः प्रगृह्योद्वहते सज्जं कुलं कुलवहो यथा
sa viṣāṇābhyāṃ trailokyaṃ rathameva mahārathaḥ pragṛhyodvahate sajjaṃ kulaṃ kulavaho yathā
तारकाख्यो ऽपि दैत्येन्द्रो गिरीन्द्र इव पक्षवान् अभ्यद्रवत्तदा देवं ब्रह्माणं हतवांश्च सः
tārakākhyo 'pi daityendro girīndra iva pakṣavān abhyadravattadā devaṃ brahmāṇaṃ hatavāṃśca saḥ
स तारकाख्याभिहतः प्रतोदं न्यस्य कूबरे विजज्वाल मुहुर्ब्रह्मा श्वासं वक्त्रात् समुद्गिरन्
sa tārakākhyābhihataḥ pratodaṃ nyasya kūbare vijajvāla muhurbrahmā śvāsaṃ vaktrāt samudgiran
तत्र दैत्यैर्महानादो दानवैरपि भैरवः तारकाख्यस्य पूजार्थं कृतो जलधरोपमः
tatra daityairmahānādo dānavairapi bhairavaḥ tārakākhyasya pūjārthaṃ kṛto jaladharopamaḥ
रथचरणकरो ऽथ महामृधे वृषभवपुर्वृषभेन्द्रपूजितः दितितनयबलं विमर्द्य सर्वं त्रिपुरपुरं प्रविवेश केशवः
rathacaraṇakaro 'tha mahāmṛdhe vṛṣabhavapurvṛṣabhendrapūjitaḥ dititanayabalaṃ vimardya sarvaṃ tripurapuraṃ praviveśa keśavaḥ
सजलजलदराजितां समस्तां कुमुदवरोत्पलफुल्लपङ्कजाढ्याम् सुरगुरुरपिबत्पयो ऽमृतं तद् रविरिव संचितशार्वरं तमो ऽन्धम्
sajalajaladarājitāṃ samastāṃ kumudavarotpalaphullapaṅkajāḍhyām suragururapibatpayo 'mṛtaṃ tad raviriva saṃcitaśārvaraṃ tamo 'ndham
वापीं पीत्वासुरेन्द्राणां पीतवासा जनार्दनः नर्दमानो महाबाहुः प्रविवेश शरं ततः
vāpīṃ pītvāsurendrāṇāṃ pītavāsā janārdanaḥ nardamāno mahābāhuḥ praviveśa śaraṃ tataḥ
ततो ऽसुरा भीमगणेश्वरैर्हताः प्रहारसंवर्धितशोणितापगाः पराङ्मुखा भीममुखैः कृता रणे यथा नयाभ्युद्यततत्परैर्नरैः
tato 'surā bhīmagaṇeśvarairhatāḥ prahārasaṃvardhitaśoṇitāpagāḥ parāṅmukhā bhīmamukhaiḥ kṛtā raṇe yathā nayābhyudyatatatparairnaraiḥ
स तारकाख्यस् तडिन्मालिरेव च मयेन सार्धं प्रमथैरभिद्रुताः पुरं परावृत्य नु ते शरार्दिता यथा शरीरं पवनोदये गताः
sa tārakākhyas taḍinmālireva ca mayena sārdhaṃ pramathairabhidrutāḥ puraṃ parāvṛtya nu te śarārditā yathā śarīraṃ pavanodaye gatāḥ
गणेश्वराभ्युद्यतदर्पकाशिनो महेन्द्रनन्दीश्वरषण्मुखा युधि विनेदुरुच्चैर्जहसुश्च दुर्मदा जयेम चन्द्रादिदिगीश्वरैः सह
gaṇeśvarābhyudyatadarpakāśino mahendranandīśvaraṣaṇmukhā yudhi vineduruccairjahasuśca durmadā jayema candrādidigīśvaraiḥ saha