कथं गच्छत्यमावास्यां मासि मासि दिवं नृपः ऐलः पुरूरवाः सूत तर्पयेत कथं पितॄन् एतदिच्छामहे श्रोतुं प्रभावं तस्य धीमतः
kathaṃ gacchatyamāvāsyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ ailaḥ purūravāḥ sūta tarpayeta kathaṃ pitṝn etadicchāmahe śrotuṃ prabhāvaṃ tasya dhīmataḥ
एतदेव तु पप्रच्छ मनुः स मधुसूदनम् सूर्यपुत्राय चोवाच यथा तन्मे निबोधत
etadeva tu papraccha manuḥ sa madhusūdanam sūryaputrāya covāca yathā tanme nibodhata
तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं विस्तरेण तु ऐलस्य दिवि संयोगं सोमेन सह धीमता
tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ vistareṇa tu ailasya divi saṃyogaṃ somena saha dhīmatā
सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणं तथा सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
somāccaivāmṛtaprāptiḥ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च नक्षत्राणां समागतौ अमावास्यां निवसत एकस्मिन्नथ मण्डले
yadā candraśca sūryaśca nakṣatrāṇāṃ samāgatau amāvāsyāṃ nivasata ekasminnatha maṇḍale
तदा स गच्छति द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ अमावास्याममावास्यां मातामहपितामहौ
tadā sa gacchati draṣṭuṃ divākaraniśākarau amāvāsyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau
अभिवाद्य तु तौ तत्र कालापेक्षः स तिष्ठति प्रचस्कन्द ततः सोमम् अर्चयित्वा परिश्रमात्
abhivādya tu tau tatra kālāpekṣaḥ sa tiṣṭhati pracaskanda tataḥ somam arcayitvā pariśramāt
ऐलः पुरूरवा विद्वान् मासि श्राद्धचिकीर्षया ततः स दिवि सोमं वै ह्य् उपतस्थे पितॄनपि
ailaḥ purūravā vidvān māsi śrāddhacikīrṣayā tataḥ sa divi somaṃ vai hy upatasthe pitṝnapi
द्विलवं कुहूमात्रं च तावुभौ तु निधाय सः सिनीवालीप्रमाणाल्पकुहूमात्रव्रतोदये
dvilavaṃ kuhūmātraṃ ca tāvubhau tu nidhāya saḥ sinīvālīpramāṇālpakuhūmātravratodaye
कुहूमात्रं पित्रुद्देशं ज्ञात्वा कुहूमुपासाते तमुपास्य ततः सोमं कलापेक्षी प्रतीक्षते
kuhūmātraṃ pitruddeśaṃ jñātvā kuhūmupāsāte tamupāsya tataḥ somaṃ kalāpekṣī pratīkṣate
स्वधामृतं तु सोमाद्वै वसंस्तेषां च तृप्तये दशभिः पञ्चभिश्चैव स्वधामृतपरिस्रवैः कृष्णपक्षभुजां प्रीतिर् द्रुह्यते परमांशुभिः
svadhāmṛtaṃ tu somādvai vasaṃsteṣāṃ ca tṛptaye daśabhiḥ pañcabhiścaiva svadhāmṛtaparisravaiḥ kṛṣṇapakṣabhujāṃ prītir druhyate paramāṃśubhiḥ
सद्यो ऽभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः निवापेष्वथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै
sadyo 'bhikṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ nivāpeṣvatha datteṣu pitryeṇa vidhinā tu vai
स्वधामृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन् सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
svadhāmṛtena saumyena tarpayāmāsa vai pitṝn saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca
ऋतुरग्निः स्मृतो विप्रैर् ऋतुं संवत्सरं विदुः जज्ञिरे ऋतवस्तस्माद् ऋतुभ्यो ह्यार्तवा अभवन्
ṛturagniḥ smṛto viprair ṛtuṃ saṃvatsaraṃ viduḥ jajñire ṛtavastasmād ṛtubhyo hyārtavā abhavan
पितर ऋतवो ऽर्धमासा विज्ञेया ऋतुसूनवः पितामहास्तु ऋतवो ह्य् अमावास्याब्दसूनवः प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
pitara ṛtavo 'rdhamāsā vijñeyā ṛtusūnavaḥ pitāmahāstu ṛtavo hy amāvāsyābdasūnavaḥ prapitāmahāḥ smṛtā devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा गृहस्था ये तु यज्वानो हविर्यज्ञार्तवाश्च ये स्मृता बर्हिषदस्ते वै पुराणे निश्चयं गताः
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttā iti tridhā gṛhasthā ye tu yajvāno haviryajñārtavāśca ye smṛtā barhiṣadaste vai purāṇe niścayaṃ gatāḥ
गृहमेधिनश्च यज्वानो ह्य् अग्निष्वात्तार्तवाः स्मृताः अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दांस्तु निबोधत
gṛhamedhinaśca yajvāno hy agniṣvāttārtavāḥ smṛtāḥ aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāṃstu nibodhata
तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः सोमस् त्विड्वत्सरश् चैव वायुश्चैवानुवत्सरः
teṣu saṃvatsaro hyagniḥ sūryastu parivatsaraḥ somas tviḍvatsaraś caiva vāyuścaivānuvatsaraḥ
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः कालेनाधिष्ठितस्तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम्
rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ kālenādhiṣṭhitasteṣu candramāḥ sravate sudhām
एते स्मृता देवकृत्याः सोमपाश्चोष्मपाश्च ये तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः
ete smṛtā devakṛtyāḥ somapāścoṣmapāśca ye tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ
यस्मात्प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः ततः स्वधाभृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् एतत्तदमृतं सोमम् अवाप मधु चैव हि
yasmātprasūyate somo māsi māsi viśeṣataḥ tataḥ svadhābhṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām etattadamṛtaṃ somam avāpa madhu caiva hi
ततः पीतसुधं सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोमपायिनम्
tataḥ pītasudhaṃ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā āpyāyate suṣumnena somaṃ tu somapāyinam
निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भागमहःक्रमात्
niḥśeṣā vai kalāḥ pūrvā yugapad vyāpayan purā suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt
कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
kalāḥ kṣīyanti kṛṣṇāstāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca evaṃ sā sūryavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ
पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे ऽप्यहःक्रमात् देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात्पिबेद्रविः
paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe 'pyahaḥkramāt devaiḥ pītasudhaṃ somaṃ purā paścātpibedraviḥ
पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः आप्याययत्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात्
pītaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ āpyāyayatsuṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt
सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च
suṣumnāpyāyamānasya śuklā vardhanti vai kalāḥ tasmāddhrasanti vai kṛṣṇāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca
एवमाप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
evamāpyāyate somaḥ kṣayite ca punaḥ punaḥ samṛddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
इत्येष पितृमान्सोमः स्मृतस्तद्वसुधात्मकः कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधाभृतपरिस्रवैः
ityeṣa pitṛmānsomaḥ smṛtastadvasudhātmakaḥ kāntaḥ pañcadaśaiḥ sārdhaṃ sudhābhṛtaparisravaiḥ
अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयश्च याः यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi parvaṇāṃ saṃdhayaśca yāḥ yathā grathnanti parvāṇi āvṛttādikṣuveṇuvat
तथाब्दमासाः पक्षाश्च शुक्लाः कृष्णास्तु वै स्मृताः पौर्णमास्यास्तु यो भेदो ग्रन्थयः संधयस्तथा
tathābdamāsāḥ pakṣāśca śuklāḥ kṛṣṇāstu vai smṛtāḥ paurṇamāsyāstu yo bhedo granthayaḥ saṃdhayastathā
अर्धमासस्य पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि च अग्न्याधानक्रिया यस्मान् नीयन्ते पर्वसंधिषु
ardhamāsasya parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni ca agnyādhānakriyā yasmān nīyante parvasaṃdhiṣu
तस्मात्तु पर्वणो ह्यादौ प्रतिपद्यादिसंधिषु सायाह्ने अनुमत्याश्च द्वौ लवौ काल उच्यते लवौ द्वावेव राकायाः कालो ज्ञेयो ऽपराह्णिकः
tasmāttu parvaṇo hyādau pratipadyādisaṃdhiṣu sāyāhne anumatyāśca dvau lavau kāla ucyate lavau dvāveva rākāyāḥ kālo jñeyo 'parāhṇikaḥ
प्रकृतिः कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णिके सायाह्ने प्रतिपद्येष स कालः पौर्णमासिकः
prakṛtiḥ kṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇike sāyāhne pratipadyeṣa sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ
व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखादूर्ध्वं युगान्तरम् युगान्तरोदिते चैव चन्द्रे लेखोपरि स्थिते
vyatīpāte sthite sūrye lekhādūrdhvaṃ yugāntaram yugāntarodite caiva candre lekhopari sthite
पूर्णमासव्यतीपातौ यदा पश्येत्परस्परम् तौ तु वै प्रतिपद्यावत् तस्मिन्काले व्यवस्थितौ
pūrṇamāsavyatīpātau yadā paśyetparasparam tau tu vai pratipadyāvat tasminkāle vyavasthitau
तत्कालं सूर्यमुद्दिश्य दृष्ट्वा संख्यातुमर्हसि स चैव सत्क्रियाकालः षष्ठः कालो ऽभिधीयते
tatkālaṃ sūryamuddiśya dṛṣṭvā saṃkhyātumarhasi sa caiva satkriyākālaḥ ṣaṣṭhaḥ kālo 'bhidhīyate
पूर्णेन्दुः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिषु पूर्णिमा तस्मादाप्यायते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
pūrṇenduḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiṣu pūrṇimā tasmādāpyāyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ
यदान्योन्यवतीं पाते पूर्णिमां प्रेक्षते दिवा चन्द्रादित्यो ऽपराह्णे तु पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता
yadānyonyavatīṃ pāte pūrṇimāṃ prekṣate divā candrādityo 'parāhṇe tu pūrṇatvātpūrṇimā smṛtā
यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता
yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha tasmādanumatirnāma pūrṇatvātpūrṇimā smṛtā
अत्यर्थं राजते यस्मात् पौर्णमास्यां निशाकरः रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः
atyarthaṃ rājate yasmāt paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo viduḥ
अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ एका पञ्चदशी रात्रिर् अमावास्या ततः स्मृता
amā vasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau ekā pañcadaśī rātrir amāvāsyā tataḥ smṛtā
उद्दिश्य ताममावास्यां यदा दर्शं समागतौ अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तु दर्शनाद्दर्श उच्यते
uddiśya tāmamāvāsyāṃ yadā darśaṃ samāgatau anyonyaṃ candrasūryau tu darśanāddarśa ucyate
द्वौ द्वौ लवावमावास्यां स कालः पर्वसंधिषु द्व्यक्षरः कुहूमात्रश्च पर्वकालस्तु स स्मृतः
dvau dvau lavāvamāvāsyāṃ sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu dvyakṣaraḥ kuhūmātraśca parvakālastu sa smṛtaḥ
दृष्टचन्द्रा त्वमावास्या मध्याह्नप्रभृतीह वै दिवा तदूर्ध्वं रात्र्यां तु सूर्ये प्राप्ते तु चन्द्रमाः सूर्येण सहसोद्गच्छेत् ततः प्रातस्तनात्तु वै
dṛṣṭacandrā tvamāvāsyā madhyāhnaprabhṛtīha vai divā tadūrdhvaṃ rātryāṃ tu sūrye prāpte tu candramāḥ sūryeṇa sahasodgacchet tataḥ prātastanāttu vai
समागम्य लवौ द्वौ तु मध्याह्नान्निपतन्रविः प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात्
samāgamya lavau dvau tu madhyāhnānnipatanraviḥ pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūryamaṇḍalāt
निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै स तदान्वाहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रियाः एतदृतुमुखं ज्ञेयम् अमावास्यां तु पार्वणम्
nirmucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai sa tadānvāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyāḥ etadṛtumukhaṃ jñeyam amāvāsyāṃ tu pārvaṇam
दिवा पर्व त्वमावास्यां क्षीणेन्दौ धवले तु वै तस्माद्दिवा त्वमावास्यां गृह्यते यो दिवाकरः
divā parva tvamāvāsyāṃ kṣīṇendau dhavale tu vai tasmāddivā tvamāvāsyāṃ gṛhyate yo divākaraḥ
कुहेति कोकिलेनोक्तं यस्मात्कालात्समाप्यते तत्कालसंज्ञिता ह्येषा अमावास्या कुहूः स्मृता
kuheti kokilenoktaṃ yasmātkālātsamāpyate tatkālasaṃjñitā hyeṣā amāvāsyā kuhūḥ smṛtā
सिनीवालीप्रमाणं तु क्षीणशेषो निशाकरः अमावास्या विशत्यर्कं सिनीवाली तदा स्मृता
sinīvālīpramāṇaṃ tu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ amāvāsyā viśatyarkaṃ sinīvālī tadā smṛtā
अनुमतिश्च राका च सिनीवाली कुहूस्तथा एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रा कुहूः स्मृता
anumatiśca rākā ca sinīvālī kuhūstathā etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātrā kuhūḥ smṛtā
इत्येष पर्वसंधीनां कालो वै द्विलवः स्मृतः पर्वणां तुल्यकालस्तु तुल्याहुतिवषट्क्रियाः
ityeṣa parvasaṃdhīnāṃ kālo vai dvilavaḥ smṛtaḥ parvaṇāṃ tulyakālastu tulyāhutivaṣaṭkriyāḥ
चन्द्रभूर्यव्यतीपाते समे वै पूर्णिमे उभे प्रतिपत्प्रतिपन्नस्तु पर्वकालो द्विमात्रकः
candrabhūryavyatīpāte same vai pūrṇime ubhe pratipatpratipannastu parvakālo dvimātrakaḥ
कालः कुहूसिनीवाल्योः समुद्धो द्विलवः स्मृतः अर्कनिर्मण्डले सोमे पर्वकालः कलाः स्मृताः
kālaḥ kuhūsinīvālyoḥ samuddho dvilavaḥ smṛtaḥ arkanirmaṇḍale some parvakālaḥ kalāḥ smṛtāḥ
यस्माद् आपूर्यते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्
yasmād āpūryate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt
तस्मात्पञ्चदशे सोमे कला वै नास्ति षोडशी तस्मात्सोमस्य विप्रोक्तः पञ्चदश्यां मया क्षयः
tasmātpañcadaśe some kalā vai nāsti ṣoḍaśī tasmātsomasya viproktaḥ pañcadaśyāṃ mayā kṣayaḥ
इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्धनाः आर्तवा ऋतवो ऽथाब्दा देवास्तान्भावयन्ति हि
ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavardhanāḥ ārtavā ṛtavo 'thābdā devāstānbhāvayanti hi
अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄञ्छ्राद्धभुजस्तु ये तेषां गतिं च सत्तत्वं प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pitṝñchrāddhabhujastu ye teṣāṃ gatiṃ ca sattatvaṃ prāptiṃ śrāddhasya caiva hi
न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं वा पुनरागतिः तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा
na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ vā punarāgatiḥ tapasā hi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā
अत्र देवान्पितॄंश्चैते पितरो लौकिकाः स्मृताः तेषां ते धर्मसामर्थ्यात् स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः
atra devānpitṝṃścaite pitaro laukikāḥ smṛtāḥ teṣāṃ te dharmasāmarthyāt smṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ
यदि वाश्रमधर्मेण प्रज्ञानेषु व्यवस्थितान् अन्ये चात्र प्रसीदन्ति श्रद्धायुक्तेषु कर्मसु
yadi vāśramadharmeṇa prajñāneṣu vyavasthitān anye cātra prasīdanti śraddhāyukteṣu karmasu
ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि श्राद्धेन विद्यया चैव चान्नदानेन सप्तधा
brahmacaryeṇa tapasā yajñena prajayā bhuvi śrāddhena vidyayā caiva cānnadānena saptadhā
कर्मस्वेतेषु ये सक्ता वर्तन्त्य् आ देहपातनात् देवैस्ते पितृभिः सार्धम् ऊष्मपैः सोमपैस्तथा स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते
karmasveteṣu ye saktā vartanty ā dehapātanāt devaiste pitṛbhiḥ sārdham ūṣmapaiḥ somapaistathā svargatā divi modante pitṛmanta upāsate
प्रजावतां प्रसिद्धैषा उक्ता श्राद्धकृतां च वै तेषां निवापे दत्तं हि तत्कुलीनैस्तु बान्धवैः
prajāvatāṃ prasiddhaiṣā uktā śrāddhakṛtāṃ ca vai teṣāṃ nivāpe dattaṃ hi tatkulīnaistu bāndhavaiḥ
मासश्राद्धं हि भुञ्जानास् तेऽत्येते सोमलौकिकाः एते मनुष्याः पितरो मासश्राद्धभुजस्तु वै
māsaśrāddhaṃ hi bhuñjānās te'tyete somalaukikāḥ ete manuṣyāḥ pitaro māsaśrāddhabhujastu vai
तेभ्यो ऽपरे तु ये त्वन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेषु स्वधास्वाहाविवर्जिताः
tebhyo 'pare tu ye tvanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu bhraṣṭāścāśramadharmeṣu svadhāsvāhāvivarjitāḥ
भिन्ने देहे दुरापन्नाः प्रेतभूता यमक्षये स्वकर्माण्यनुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
bhinne dehe durāpannāḥ pretabhūtā yamakṣaye svakarmāṇyanuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ
दीर्घाश्चैवातिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः क्षुत्पिपासाभिभूतास्ते विद्रवन्ति त्वितस्ततः
dīrghāścaivātiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ kṣutpipāsābhibhūtāste vidravanti tvitastataḥ
सरित्सरस्तडागानि पुष्करिण्यश्च सर्वशः परान्नान्यभिकाङ्क्षन्तः काल्यमाना इतस्ततः
saritsarastaḍāgāni puṣkariṇyaśca sarvaśaḥ parānnānyabhikāṅkṣantaḥ kālyamānā itastataḥ
स्थानेषु पात्यमाना ये यातनास्थेषु तेषु वै शाल्मल्यां वैतरण्यां च कुम्भीपाकेद्धवालुके
sthāneṣu pātyamānā ye yātanāstheṣu teṣu vai śālmalyāṃ vaitaraṇyāṃ ca kumbhīpākeddhavāluke
असिपत्त्रवने चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः तत्रस्थानां तु तेषां वै दुःखितानाम् अशायिनाम्
asipattravane caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ tatrasthānāṃ tu teṣāṃ vai duḥkhitānām aśāyinām
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै प्राप्तांस्तु तर्पयन्त्येव प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāmagotrataḥ bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai prāptāṃstu tarpayantyeva pretasthāneṣvadhiṣṭhitān
अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै भूतानीके स्वकर्मभिः
aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ye ca pañcadhā paścādye sthāvarānte vai bhūtānīke svakarmabhiḥ
नानारूपासु जातीनां तिर्यग्योनिषु मूर्तिषु यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
nānārūpāsu jātīnāṃ tiryagyoniṣu mūrtiṣu yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu
तस्मिंस् तस्मिंस् तदाहारे श्राद्धं दत्तं तु प्रीणयेत् काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् प्राप्नुवन्त्यन्नमादत्तं यत्र यत्रावतिष्ठते
tasmiṃs tasmiṃs tadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ tu prīṇayet kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam prāpnuvantyannamādattaṃ yatra yatrāvatiṣṭhate
यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् तथा श्राद्धेषु दृष्टान्तो मन्त्रः प्रापयते तु तम्
yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram tathā śrāddheṣu dṛṣṭānto mantraḥ prāpayate tu tam
एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं मनुर्ब्रवीत् सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा
evaṃ hyavikalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ manurbravīt sanatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā
गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya caiva hi kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरो दिवि
ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai anyonyapitaro hyete devāśca pitaro divi
एते तु पितरो देवा मनुष्याः पितरश्च ये पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः
ete tu pitaro devā manuṣyāḥ pitaraśca ye pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
इत्येष विषयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् एतत्पितृमहत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
ityeṣa viṣayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām etatpitṛmahattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam
इत्येष सोमसूर्याभ्याम् ऐलस्य च समागमः अवाप्तिं श्रद्धया चैव पितॄणां चैव तर्पणम्
ityeṣa somasūryābhyām ailasya ca samāgamaḥ avāptiṃ śraddhayā caiva pitṝṇāṃ caiva tarpaṇam
पर्वणां चैव यः कालो यातनास्थानमेव च समासात्कीर्तितस्तुभ्यं सर्ग एष सनातनः
parvaṇāṃ caiva yaḥ kālo yātanāsthānameva ca samāsātkīrtitastubhyaṃ sarga eṣa sanātanaḥ
वैरूप्यं येन तत्सर्वं कथितं त्वेकदेशिकम् अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
vairūpyaṃ yena tatsarvaṃ kathitaṃ tvekadeśikam aśakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā
स्वायम्भुवस्य देवस्य एष सर्गो मयेरितः विस्तरेणानुपूर्व्याच्च भूयः किं कथयामि वः
svāyambhuvasya devasya eṣa sargo mayeritaḥ vistareṇānupūrvyācca bhūyaḥ kiṃ kathayāmi vaḥ