कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम् पूर्वे स्वायम्भुवे सर्गे यथावत्प्रब्रवीहि नः
kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam pūrve svāyambhuve sarge yathāvatprabravīhi naḥ
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्धं कृतयुगेन हि कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārdhaṃ kṛtayugena hi kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां ग्रामेषु च पुरेषु च
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ grāmeṣu ca pureṣu ca
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानं कृत्वा मन्त्रैश्च तैः पुनः संहितास्तु सुसंहृत्य कथं यज्ञः प्रवर्तितः एतच्छ्रुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां तत्प्रचोदितम्
varṇāśramapratiṣṭhānaṃ kṛtvā mantraiśca taiḥ punaḥ saṃhitāstu susaṃhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravartitaḥ etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ tatpracoditam
मन्त्रान्वै योजयित्वा तु इहामुत्र च कर्मसु तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्प्रभुः
mantrānvai yojayitvā tu ihāmutra ca karmasu tathā viśvabhugindrastu yajñaṃ prāvartayatprabhuḥ
दैवतैः सह संहृत्य सर्वसाधनसंवृतः तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
daivataiḥ saha saṃhṛtya sarvasādhanasaṃvṛtaḥ tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
यज्ञकर्मण्यवर्तन्त कर्मण्यग्रे तथर्त्विजः हूयमाने देवहोत्रे अग्नौ बहुविधं हविः
yajñakarmaṇyavartanta karmaṇyagre tathartvijaḥ hūyamāne devahotre agnau bahuvidhaṃ haviḥ
सम्प्रतीतेषु देवेषु सामगेषु च सुस्वरम् परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्युपुरुषेषु च
sampratīteṣu deveṣu sāmageṣu ca susvaram parikrānteṣu laghuṣu adhvaryupuruṣeṣu ca
आलब्धेषु च मध्ये तु तथा पशुगणेषु वै आहूतेषु च देवेषु यज्ञभुक्षु ततस्तदा
ālabdheṣu ca madhye tu tathā paśugaṇeṣu vai āhūteṣu ca deveṣu yajñabhukṣu tatastadā
य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभागभुजस्तु ते तान्यजन्ति तदा देवाः कल्यादिषु भवन्ति ये
ya indriyātmakā devā yajñabhāgabhujastu te tānyajanti tadā devāḥ kalyādiṣu bhavanti ye
अध्वर्युप्रैषकाले तु व्युत्थिता ऋषयस्तथा महर्षयश्च तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा विश्वभुजं ते त्वपृच्छन् कथं यज्ञविधिस्तव
adhvaryupraiṣakāle tu vyutthitā ṛṣayastathā maharṣayaśca tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā viśvabhujaṃ te tvapṛcchan kathaṃ yajñavidhistava
अधर्मो बलवानेष हिंसा धर्मेप्सया तव नवः पशुविधिस्त्विष्टस् तव यज्ञे सुरोत्तम
adharmo balavāneṣa hiṃsā dharmepsayā tava navaḥ paśuvidhistviṣṭas tava yajñe surottama
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते आगमेन भवान्धर्मं प्रकरोतु यदीच्छति
adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate āgamena bhavāndharmaṃ prakarotu yadīcchati
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यसनेन तु यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिमोषितैः
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyasanena tu yajñabījaiḥ suraśreṣṭha trivargaparimoṣitaiḥ
एष यज्ञो महानिन्द्रः स्वयम्भुविहितः पुरा एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः
eṣa yajño mahānindraḥ svayambhuvihitaḥ purā evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ ukto na pratijagrāha mānamohasamanvitaḥ
तेषां विवादः सुमहाञ् जज्ञे इन्द्रमहर्षीणाम् जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते
teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe indramaharṣīṇām jaṅgamaiḥ sthāvaraiḥ kena yaṣṭavyamiti cocyate
ते तु खिन्ना विवादेन शक्त्या युक्ता महर्षयः संधाय सममिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम्
te tu khinnā vivādena śaktyā yuktā maharṣayaḥ saṃdhāya samamindreṇa papracchuḥ khacaraṃ vasum
महाप्राज्ञ त्वया दृष्टः कथं यज्ञविधिर्नृप औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नस्तुद प्रभो
mahāprājña tvayā dṛṣṭaḥ kathaṃ yajñavidhirnṛpa auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ nastuda prabho
श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम् अविचार्य बलाबलम् वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
śrutvā vākyaṃ vasusteṣām avicārya balābalam vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
यथोपनीतैर्यष्टव्यम् इति होवाच पार्थिवः यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैर् अथ मूलफलैरपि
yathopanītairyaṣṭavyam iti hovāca pārthivaḥ yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyair atha mūlaphalairapi
हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमः तथैते भाविता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
hiṃsā svabhāvo yajñasya iti me darśanāgamaḥ tathaite bhāvitā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
दीर्घेण तपसा युक्तैस् तारकादिनिदर्शिभिः तत्प्रमाणं मया चोक्तं तस्माच्छमितुम् अर्हथ
dīrgheṇa tapasā yuktais tārakādinidarśibhiḥ tatpramāṇaṃ mayā coktaṃ tasmācchamitum arhatha
यदि प्रमाणं स्वान्येव मन्त्रवाक्याणि वो द्विजाः तथा प्रवर्ततां यज्ञो ह्य् अन्यथा मानृतं वचः
yadi pramāṇaṃ svānyeva mantravākyāṇi vo dvijāḥ tathā pravartatāṃ yajño hy anyathā mānṛtaṃ vacaḥ
एवं कृतोत्तरास्ते तु युज्यात्मानं ततो धिया अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा
evaṃ kṛtottarāste tu yujyātmānaṃ tato dhiyā avaśyambhāvinaṃ dṛṣṭvā tamadho hyaśapaṃstadā
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ऊर्ध्वचारी नृपो भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
ityuktamātro nṛpatiḥ praviveśa rasātalam ūrdhvacārī nṛpo bhūtvā rasātalacaro 'bhavat
वसुधातलचारी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् धर्माणां संशयछेत्ता राजा वसुरधोगतः
vasudhātalacārī tu tena vākyena so 'bhavat dharmāṇāṃ saṃśayachettā rājā vasuradhogataḥ
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः बहुधारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः
tasmānna vācyo hyekena bahujñenāpi saṃśayaḥ bahudhārasya dharmasya sūkṣmā duranugā gatiḥ
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यो हि केनचित् देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम्
tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyo hi kenacit devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum
तस्मान्न हिंसा यज्ञे स्याद् यदुक्तमृषिभिः पुरा ऋषिकोटिसहस्राणि स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः
tasmānna hiṃsā yajñe syād yaduktamṛṣibhiḥ purā ṛṣikoṭisahasrāṇi svaistapobhirdivaṃ gatāḥ
तस्मान्न हिंसायज्ञं च प्रशंसन्ति महर्षयः उञ्छं मूलं फलं शाकम् उदपात्रं तपोधनाः
tasmānna hiṃsāyajñaṃ ca praśaṃsanti maharṣayaḥ uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ
एतद्दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया शमः
etaddattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā śamaḥ
ब्रह्मचर्यं तपः शौचम् अनुक्रोशं क्षमा धृतिः सनातनस्य धर्मस्य मूलमेव दुरासदम्
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucam anukrośaṃ kṣamā dhṛtiḥ sanātanasya dharmasya mūlameva durāsadam
द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस् तपश्च समतात्मकम् यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः
dravyamantrātmako yajñas tapaśca samatātmakam yajñaiśca devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ
ब्रह्मणः कर्मसंन्यासाद् वैराग्यात्प्रकृतेर्लयम् ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः
brahmaṇaḥ karmasaṃnyāsād vairāgyātprakṛterlayam jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ
एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत्प्रवर्तने ऋषीणां देवतानां च पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे
evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsītpravartane ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pūrve svāyambhuve 'ntare
ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वा हृतं धर्मं बलेन तु वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागतम्
tataste ṛṣayo dṛṣṭvā hṛtaṃ dharmaṃ balena tu vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatam
गतेषु ऋषिसंघेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो नृपाः
gateṣu ṛṣisaṃgheṣu devā yajñamavāpnuyuḥ śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo nṛpāḥ
प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्राजसस्तथा
priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ sudhāmā virajāścaiva śaṅkhapādrājasastathā
प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपाः एते चान्ये च बहवस् ते तपोभिर्दिवं गताः
prācīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpāḥ ete cānye ca bahavas te tapobhirdivaṃ gatāḥ
राजर्षयो महात्मानो येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता तस्माद्विशिष्यते यज्ञात् तपः सर्वैस्तु कारणैः
rājarṣayo mahātmāno yeṣāṃ kīrtiḥ pratiṣṭhitā tasmādviśiṣyate yajñāt tapaḥ sarvaistu kāraṇaiḥ
ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा तस्मान्नाप्नोति तद्यज्ञात् तपोमूलमिदं स्मृतम्
brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā tasmānnāpnoti tadyajñāt tapomūlamidaṃ smṛtam
यज्ञप्रवर्तनं ह्येवम् आसीत्स्वायम्भुवे ऽन्तरे तदाप्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सार्धं प्रवर्तितः
yajñapravartanaṃ hyevam āsītsvāyambhuve 'ntare tadāprabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ sārdhaṃ pravartitaḥ