मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह
manvantarāṇi yāni syuḥ kalpe kalpe caturdaśa vyatītānāgatāni syur yāni manvantareṣviha
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम्
vistareṇānupūrvyācca sthitiṃ vakṣye yuge yuge tasminyuge ca sambhūtir yāsāṃ yāvacca jīvitam
युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह
yugamātraṃ tu jīvanti nyūnaṃ tatsyāddvayena ca caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha
मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha teṣāmāyurupakrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ
तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै
tathaivāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ asthitiṃ ca kalau dṛṣṭvā bhūtānāmāyuṣaśca vai
परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः
paramāyuḥ śataṃ tvetan mānuṣāṇāṃ kalau smṛtam devāsuramanuṣyāśca yakṣagandharvarākṣasāḥ
परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम्
pariṇāhocchraye tulyā jāyante ha kṛte yuge ṣaṇṇavatyaṅgulotsedho hy aṣṭānāṃ devayoninām
नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम्
navāṅgulapramāṇena niṣpannena tathāṣṭakam etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamadhikurvatām
मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात्
manuṣyā vartamānāstu yugasaṃdhyāṃśakeṣviha devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptāṅgulaṃ kramāt
चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः
caturaśītikaiścaiva kalijairaṅgulaiḥ smṛtam ā pādatalamastako navatālo bhavettu yaḥ
संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम्
saṃhṛtyājānubāhuśca daivatairabhipūjyate gavāṃ ca hastināṃ caiva mahiṣasthāvarātmanām
क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत्
krameṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśur ākakudo bhavet
अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्
aṅgulānāmaṣṭaśatam utsedho hastināṃ smṛtaḥ aṅgulānāṃ sahasraṃ tu dvicatvāriṃśadaṅgulam
शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः
śatārdhamaṅgulānāṃ tu hy utsedhaḥ śākhināṃ paraḥ mānuṣasya śarīrasya saṃniveśastu yādṛśaḥ
तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते
tallakṣaṇaṃ tu devānāṃ dṛśyate 'nvayadarśanāt buddhyātiśayasaṃyukto devānāṃ kāya ucyate
तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
tathā nātiśayaścaiva mānuṣaḥ kāya ucyate ityeva hi parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः
paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ gāvo 'jāśvāśca vijñeyā hastinaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः
upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāstviha sarvaśaḥ yathākramopabhogāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ
तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे
teṣāṃ rūpānurūpaiśca pramāṇaiḥ sthirajaṅgamāḥ manojñaistatra tairbhogaiḥ sukhino hyupapedire
अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते
atha śiṣṭānpravakṣyāmi sādhūnatha tataśca vai brāhmaṇāḥ śrutiśabdāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ saṃyujya brahmaṇā hyantas tena santaḥ pracakṣate
सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा
sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśiṣikeṣu ca brahmakṣatraviśo yuktāḥ śrautasmārtena karmaṇā
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते
varṇāśrameṣu yuktasya sukhodarkasya svargatau śrautasmārto hi yo dharmo jñānadharmaḥ sa ucyate
दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
divyānāṃ sādhanātsādhur brahmacārī gurorhitaḥ kāraṇātsādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
tapasaśca tathāraṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः
dharmo dharmagatiḥ proktaḥ śabdo hyeṣa kriyātmakaḥ kuśalākuśalau caiva dharmādharmau bravītprabhuḥ
अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना
atha devāśca pitara ṛṣayaścaiva mānuṣāḥ ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvate maunamūrtinā
धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते
dharmeti dhāraṇe dhātur mahattve caiva ucyate ādhāraṇe mahattve vā dharmaḥ sa tu nirucyate
तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते
tatreṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate adharmaścāniṣṭaphala ācāryairnopadiśyate
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते
vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ samyagvinītā mṛdavas tānācāryānpracakṣate
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम्
dharmajñairvihito dharmaḥ śrautasmārto dvijātibhiḥ dārāgnihotrasambandham ijyā śrautasya lakṣaṇam
स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन्
smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo 'bruvan
ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत्
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo 'ṅgāni vai śrutiḥ manvantarasyātītasya smṛtvā tanmanurabravīt
तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते
tasmātsmārtaḥ sūto dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ evaṃ vai dvividho dharmaḥ śiṣṭācāraḥ sa ucyate
शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
śiṣer dhātośca niṣṭhāntāc chiṣṭaśabdaṃ pracakṣate manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ
मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāriṇaḥ tiṣṭhantīha ca dharmārthaṃ tāñchiṣṭānsampracakṣate
तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया
taiḥ śiṣṭaiścalito dharmaḥ sthāpyate vai yuge yuge trayī vārttā daṇḍanītiḥ prajāvarṇāśramepsayā
शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः
śiṣṭairācaryate yasmāt punaścaiva manukṣaye pūrvaiḥpūrvairmatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ
दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम्
dānaṃ satyaṃ tapo loko vidyejyā pūjanaṃ damaḥ aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam
शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca ha manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ
विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārta ucyate ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārto varṇāśramātmakaḥ pratyaṅgāni pravakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam
दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
dṛṣṭānubhūtamarthaṃ ca yaḥ pṛṣṭo na vigūhate yathābhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam
ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम्
brahmacaryaṃ tapo maunaṃ nirāhāratvameva ca ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ tu durāsadam
पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते
paśūnāṃ dravyahaviṣām ṛksāmayajuṣāṃ tathā ṛtvijāṃ dakṣiṇāyāśca saṃyogo yajña ucyate
आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता
ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāya śubhāya ca vartate satataṃ hṛṣṭaḥ kriyā śreṣṭhā dayā smṛtā
आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता
ākruṣṭo 'bhihato yastu nākrośetpraharedapi aduṣṭo vāṅmanaḥkāyais titikṣuḥ sā kṣamā smṛtā
स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम्
svāminā rakṣyamāṇānām utsṛṣṭānāṃ ca sambhrame parasvānām anādānam alobha iti saṃjñitam
मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम्
maithunasyāsamācāro jalpanāccintanāttathā nivṛttirbrahmacaryaṃ ca tadetacchamalakṣaṇam
आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम्
ātmārthe vā parārthe vā indriyāṇīha yasya vai viṣaye na pravartante damasyaitattu lakṣaṇam
पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति
pañcātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe na krudhyeta pratihataḥ sa jitātmā bhaviṣyati
यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम्
yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat tattadguṇavate deyam ityetaddānalakṣaṇam
श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ śiṣṭācārapravṛddhaśca dharmo 'yaṃ sādhusaṃmataḥ
अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता
apradveṣo hyaniṣṭeṣu iṣṭaṃ vai nābhinandati prītitāpaviṣādānāṃ vinivṛttir viraktatā
संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते
saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha kuśalākuśalābhyāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate
अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते
avyaktādiviśeṣāntav ikāre 'sminnivartate cetanācetanaṃ jñātvā jñāne jñānī sa ucyate
प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे
pratyaṅgāni tu dharmasya cetyetallakṣaṇaṃ smṛtam ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaiḥ svāyambhuve 'ntare
अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि
atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya tu tathaiva cāturhotrasya cāturvarṇyasya caiva hi
प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम्
pratimanvantaraṃ caiva śrutiranyā vidhīyate ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivatam
विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च
vidhistotraṃ tathā hautraṃ pūrvavatsampravartate dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmastotraṃ tathaiva ca
तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि
tathaivābhijanastotraṃ stotramevaṃ caturvidham manvantareṣu sarveṣu yathā bhedā bhavanti hi
प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
pravartayanti teṣāṃ vai brahmastotraṃ punaḥ punaḥ evaṃ mantraguṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā
अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम्
atharvaṛgyajuḥsāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak ṛṣīṇāṃ tapyatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram
मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा
mantrāḥ prādurbhavantyādau pūrvamanvantarasya ha asaṃtoṣādbhayādduḥkhān mohācchokācca pañcadhā
ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम्
ṛṣīṇāṃ tārakā yena lakṣaṇena yadṛcchayā ṛṣīṇāṃ yādṛśatvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇam
अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम्
atītānāgatānāṃ ca pañcadhā hyārṣakaṃ smṛtam tathā ṛṣīṇāṃ vakṣyāmi ārṣasyeha samudbhavam
गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये
guṇasāmyena vartante sarvasaṃpralaye tadā avibhāgena devānām anirdeśye tamomaye
अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम्
abuddhipūrvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravartate tenārṣaṃ buddhipūrvaṃ tu cetanenāpyadhiṣṭhitam
प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते
pravartate tathā te tu yathā matsyodakāvubhau cetanādhikṛtaṃ sarvaṃ prāvartata guṇātmakam kāryakāraṇabhāvena tathā tasya pravartate
विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः
viṣayo viṣayitvaṃ ca tadā hyarthapadātmakau kālena prāpaṇīyena bhedāśca kāraṇātmakāḥ
सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च
sāṃsiddhikāstadā vṛttāḥ krameṇa mahadādayaḥ mahato 'sāvahaṃkāras tasmādbhūtendriyāṇi ca
भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते
bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire tu parasparam saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivartate
यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात्
yatholmukāttu viṭapā ekakālādbhavanti hi tathā pravṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt
यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन्
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate tathā nivṛtto hyavyaktaḥ khadyota iva saṃjvalan
स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
sa mahātmā śarīrasthas tatraiveha pravartate mahatastamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate
तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
tatraiva saṃsthito vidvāṃs tapaso 'nta iti śrutam buddhirvivardhatastasya prādurbhūtā caturvidhā
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam sāṃsiddhikānyathaitāni apratītāni tasya vai
महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च
mahātmanaḥ śarīrasya caitanyātsiddhirucyate puri śete yataḥ pūrvaṃ kṣetrajñānaṃ tathāpi ca
पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः
pure śayanātpuruṣo jñānātkṣetrajña ucyate yasmāddharmātprasūte hi tasmādvai dhārmikastu saḥ
सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः
sāṃsiddhike śarīre ca buddhyāvyaktastu cetanaḥ evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetraṃ hyanabhisaṃdhitaḥ
निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम
nivṛttisamakāle tu purāṇaṃ tadacetanam kṣetrajñena parijñātaṃ bhogyo 'yaṃ viṣayo mama
ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः
ṛṣirhiṃsāgatau dhātur vidyā satyaṃ tapaḥ śrutam eṣa sannilayo yasmād brāhmaṇastutatas tv ṛṣiḥ
निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः
nivṛttisamakālācca buddhyāvyakta ṛṣistvayam ṛṣate paramaṃ yasmāt paramarṣistataḥ smṛtaḥ
गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता
gatyarthād ṛṣater dhātor nāmanirvṛttikāraṇam yasmādeṣa svayaṃbhūtas tasmācca ṛṣitā matā
सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः
seśvarāḥ svayamudbhūtā brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ nivartamānaistairbuddhyā mahānparigataḥ paraḥ
यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै
yasmād dṛśaparatvena saha tasmānmaharṣayaḥ īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasāścaurasāśca vai
ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः
ṛṣistasmātparatvena bhūtādirṛṣayastataḥ ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ
परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः
paratvena ṛṣante vai bhūtādīnṛṣikāstataḥ ṛṣikāṇāṃ sutā ye tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ
श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च
śrutvā ṛṣaṃ paratvena śrutāstasmācchrutarṣayaḥ avyaktātmā mahātmā vā-haṃkārātmā tathaiva ca
भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate ityevamṛṣijātistu pañcadhā nāmaviśrutā
भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश
bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaścāpi te daśa
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः
brahmaṇo mānasā hyete utpannāḥ svayamīśvarāḥ paratvenarṣayo yasmān matāstasmānmaharṣayaḥ
ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा
īśvarāṇāṃ sutāstveṣām ṛṣayastānnibodhata kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścyavanastathā
उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः
utathyo vāmadevaśca agastyaḥ kauśikastathā kardamo vālakhilyāśca viśravāḥ śaktivardhanaḥ
इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
ityete ṛṣayaḥ proktās tapasā ṛṣitāṃ gatāḥ teṣāṃ putrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata
वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः
vatsaro nagnahūś caiva bharadvājaśca vīryavān ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadvakṣāḥ śaradvataḥ
वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा
vājiśravāḥ sucintaśca śāvaśca saparāśaraḥ śṛṅgī ca śaṅkhapāc caiva rājā vaiśravaṇastathā
इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः
ityete ṛṣikāḥ sarve satyena ṛṣitāṃ gatāḥ īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣīkā ye ca viśrutāḥ
एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि
evaṃ mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśaśca nibodhata bhṛguḥ kāśyapaḥ pracetā dadhīco hyātmavānapi
ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः
ūrṣo 'tha jamadagniśca vedaḥ sārasvatastathā ārṣṭiṣeṇaścyavanaśca vītahavyaḥ savedhasaḥ
वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः
vainyaḥ pṛthurdivodāso brahmavāngṛtsaśaunakau ekonaviṃśatirhyete bhṛgavo mantrakṛttamāḥ
अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च
aṅgirāścaiva tritaśca bharadvājo 'tha lakṣmaṇaḥ kṛtavācastathā gargaḥ smṛtisaṃkṛtireva ca
गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान्
guruvītaśca māndhātā ambarīṣastathaiva ca yuvanāśvaḥ purukutsaḥ svaśravastu sadasyavān
अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः
ajamīḍho 'svahāryaśca hy utkalaḥ kavireva ca pṛṣadaśvo virūpaśca kāvyaścaivātha mudgalaḥ
उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च
utathyaśca śaradvāṃśca tathā vājiśravā api apasyauṣaḥ sucittiśca vāmadevastathaiva ca
ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः
ṛṣijo bṛhacchuklaśca ṛṣirdīrghatamā api kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā hyaṅgirasāṃ varāḥ
एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata kāśyapaḥ sahavatsāro naidhruvo nitya eva ca
असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ atrir ardhasvanaścaiva śāvāsyo 'tha gaviṣṭhiraḥ
कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः
karṇakaśca ṛṣiḥ siddhas tathā pūrvātithiśca yaḥ
इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः
ityete tvatrayaḥ proktā mantrakṛtṣaṇmaharṣayaḥ vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tṛtīyaśca parāśaraḥ
ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा
tatastu indrapratimaḥ pañcamastu bharadvasuḥ ṣaṣṭhastu mitrāvaruṇaḥ sattamaḥ kuṇḍinastathā
इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः
ityete sapta vijñeyā vāsiṣṭhā brahmavādinaḥ viśvāmitraśca gādheyo devarātastathā balaḥ
तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः
tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ aṣṭako lohitaścaiva bhṛtakīlaśca māmbudhiḥ
देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च
devaśravā devarātaḥ purāṇaśca dhanaṃjayaḥ śiśiraśca mahātejāḥ śālaṅkāyana eva ca
त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च
trayodaśaite vijñeyā brahmiṣṭhāḥ kauśikā varāḥ agastyo 'tha dṛḍhadyumna indrabāhustathaiva ca
ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः
brahmiṣṭhāgastayo hyete trayaḥ paramakīrtayaḥ manurvaivasvataścaiva ailo rājā purūravāḥ
क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः
kṣatriyāṇāṃ varā hyete vijñeyā mantravādinaḥ bhalandakaśca vāsāśvaḥ saṃkīlaścaiva te trayaḥ
एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः
ete mantrakṛto jñeyā vaiśyānāṃ pravarāḥ sadā iti dvinavatiḥ proktā mantrāyaiśca bahiṣkṛtāḥ
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata ṛṣīkāṇāṃ sutā hyete ṛṣiputrāḥ śrutarṣayaḥ