कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम् पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
kathaṃ kauśikadāyādāḥ prāptāste yogamuttamam pañcabhirjanmasambandhaiḥ kathaṃ karmakṣayo bhavet
कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः नामतः कर्मतस्तस्य सुतान्सप्त निबोधत
kauśiko nāma dharmātmā kurukṣetre mahānṛṣiḥ nāmataḥ karmatastasya sutānsapta nibodhata
श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्
śvasṛpaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca vāgduṣṭaḥ pitṛvartī ca gargaśiṣyāstadābhavan
पितर्युपरते तेषाम् अभूद्दुर्भिक्षमुल्बणम् अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
pitaryuparate teṣām abhūddurbhikṣamulbaṇam anāvṛṣṭiśca mahatī sarvalokabhayaṃkarī
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशम्
gargādeśādvane dogdhrīṃ rakṣantaste tapodhanāḥ khādāmaḥ kapilāmetāṃ vayaṃ kṣutpīḍitā bhṛśam
इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्
iti cintayatāṃ pāpaṃ laghuḥ prāha tadānujaḥ yadyavaśyamiyaṃ vadhyā śrāddharūpeṇa yojyatām
श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात्त्रास्यति नो ध्रुवम् एव कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
śrāddhe niyojyamāneyaṃ pāpāttrāsyati no dhruvam eva kurvityanujñātaḥ pitṛvartī tadānujaiḥ
चक्रे समाहितः श्राद्धम् उपयुज्य च तां पुनः द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्
cakre samāhitaḥ śrāddham upayujya ca tāṃ punaḥ dvau daive bhrātarau kṛtvā pitre trīnapyanukramāt
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः
tathaikamatithiṃ kṛtvā śrāddhadaḥ svayameva tu cakāra mantravacchrāddhaṃ smaranpitṛparāyaṇaḥ
विना गवा वत्सको ऽपि गुरवे विनिवेदितः व्याघ्रेण निहता धेनुर् वत्सो ऽयं प्रतिगृह्यताम्
vinā gavā vatsako 'pi gurave viniveditaḥ vyāghreṇa nihatā dhenur vatso 'yaṃ pratigṛhyatām
एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः
evaṃ sā bhakṣitā dhenuḥ saptabhistaistapodhanaiḥ vaidikaṃ balamāśritya krūre karmaṇi nirbhayāḥ
ततः कालावकृष्टास्ते व्याधा दाशपुरे ऽभवन् जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः
tataḥ kālāvakṛṣṭāste vyādhā dāśapure 'bhavan jātismaratvaṃ prāptāste pitṛbhāvena bhāvitāḥ
यत्कृतं क्रूरकर्मापि श्राद्धरूपेण तैस्तदा तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूरकर्मिणाम्
yatkṛtaṃ krūrakarmāpi śrāddharūpeṇa taistadā tena te bhavane jātā vyādhānāṃ krūrakarmiṇām
पितॄणां चैव माहात्म्याज् जाता जातिस्मरास्तु ते ते तु वैराग्ययोगेन आस्थायानशनं पुनः
pitṝṇāṃ caiva māhātmyāj jātā jātismarāstu te te tu vairāgyayogena āsthāyānaśanaṃ punaḥ
जातिस्मराः सप्त जाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ नीलकण्ठस्य पुरतः पितृभावानुभाविताः
jātismarāḥ sapta jātā mṛgāḥ kālañjare girau nīlakaṇṭhasya purataḥ pitṛbhāvānubhāvitāḥ
तत्रापि ज्ञानवैराग्यात् प्राणानुत्सृज्य धर्मतः लोकैर् अवेक्ष्यमाणास्ते तीर्थान्ते ऽनशनेन तु
tatrāpi jñānavairāgyāt prāṇānutsṛjya dharmataḥ lokair avekṣyamāṇāste tīrthānte 'naśanena tu
मानसे चक्रवाकास्ते संजाताः सप्त योगिनः नामतः कर्मतः सर्वाञ् छृणुध्वं द्विजसत्तमाः
mānase cakravākāste saṃjātāḥ sapta yoginaḥ nāmataḥ karmataḥ sarvāñ chṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ
सुमनाः कुमुदः शुद्धश् छिद्रदर्शी सुनेत्रकः सुनेत्रश्चांशुमांश्चैव सप्तैते योगपारगाः
sumanāḥ kumudaḥ śuddhaś chidradarśī sunetrakaḥ sunetraścāṃśumāṃścaiva saptaite yogapāragāḥ
योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभ्रमुश् चाल्पचेतनाः दृष्ट्वा विभ्राजमानं तम् उद्याने स्त्रीभिरन्वितम्
yogabhraṣṭāstrayasteṣāṃ babhramuś cālpacetanāḥ dṛṣṭvā vibhrājamānaṃ tam udyāne strībhiranvitam
क्रीडन्तं विविधैर्भावैर् महाबलपराक्रमम् पञ्चालान्वयसम्भूतं प्रभूतबलवाहनम्
krīḍantaṃ vividhairbhāvair mahābalaparākramam pañcālānvayasambhūtaṃ prabhūtabalavāhanam
राज्यकामो ऽभवच्चैकस् तेषां मध्ये जलौकसाम् पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत् पितृवत्सलः
rājyakāmo 'bhavaccaikas teṣāṃ madhye jalaukasām pitṛvartī ca yo vipraḥ śrāddhakṛt pitṛvatsalaḥ
अपरौ मन्त्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ मन्त्रित्वे चक्रतुश्चेच्छाम् अस्मिन्मर्त्ये द्विजोत्तमाः
aparau mantriṇau dṛṣṭvā prabhūtabalavāhanau mantritve cakratuścecchām asminmartye dvijottamāḥ
तन्मध्ये ये तु निष्कामास् ते बभूवुर् द्विजोत्तमाः विभ्राजपुत्रस्त्वेको ऽभूद् ब्रह्मदत्त इति स्मृतः
tanmadhye ye tu niṣkāmās te babhūvur dvijottamāḥ vibhrājaputrastveko 'bhūd brahmadatta iti smṛtaḥ
मन्त्रिपुत्रौ तथा चोभौ कण्डरीकसुबालकौ ब्रह्मदत्तो ऽभिषिक्तः सन् पुरोहितविपश्चिता
mantriputrau tathā cobhau kaṇḍarīkasubālakau brahmadatto 'bhiṣiktaḥ san purohitavipaścitā
पञ्चालराजो विक्रान्तः सर्वशास्त्रविशारदः योगवित्सर्वजन्तूनां रुतवेत्ताभवत्तदा
pañcālarājo vikrāntaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ yogavitsarvajantūnāṃ rutavettābhavattadā
तस्य राज्ञो ऽभवद्भार्या देवलस्यात्मजा शुभा संनतिर्नाम विख्याता कपिला याभवत्पुरा
tasya rājño 'bhavadbhāryā devalasyātmajā śubhā saṃnatirnāma vikhyātā kapilā yābhavatpurā
पितृकार्ये नियुक्तत्वाद् अभवद्ब्रह्मवादिनी तया चकार सहितः स राज्यं राजनन्दनः
pitṛkārye niyuktatvād abhavadbrahmavādinī tayā cakāra sahitaḥ sa rājyaṃ rājanandanaḥ
कदाचिदुद्यानगतस् तया सह स पार्थिवः ददर्श कीटमिथुनम् अनङ्गकलहाकुलम्
kadācidudyānagatas tayā saha sa pārthivaḥ dadarśa kīṭamithunam anaṅgakalahākulam
पिपीलिकामनुनयन् परितः कीटकामुकः पञ्चबाणाभितप्ताङ्गः सगद्गदमुवाच ह
pipīlikāmanunayan paritaḥ kīṭakāmukaḥ pañcabāṇābhitaptāṅgaḥ sagadgadamuvāca ha
न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित् मध्यक्षामातिजघना बृहद्वक्षो ऽभिगामिनी
na tvayā sadṛśī loke kāminī vidyate kvacit madhyakṣāmātijaghanā bṛhadvakṣo 'bhigāminī
सुवर्णवर्णा सुश्रोणी मञ्जूक्ता चारुहासिनी सुलक्ष्यनेत्ररसना गुडशर्करवत्सला
suvarṇavarṇā suśroṇī mañjūktā cāruhāsinī sulakṣyanetrarasanā guḍaśarkaravatsalā
भोक्ष्यसे मयि भुक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि प्रोषिते सति दीना त्वं क्रुद्धे ऽपि भयचञ्चला
bhokṣyase mayi bhukte tvaṃ snāsi snāte tathā mayi proṣite sati dīnā tvaṃ kruddhe 'pi bhayacañcalā
किमर्थं वद कल्याणि सरोषवदना स्थिता सा तमाह सकोपा तु किम् आलपसि मां शठ
kimarthaṃ vada kalyāṇi saroṣavadanā sthitā sā tamāha sakopā tu kim ālapasi māṃ śaṭha
त्वया मोदकचूर्णं तु मां विहाय विनेष्यता प्रदत्तं समतिक्रान्ते दिने ऽन्यस्याः समन्मथ
tvayā modakacūrṇaṃ tu māṃ vihāya vineṣyatā pradattaṃ samatikrānte dine 'nyasyāḥ samanmatha
त्वत्सादृश्यान्मया दत्तम् अन्यस्यै वरवर्णिनि तदेकमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि भामिनि
tvatsādṛśyānmayā dattam anyasyai varavarṇini tadekamaparādhaṃ me kṣantumarhasi bhāmini
नैतदेवं करिष्यामि पुनः क्वापीह सुव्रते स्पृशामि पादौ सत्येन प्रसीद प्रणतस्य मे
naitadevaṃ kariṣyāmi punaḥ kvāpīha suvrate spṛśāmi pādau satyena prasīda praṇatasya me
इति तद्वचनं श्रुत्वा सा प्रसन्नाभवत्ततः आत्मानम् अर्पयामास मोहनाय पिपीलिका
iti tadvacanaṃ śrutvā sā prasannābhavattataḥ ātmānam arpayāmāsa mohanāya pipīlikā
ब्रह्मदत्तो ऽप्यशेषं तं ज्ञात्वा विस्मयम् आगमत् सर्वसत्त्वरुतज्ञत्वात् प्रसादाच् चक्रपाणिनः
brahmadatto 'pyaśeṣaṃ taṃ jñātvā vismayam āgamat sarvasattvarutajñatvāt prasādāc cakrapāṇinaḥ