सोमः पितॄणामधिपः कथं शास्त्रविशारद तद्वंश्या ये च राजानो बभूवुः कीर्तिवर्धनाः
somaḥ pitṝṇāmadhipaḥ kathaṃ śāstraviśārada tadvaṃśyā ye ca rājāno babhūvuḥ kīrtivardhanāḥ
आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वम् अत्रिः सर्गविधौ पुरा अनुत्तमं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान्प्रभुः
ādiṣṭo brahmaṇā pūrvam atriḥ sargavidhau purā anuttamaṃ nāma tapaḥ sṛṣṭyarthaṃ taptavānprabhuḥ
यदानन्दकरं ब्रह्म जगत्क्लेशविनाशनम् ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणाम् अभ्यन्तरमतीन्द्रियम्
yadānandakaraṃ brahma jagatkleśavināśanam brahmaviṣṇvarkarudrāṇām abhyantaramatīndriyam
शान्तिकृच् छान्तमनसस् तदन्तर्नयने स्थितम् माहात्म्यात्तपसा विप्राः परमानन्दकारकम्
śāntikṛc chāntamanasas tadantarnayane sthitam māhātmyāttapasā viprāḥ paramānandakārakam
यस्मादुमापतिः सार्धम् उमया तमधिष्ठितः तं दृष्ट्वा चाष्टमांशेन तस्मात्सोमो ऽभवच्छिशुः
yasmādumāpatiḥ sārdham umayā tamadhiṣṭhitaḥ taṃ dṛṣṭvā cāṣṭamāṃśena tasmātsomo 'bhavacchiśuḥ
अधः सुस्राव नेत्राभ्यां धाम तच्चाम्बुसम्भवम् दीपयन्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम्
adhaḥ susrāva netrābhyāṃ dhāma taccāmbusambhavam dīpayanviśvamakhilaṃ jyotsnayā sacarācaram
तद्दिशो जगृहुर्धाम स्त्रीरूपेण सुतेच्छया गर्भो भूत्वोदरे तासाम् आस्थितो ऽब्दशतत्रयम्
taddiśo jagṛhurdhāma strīrūpeṇa sutecchayā garbho bhūtvodare tāsām āsthito 'bdaśatatrayam
आशास्तं मुमुचुर्गर्भम् अशक्ता धारणे ततः समादायाथ तं गर्भम् एकीकृत्य चतुर्मुखः
āśāstaṃ mumucurgarbham aśaktā dhāraṇe tataḥ samādāyātha taṃ garbham ekīkṛtya caturmukhaḥ
युवानमकरोद्ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम् स्यन्दने ऽथ सहस्राश्वे वेदशक्तिमये प्रभुः
yuvānamakarodbrahmā sarvāyudhadharaṃ naram syandane 'tha sahasrāśve vedaśaktimaye prabhuḥ
आरोप्य लोकमनयद् आत्मीयं स पितामह तत्र ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तम् अस्मत्स्वामी भवत्वयम्
āropya lokamanayad ātmīyaṃ sa pitāmaha tatra brahmarṣibhiḥ proktam asmatsvāmī bhavatvayam
ऋषिभिर्देवगन्धर्वैर् ओषधीभिस्तथैव च तुष्टुवुः सोमदेवत्यैर् ब्रह्माद्या मन्त्रसंग्रहैः
ṛṣibhirdevagandharvair oṣadhībhistathaiva ca tuṣṭuvuḥ somadevatyair brahmādyā mantrasaṃgrahaiḥ
स्तूयमानस्य तस्याभूद् अधिको धामसम्भवः तेजोवितानादभवद् भुवि दिव्यौषधीगणः
stūyamānasya tasyābhūd adhiko dhāmasambhavaḥ tejovitānādabhavad bhuvi divyauṣadhīgaṇaḥ
तद्दीप्तिरधिका तस्माद् रात्रौ भवति सर्वदा तेनौषधीशः सोमो ऽभूद् द्विजेशश्चापि गद्यते
taddīptiradhikā tasmād rātrau bhavati sarvadā tenauṣadhīśaḥ somo 'bhūd dvijeśaścāpi gadyate
वेदधामरसं चापि यदिदं चन्द्रमण्डलम् क्षीयते वर्धते चैव शुक्ले कृष्णे च सर्वदा
vedadhāmarasaṃ cāpi yadidaṃ candramaṇḍalam kṣīyate vardhate caiva śukle kṛṣṇe ca sarvadā
विंशतिं च तथा सप्त दक्षः प्राचेतसो ददौ रूपलावण्यसंयुक्तास् तस्मै कन्याः सुवर्चसः
viṃśatiṃ ca tathā sapta dakṣaḥ prācetaso dadau rūpalāvaṇyasaṃyuktās tasmai kanyāḥ suvarcasaḥ
ततः पद्मसहस्राणां सहस्राणि दशैव तु तपश्चचार शीतांशुर् विष्णुध्यानैकतत्परः
tataḥ padmasahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu tapaścacāra śītāṃśur viṣṇudhyānaikatatparaḥ
ततस्तुष्टस्तु भगवांस् तस्मै नारायणो हरिः वरं वृणीष्व प्रोवाच परमात्मा जनार्दनः
tatastuṣṭastu bhagavāṃs tasmai nārāyaṇo hariḥ varaṃ vṛṇīṣva provāca paramātmā janārdanaḥ
ततो वव्रे वरान्सोमः शक्रलोकं जयाम्यहम् प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवन्तु मम मन्दिरे
tato vavre varānsomaḥ śakralokaṃ jayāmyaham pratyakṣameva bhoktāro bhavantu mama mandire
राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्याः सन्तु मे द्विजाः रक्षःपालः शिवो ऽस्माकम् आस्तां शूलधरो हरः
rājasūye suragaṇā brahmādyāḥ santu me dvijāḥ rakṣaḥpālaḥ śivo 'smākam āstāṃ śūladharo haraḥ
तथेत्युक्तः स आजह्रे राजसूयं तु विष्णुना होतात्रिर् भृगुरध्वर्युर् उद्गाताभूच्चतुर्मुखः
tathetyuktaḥ sa ājahre rājasūyaṃ tu viṣṇunā hotātrir bhṛguradhvaryur udgātābhūccaturmukhaḥ
ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम् सदस्याः सनकाद्यास्तु राजसूयविधौ स्मृताः
brahmatvamagamattasya upadraṣṭā hariḥ svayam sadasyāḥ sanakādyāstu rājasūyavidhau smṛtāḥ
चमसाध्वर्यवस्तत्र विश्वे देवा दशैव तु त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादितम्
camasādhvaryavastatra viśve devā daśaiva tu trailokyaṃ dakṣiṇā tena ṛtvigbhyaḥ pratipāditam
ततः समाप्ते ऽवभृथे तद्रूपालोकनेच्छवः कामबाणाभितप्ताङ्ग्यो नव देव्यः सिषेविरे
tataḥ samāpte 'vabhṛthe tadrūpālokanecchavaḥ kāmabāṇābhitaptāṅgyo nava devyaḥ siṣevire
लक्ष्मीर्नारायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम् द्युतिर्विभावसुं तद्वत् तुष्टिर्धातारमव्ययम्
lakṣmīrnārāyaṇaṃ tyaktvā sinīvālī ca kardamam dyutirvibhāvasuṃ tadvat tuṣṭirdhātāramavyayam
प्रभा प्रभाकरं त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम् कीर्तिर्जयन्तं भर्तारं वसुर्मारीचकश्यपम्
prabhā prabhākaraṃ tyaktvā haviṣmantaṃ kuhūḥ svayam kīrtirjayantaṃ bhartāraṃ vasurmārīcakaśyapam
धृतिस् त्यक्त्वा पीतं नन्दिं सोममेवाभजंस्तदा स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा
dhṛtis tyaktvā pītaṃ nandiṃ somamevābhajaṃstadā svakīyā iva somo 'pi kāmayāmāsa tāstadā
एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः
evaṃ kṛtāpacārasya tāsāṃ bhartṛgaṇastadā na śaśākāpacārāya śāpaiḥ śastrādibhiḥ punaḥ
तथाप्यराजत विधुर् दशधा भावयन्दिशः सोमः प्राप्याथ दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यमृषिसंस्कृतम् सप्तलोकैकनाथत्वम् अवाप तपसा तदा
tathāpyarājata vidhur daśadhā bhāvayandiśaḥ somaḥ prāpyātha duṣprāpyam aiśvaryamṛṣisaṃskṛtam saptalokaikanāthatvam avāpa tapasā tadā
कदाचिदुद्यानगतामपश्यद् अनेकपुष्पाभरणैश्च शोभिताम् बृहन्नितम्बस्तनभारखेदात् पुष्पस्य भङ्गे ऽप्यतिदुर्बलाङ्गीम्
kadācidudyānagatāmapaśyad anekapuṣpābharaṇaiśca śobhitām bṛhannitambastanabhārakhedāt puṣpasya bhaṅge 'pyatidurbalāṅgīm
भार्यां च तां देवगुरोर् अनङ्ग बाणाभिरामायतचारुनेत्राम् तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ
bhāryāṃ ca tāṃ devaguror anaṅga bāṇābhirāmāyatacārunetrām tārāṃ sa tārādhipatiḥ smarārtaḥ keśeṣu jagrāha viviktabhūmau
सापि स्मरार्ता सह तेन रेमे तद्रूपकान्त्या हृतमानसेन चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततो ऽपि
sāpi smarārtā saha tena reme tadrūpakāntyā hṛtamānasena ciraṃ vihṛtyātha jagāma tārāṃ vidhurgṛhītvā svagṛhaṃ tato 'pi
न तृप्तिरासीच्च गृहे ऽपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु बृहस्पतिस् तद्विरहाग्निदग्धस् तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव
na tṛptirāsīcca gṛhe 'pi tasya tārānuraktasya sukhāgameṣu bṛhaspatis tadvirahāgnidagdhas taddhyānaniṣṭhaikamanā babhūva
शशाक शापं न च दातुम् अस्मै न मन्त्रशस्त्राग्निविषैरशेषैः तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर् नैवाभिचारैरपि वागधीशः
śaśāka śāpaṃ na ca dātum asmai na mantraśastrāgniviṣairaśeṣaiḥ tasyāpakartuṃ vividhairupāyair naivābhicārairapi vāgadhīśaḥ
स याचयामास ततस्तु दैन्यात् सोमं स्वभार्यार्थमनङ्गतप्तः स याच्यमानो ऽपि ददौ न तारां बृहस्पतेस्तत्सुखपाशबद्धः
sa yācayāmāsa tatastu dainyāt somaṃ svabhāryārthamanaṅgataptaḥ sa yācyamāno 'pi dadau na tārāṃ bṛhaspatestatsukhapāśabaddhaḥ
महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेण साध्यैर् मरुद्भिः सह लोकपालैः ददौ यदा तां न कथंचिद् इन्दुस् तदा शिवः क्रोधपरो बभूव
maheśvareṇātha caturmukheṇa sādhyair marudbhiḥ saha lokapālaiḥ dadau yadā tāṃ na kathaṃcid indus tadā śivaḥ krodhaparo babhūva
यो वामदेवः प्रथितः पृथिव्याम् अनेकरुद्रार्चितपादपद्मः ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतिस्नेहवशानुबद्धः
yo vāmadevaḥ prathitaḥ pṛthivyām anekarudrārcitapādapadmaḥ tataḥ saśiṣyo giriśaḥ pinākī bṛhaspatisnehavaśānubaddhaḥ
धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर् जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः युद्धाय सोमेन विशेषदीप्ततृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः
dhanurgṛhītvājagavaṃ purārir jagāma bhūteśvarasiddhajuṣṭaḥ yuddhāya somena viśeṣadīptatṛtīyanetrānalabhīmavaktraḥ
सहैव जग्मुश्च गणेशकाद्या विंशच्चतुःषष्टिगणास्त्रयुक्ताः यक्षेश्वरः कोटिशतैर् अनेकैर् युतो ऽन्वगात् स्यन्दनसंस्थितानाम्
sahaiva jagmuśca gaṇeśakādyā viṃśaccatuḥṣaṣṭigaṇāstrayuktāḥ yakṣeśvaraḥ koṭiśatair anekair yuto 'nvagāt syandanasaṃsthitānām
वेतालयक्षोरगकिंनराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदेन लक्षैस् त्रिभिर् द्वादशभी रथानां सोमो ऽप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः
vetālayakṣoragakiṃnarāṇāṃ padmena caikena tathārbudena lakṣais tribhir dvādaśabhī rathānāṃ somo 'pyagāttatra vivṛddhamanyuḥ
नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः शनैश्चराङ्गारकवृद्धतेजाः जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोकाश् चचाल भूर् द्वीपसमुद्रगर्भा
nakṣatradaityāsurasainyayuktaḥ śanaiścarāṅgārakavṛddhatejāḥ jagmurbhayaṃ sapta tathaiva lokāś cacāla bhūr dvīpasamudragarbhā
स सोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः अथाभवद् भीषणभीमसेनसैन्यद्वयस्यापि महाहवो ऽसौ
sa somamevābhyagamatpinākī gṛhītadīptāstraviśālavahniḥ athābhavad bhīṣaṇabhīmasenasainyadvayasyāpi mahāhavo 'sau
अशेषसत्त्वक्षयकृत्प्रवृद्धस् तीक्ष्णायुधास्त्रज्वलनैकरूपः शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगाम क्षयमुग्रतीक्ष्णैः
aśeṣasattvakṣayakṛtpravṛddhas tīkṣṇāyudhāstrajvalanaikarūpaḥ śastrairathānyonyamaśeṣasainyaṃ dvayorjagāma kṣayamugratīkṣṇaiḥ
पतन्ति शस्त्राणि तथोज्ज्वलानि स्वर्भूमिपातालमथो दहन्ति रुद्रः कोपाद्ब्रह्मशीर्षं मुमोच सोमो ऽपि सोमास्त्रममोघवीर्यम्
patanti śastrāṇi tathojjvalāni svarbhūmipātālamatho dahanti rudraḥ kopādbrahmaśīrṣaṃ mumoca somo 'pi somāstramamoghavīryam
तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योर् अथान्तरिक्षस्य च भीतिरासीत् तदस्त्रयुग्मं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहो ऽपि
tayornipātena samudrabhūmyor athāntarikṣasya ca bhītirāsīt tadastrayugmaṃ jagatāṃ kṣayāya pravṛddhamālokya pitāmaho 'pi
अन्तः प्रविश्याथ कथं कथंचिन् निवारयामास सुरैः सहैव अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीत्थम् अकारि कार्यम्
antaḥ praviśyātha kathaṃ kathaṃcin nivārayāmāsa suraiḥ sahaiva akāraṇaṃ kiṃ kṣayakṛjjanānāṃ soma tvayāpīttham akāri kāryam
यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम् पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तो ऽप्यलं नूनमथो सितान्ते भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं न चावमानो ऽस्ति परस्वहारे
yasmātparastrīharaṇāya soma tvayā kṛtaṃ yuddhamatīva bhīmam pāpagrahastvaṃ bhavitā janeṣu śānto 'pyalaṃ nūnamatho sitānte bhāryāmimāmarpaya vākpatestvaṃ na cāvamāno 'sti parasvahāre
तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धाद् अपाक्रामदतः प्रशान्तः बृहस्पतिः स्वामपगृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं सरुद्रः
tatheti covāca himāṃśumālī yuddhād apākrāmadataḥ praśāntaḥ bṛhaspatiḥ svāmapagṛhya tārāṃ hṛṣṭo jagāma svagṛhaṃ sarudraḥ