किमर्थं पौरवो वंशः श्रेष्ठत्वं प्राप भूतले ज्येष्ठस्यापि यदोर्वंशः किमर्थं हीयते श्रिया
kimarthaṃ pauravo vaṃśaḥ śreṣṭhatvaṃ prāpa bhūtale jyeṣṭhasyāpi yadorvaṃśaḥ kimarthaṃ hīyate śriyā
अन्यद्ययातिचरितं सूत विस्तरतो वद यस्मात्तत्पुण्यमायुष्यम् अभिनन्द्यं सुरैरपि
anyadyayāticaritaṃ sūta vistarato vada yasmāttatpuṇyamāyuṣyam abhinandyaṃ surairapi
एतदेव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः पुण्यं पवित्रमायुष्यं ययातिचरितं महत्
etadeva purā pṛṣṭaḥ śatānīkena śaunakaḥ puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ yayāticaritaṃ mahat
ययातिः पूर्वजो ऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्
yayātiḥ pūrvajo 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन आनुपूर्व्याच्च मे शंस पूरोर्वंशधरान्नृपान्
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana ānupūrvyācca me śaṃsa pūrorvaṃśadharānnṛpān
ययातिरासीद्राजर्षिर् देवराजसमद्युतिः तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा
yayātirāsīdrājarṣir devarājasamadyutiḥ taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राजसत्तम देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato rājasattama devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस् त्रैलोक्ये सचराचरे
surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ aiśvaryaṃ prati saṃgharṣas trailokye sacarācare
जिगीषया ततो देवा वव्रुराङ्गिरसं मुनिम् पौरोहित्ये च यज्ञार्थे काव्यं तूशनसं परे
jigīṣayā tato devā vavrurāṅgirasaṃ munim paurohitye ca yajñārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare
ब्राह्मणौ ताव् उभौ नित्यम् अन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम् तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधि संगतान्
brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaṃ spardhinau bhṛśam tatra devā nijaghnuryān dānavān yudhi saṃgatān
तान्पुनर् जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्
tānpunar jīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt tataste punarutthāya yodhayāṃcakrire surān
असुरास्तु निजघ्नुर्यान् सुरान्समरमूर्धनि न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः
asurāstu nijaghnuryān surānsamaramūrdhani na tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्
na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān saṃjīvanīṃ tato devā viṣādamagamanparam
अथ देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः
atha devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ
भजमानान्भजस्वास्मान् कुरु साहाय्यमुत्तमम् यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणे ऽमिततेजसि
bhajamānānbhajasvāsmān kuru sāhāyyamuttamam yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि वृषपर्वणः समीपे ऽसौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः
śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi vṛṣaparvaṇaḥ samīpe 'sau śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् तम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चिदृते त्वया
rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān tam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścidṛte tvayā
देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः ताम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते
devayānī ca dayitā sutā tasya mahātmanaḥ tām ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैर् आचारेण दमेन च देवयान्यां तु तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्
śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca devayānyāṃ tu tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam
तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः तथेत्युक्त्वा तु स प्रायाद् बृहस्पतिसुतः कचः
tadā hi preṣito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ tathetyuktvā tu sa prāyād bṛhaspatisutaḥ kacaḥ
स गत्वा त्वरितो राजन् देवैः सम्पूजितः कचः असुरेन्द्रपुरे शुक्रं प्रणम्येदमुवाच ह
sa gatvā tvarito rājan devaiḥ sampūjitaḥ kacaḥ asurendrapure śukraṃ praṇamyedamuvāca ha
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः नाम्ना कचेति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्
ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ nāmnā kaceti vikhyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरो अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्रपरिवत्सरान्
brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ guro anumanyasva māṃ brahman sahasraparivatsarān
कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः अर्चयिष्ये ऽहमर्च्यं त्वाम् अर्चितो ऽस्तु बृहस्पतिः
kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ arcayiṣye 'hamarcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्
kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam
व्रतं च व्रतकालं च यथोक्तं प्रत्यगृह्णत आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत
vrataṃ ca vratakālaṃ ca yathoktaṃ pratyagṛhṇata ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata
नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोचराम् गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्
nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagocarām gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat
संशीलयन्देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भार्गवीम्
saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārgavīm
देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम् अनुगायन्ती ललना रहः पर्यचरत्तदा
devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam anugāyantī lalanā rahaḥ paryacarattadā
पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो भृशम् तत्तत्तीव्रं व्रतं बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्
pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato bhṛśam tattattīvraṃ vrataṃ buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam
गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येनममर्षिताः जघ्नुर् बृहस्पतेर् द्वेषान् निजरक्षार्थम् एव च
gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyenamamarṣitāḥ jaghnur bṛhaspater dveṣān nijarakṣārtham eva ca
हत्वा सालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम् ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वनिवेशनम्
hatvā sālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaniveśanam
ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात् उवाच वचनं काले देवयान्यथ भार्गवम्
tā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanāt uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārgavam
हुतं चैवाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते
hutaṃ caivāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate
व्यक्तं हतो धृतो वापि कचस्तात भविष्यति तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीम्यहम्
vyaktaṃ hato dhṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmyaham
अथेह्येहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम् ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुक्त्वा कचमाह्वयत्
athehyehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayuktvā kacamāhvayat
आहूतः प्रादुरभवत् कचः शुक्रं ननाम स हतो ऽहमिति चाचख्यौ राक्षसैर् धिषणात्मजः
āhūtaḥ prādurabhavat kacaḥ śukraṃ nanāma sa hato 'hamiti cācakhyau rākṣasair dhiṣaṇātmajaḥ
स पुनर्देवयान्युक्तः पुष्पाहारे यदृच्छया वनं ययौ कचो विप्रः पठन्ब्रह्म च शाश्वतम्
sa punardevayānyuktaḥ puṣpāhāre yadṛcchayā vanaṃ yayau kaco vipraḥ paṭhanbrahma ca śāśvatam
वने पुष्पाणि चिन्वन्तं ददृशुर् दानवाश्च तम् ततो ऽद्वितीयं तं हत्वा दग्धं कृत्वा च चूर्णवत् प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा
vane puṣpāṇi cinvantaṃ dadṛśur dānavāśca tam tato 'dvitīyaṃ taṃ hatvā dagdhaṃ kṛtvā ca cūrṇavat prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā
देवयान्यथ भूयो ऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत् पुष्पाहारप्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते
devayānyatha bhūyo 'pi pitaraṃ vākyamabravīt puṣpāhārapreṣaṇakṛt kacastāta na dṛśyate
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि ते
vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmi te
बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः विद्यया जीवितो ऽप्येवं हन्यते करवाणि किम्
bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ vidyayā jīvito 'pyevaṃ hanyate karavāṇi kim
मैनं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनु प्रशोचेत् यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्राश्च देवा वसवो ऽश्विनौ च
mainaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī martyamanu praśocet yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrāśca devā vasavo 'śvinau ca
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्वम् उपस्थितं मत्तपसः प्रभावात् अशक्यो ऽयं जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो यो वध्यते चैव भूयः
suradviṣaścaiva jagacca sarvam upasthitaṃ mattapasaḥ prabhāvāt aśakyo 'yaṃ jīvayituṃ dvijātiḥ saṃjīvito yo vadhyate caiva bhūyaḥ
यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः ऋषेः सुपुत्रं तमथापि पौत्रं कथं न शोचे यमहं न रुद्याम्
yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ ṛṣeḥ suputraṃ tamathāpi pautraṃ kathaṃ na śoce yamahaṃ na rudyām
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचो ऽभिरूपः
sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco 'bhirūpaḥ
स त्व् एवमुक्तो देवयान्या महर्षिः संरम्भेण व्याजहाराथ काव्यः असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान्सूदयन्ति
sa tv evamukto devayānyā maharṣiḥ saṃrambheṇa vyājahārātha kāvyaḥ asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti ye me śiṣyānāgatānsūdayanti
अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा एभिर् व्यर्थं प्रस्तुतो दानवैर्हि तत्कर्मणाप्यस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्
abrāhmaṇaṃ kartumicchanti raudrā ebhir vyarthaṃ prastuto dānavairhi tatkarmaṇāpyasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram
स तेनापृष्टो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाचं जठरे व्याजहार तमब्रवीत्केन चेहोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स
sa tenāpṛṣṭo vidyayā copahūtaḥ śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāra tamabravītkena cehopanīto mamodare tiṣṭhasi brūhi vatsa
भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यच्च यथा च वृत्तम् न त्व् एवं स्यात्तपसः क्षयो मे तत क्लेशं घोरतरं स्मरामि
bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ sarvaṃ smareyaṃ yacca yathā ca vṛttam na tv evaṃ syāttapasaḥ kṣayo me tata kleśaṃ ghorataraṃ smarāmi
असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य ब्राह्मीं मायां त्व् आसुरी त्व् अत्र माया त्वयि स्थिते कथम् एवाभिबाधते
asuraiḥ surāyāṃ bhavato 'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya brāhmīṃ māyāṃ tv āsurī tv atra māyā tvayi sthite katham evābhibādhate
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से विनैव मे जीवितं स्यात्कचस्य नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनाच्च दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि
kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vinaiva me jīvitaṃ syātkacasya nānyatra kukṣermama bhedanācca dṛśyet kaco madgato devayāni
द्वौ मां शोकाव् अग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता
dvau māṃ śokāv agnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ kacasya nāśe mama nāsti śarma tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā
संसिद्धरूपो ऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य
saṃsiddharūpo 'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya
न निवर्तेत्पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात् ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्याम् अवाप्नुहि
na nivartetpunarjīvan kaścidanyo mamodarāt brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyām avāpnuhi
पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्वोदरान्मे भित्त्वा कुक्षिं जीवय मां च तात अवेक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः
putro bhūtvā niṣkramasvodarānme bhittvā kukṣiṃ jīvaya māṃ ca tāta avekṣethā dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः प्रालेयाद्रेः शुक्लमुद्भिद्य शृङ्गं रात्र्यागमे पौर्णमास्यामिवेन्दुः
guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ prāleyādreḥ śuklamudbhidya śṛṅgaṃ rātryāgame paurṇamāsyāmivenduḥ
दृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिम् उत्थापयामास ततः कचो ऽपि विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच
dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ vedarāśim utthāpayāmāsa tataḥ kaco 'pi vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca
निधिं निधीनां वरदं वराणां ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम् प्रालेयाद्रिप्रोज्ज्वलद्भालसंस्थं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
nidhiṃ nidhīnāṃ varadaṃ varāṇāṃ ye nādriyante gurumarcanīyam prāleyādriprojjvaladbhālasaṃsthaṃ pāpāṃllokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ
सुरापानाद् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञानाशं चेतसश्चापि घोरम् दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन
surāpānād vañcanāt prāpayitvā saṃjñānāśaṃ cetasaścāpi ghoram dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tathā surayā mohitena
समन्युरुत्थाय महानुभावस् तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रत्यसौ जातशङ्कः
samanyurutthāya mahānubhāvas tadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda surāpānaṃ pratyasau jātaśaṅkaḥ
यो ब्राह्मणो ऽद्यप्रभृतीह कश्चिन् मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
yo brāhmaṇo 'dyaprabhṛtīha kaścin mohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ apetadharmā brahmahā caiva sa syādasmiṃlloke garhitaḥ syātpare ca
मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
mayā cemāṃ vipradharmoktasīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā daityāścopaśṛṇvantu sarve
इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः तान्दानवांश्चैव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच
itīdamuktvā sa mahāprabhāvas taponidhīnāṃ nidhir aprameyaḥ tāndānavāṃścaiva nigūḍhabuddhīn idaṃ samāhūya vaco 'bhyuvāca
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मत्समीपे संजीवनीं प्राप्य विद्यां मयायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha śiṣyaḥ kaco vatsyati matsamīpe saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mayāyaṃ tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ
गुरोरुष्य सकाशे च दश वर्षशतानि सः अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम्
guroruṣya sakāśe ca daśa varṣaśatāni saḥ anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam