Chapter 47

अथ देवो महादेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः विहारार्थं स देवेशो मानुषेष्विह जयते

atha devo mahādevaḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ vihārārthaṃ sa deveśo mānuṣeṣviha jayate

देवक्यां वसुदेवस्य तपसा पुष्करेक्षणः चतुर्बाहुस्तदा जातो दिव्यरूपो ज्वलञ्श्रिया

devakyāṃ vasudevasya tapasā puṣkarekṣaṇaḥ caturbāhustadā jāto divyarūpo jvalañśriyā

श्रीवत्सलक्षणं देवं दृष्ट्वा दिव्यैश्च लक्षणैः उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो

śrīvatsalakṣaṇaṃ devaṃ dṛṣṭvā divyaiśca lakṣaṇaiḥ uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho

भीतो ऽहं देव कंसस्य ततस्त्वेतद्ब्रवीमि ते मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्ते भीमविक्रमाः

bhīto 'haṃ deva kaṃsasya tatastvetadbravīmi te mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste bhīmavikramāḥ

वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं संहरते ऽच्युतः अनुज्ञाप्य ततः शौरिं नन्दगोपगृहे ऽनयत्

vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ saṃharate 'cyutaḥ anujñāpya tataḥ śauriṃ nandagopagṛhe 'nayat

दत्त्वैनं नन्दगोपस्य रक्ष्यतामिति चाब्रवीत् अतस्तु सर्वकल्याणं यादवानां भविष्यति अयं तु गर्भो देवक्यां जातः कंसं हनिष्यति

dattvainaṃ nandagopasya rakṣyatāmiti cābravīt atastu sarvakalyāṇaṃ yādavānāṃ bhaviṣyati ayaṃ tu garbho devakyāṃ jātaḥ kaṃsaṃ haniṣyati

क एष वसुदेवस्तु देवकी च यशस्विनी नन्दगोपश्च कस्त्वेष यशोदा च महाव्रता

ka eṣa vasudevastu devakī ca yaśasvinī nandagopaśca kastveṣa yaśodā ca mahāvratā

यो विष्णुं जनयामास यं च तातेत्यभाषत या गर्भं जनयामास या चैनं त्व् अभ्यवर्धयत्

yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaṃ ca tātetyabhāṣata yā garbhaṃ janayāmāsa yā cainaṃ tv abhyavardhayat

पुरुषः कश्यपस्त्वासीद् अदितिस्तु प्रिया स्मृता ब्रह्मणः कश्यपस्त्वंशः पृथिव्यास्त्वदितिस्तथा

puruṣaḥ kaśyapastvāsīd aditistu priyā smṛtā brahmaṇaḥ kaśyapastvaṃśaḥ pṛthivyāstvaditistathā

अथ कामान्महाबाहुर् देवक्याः समपूरयत् ये तया काङ्क्षिता नित्यम् अजातस्य महात्मनः

atha kāmānmahābāhur devakyāḥ samapūrayat ye tayā kāṅkṣitā nityam ajātasya mahātmanaḥ

सो ऽवतीर्णो महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम् मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

so 'vatīrṇo mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum mohayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā

नष्टे धर्मे तथा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः कर्तुं धर्मस्य संस्थानम् असुराणां प्रणाशनम्

naṣṭe dharme tathā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ kartuṃ dharmasya saṃsthānam asurāṇāṃ praṇāśanam

रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नाग्नजिती तथा सुभामा च तथा शैब्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा

rukmiṇī satyabhāmā ca satyā nāgnajitī tathā subhāmā ca tathā śaibyā gāndhārī lakṣmaṇā tathā

मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा सुशीला च तथा माद्री कौशल्या विजया तथा एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च षोडश

mitravindā ca kālindī devī jāmbavatī tathā suśīlā ca tathā mādrī kauśalyā vijayā tathā evamādīni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

रुक्मिणी जनयामास पुत्रान्रणविशारदान् चारुदेष्णं रणे शूरं प्रद्युम्नं च महाबलम्

rukmiṇī janayāmāsa putrānraṇaviśāradān cārudeṣṇaṃ raṇe śūraṃ pradyumnaṃ ca mahābalam

सुचारुं भद्रचारुं च सुदेष्णं भद्रमेव च परशुं चारुगुप्तं च चारुभद्रं सुचारुकम् चारुहासं कनिष्ठं च कन्यां चारुमतीं तथा

sucāruṃ bhadracāruṃ ca sudeṣṇaṃ bhadrameva ca paraśuṃ cāruguptaṃ ca cārubhadraṃ sucārukam cāruhāsaṃ kaniṣṭhaṃ ca kanyāṃ cārumatīṃ tathā

जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भ्रमरतेक्षणः रोहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रश् चक्रो जलंधमः

jajñire satyabhāmāyāṃ bhānurbhramaratekṣaṇaḥ rohito dīptimāṃścaiva tāmraś cakro jalaṃdhamaḥ

चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारस्तु यवीयसीः जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बः समितिशोभनः

catasro jajñire teṣāṃ svasārastu yavīyasīḥ jāmbavatyāḥ suto jajñe sāmbaḥ samitiśobhanaḥ

मित्रवान्मित्रविन्दश्च मित्रविन्दा वराङ्गना मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्याः प्रजा हि सा

mitravānmitravindaśca mitravindā varāṅganā mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityāḥ prajā hi sā

एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत शतं शतसहस्राणां पुत्राणां तस्य धीमतः

evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata śataṃ śatasahasrāṇāṃ putrāṇāṃ tasya dhīmataḥ

अशीतिश्च सहस्राणि वासुदेवसुतास्तथा लक्षमेकं तथा प्रोक्तं पुत्राणां च द्विजोत्तमाः

aśītiśca sahasrāṇi vāsudevasutāstathā lakṣamekaṃ tathā proktaṃ putrāṇāṃ ca dvijottamāḥ

उपसङ्गस्य तु सुतौ वज्रः संक्षिप्त एव च भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेषणसुताव् उभौ

upasaṅgasya tu sutau vajraḥ saṃkṣipta eva ca bhūrīndraseno bhūriśca gaveṣaṇasutāv ubhau

प्रद्युम्नस्य तु दायादो वैदर्भ्यां बुद्धिसत्तमः अनिरुद्धो रणे ऽरुद्धो जज्ञे ऽस्य मृगकेतनः

pradyumnasya tu dāyādo vaidarbhyāṃ buddhisattamaḥ aniruddho raṇe 'ruddho jajñe 'sya mṛgaketanaḥ

काश्या सुपार्श्वतनया साम्बाल्लेभे तरस्विनः सत्यप्रकृतयो देवाः पञ्च वीराः प्रकीर्तिताः

kāśyā supārśvatanayā sāmbāllebhe tarasvinaḥ satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrtitāḥ

तिस्रः कोट्यः प्रवीराणां यादवानां महात्मनाम् षष्टिः शतसहस्राणि वीर्यवन्तो महाबलाः

tisraḥ koṭyaḥ pravīrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi vīryavanto mahābalāḥ

देवांशाः सर्व एवेह ह्य् उत्पन्नास्ते महौजसः देवासुरे हता ये च त्व् असुरा ये महाबलाः

devāṃśāḥ sarva eveha hy utpannāste mahaujasaḥ devāsure hatā ye ca tv asurā ye mahābalāḥ

इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते सर्वमानवान् तेषामुत्सादनार्थाय उत्पन्नो यादवे कुले

ihotpannā manuṣyeṣu bādhante sarvamānavān teṣāmutsādanārthāya utpanno yādave kule

कुलानां शतमेकं च यादवानां महात्मनाम् सर्वमेतत्कुलं यावद् वर्तते वैष्णवे कुले

kulānāṃ śatamekaṃ ca yādavānāṃ mahātmanām sarvametatkulaṃ yāvad vartate vaiṣṇave kule

विष्णुस्तेषां प्रणेता च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः निदेशस्थायिनस्तस्य कथ्यन्ते सर्वयादवाः

viṣṇusteṣāṃ praṇetā ca prabhutve ca vyavasthitaḥ nideśasthāyinastasya kathyante sarvayādavāḥ

सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो माणिचरस्तथा शालकिर् नारदश्चैव सिद्धो धन्वन्तरिस्तथा

saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo māṇicarastathā śālakir nāradaścaiva siddho dhanvantaristathā

आदिदेवस्तथा विष्णुर् एभिस्तु सह दैवतः किमर्थं संघशो भूताः स्मृताः सम्भूतयः कति

ādidevastathā viṣṇur ebhistu saha daivataḥ kimarthaṃ saṃghaśo bhūtāḥ smṛtāḥ sambhūtayaḥ kati

भविष्याः कति चैवान्ये प्रादुर्भावा महात्मनः ब्रह्मक्षत्रेषु शान्तेषु किमर्थमिह जायते

bhaviṣyāḥ kati caivānye prādurbhāvā mahātmanaḥ brahmakṣatreṣu śānteṣu kimarthamiha jāyate

यदर्थमिह सम्भूतो विष्णुर्वृष्ण्यन्धकोत्तमः पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

yadarthamiha sambhūto viṣṇurvṛṣṇyandhakottamaḥ punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

त्यक्त्वा दिव्यां तनुं विष्णुर् मानुषेष्विह जायते युगे त्व् अथ परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः

tyaktvā divyāṃ tanuṃ viṣṇur mānuṣeṣviha jāyate yuge tv atha parāvṛtte kāle praśithile prabhuḥ

देवासुरविमर्देषु जायते हरिरीश्वरः हिरण्यकशिपौ दैत्ये त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति

devāsuravimardeṣu jāyate harirīśvaraḥ hiraṇyakaśipau daitye trailokyaṃ prākpraśāsati

बलिनाधिष्ठिते चैव पुरा लोकत्रये क्रमात् सख्यमासीत्परमकं देवानामसुरैः सह

balinādhiṣṭhite caiva purā lokatraye kramāt sakhyamāsītparamakaṃ devānāmasuraiḥ saha

युगाख्यासुरसम्पूर्णं ह्य् आसीद् अत्याकुलं जगत् निदेशस्थायिनश्चापि तयोर्देवासुराः समम्

yugākhyāsurasampūrṇaṃ hy āsīd atyākulaṃ jagat nideśasthāyinaścāpi tayordevāsurāḥ samam

मृधो बलिविमर्दाय सम्प्रवृद्धः सुदारुणः देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान्

mṛdho balivimardāya sampravṛddhaḥ sudāruṇaḥ devānāmasurāṇāṃ ca ghoraḥ kṣayakaro mahān

कर्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह भृगोः शापनिमित्तं तु देवासुरकृते तदा

kartuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha bhṛgoḥ śāpanimittaṃ tu devāsurakṛte tadā

कथं देवासुरकृते व्यापारं प्राप्तवान्स्वतः देवासुरं यथा वृत्तं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

kathaṃ devāsurakṛte vyāpāraṃ prāptavānsvataḥ devāsuraṃ yathā vṛttaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

तेषां दायनिमित्तं ते संग्रामास्तु सुदारुणाः वराहाद्या दश द्वौ च शण्डामर्कान्तरे स्मृताः

teṣāṃ dāyanimittaṃ te saṃgrāmāstu sudāruṇāḥ varāhādyā daśa dvau ca śaṇḍāmarkāntare smṛtāḥ

नामतस्तु समासेन शृणुतैषां विवक्षतः प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः

nāmatastu samāsena śṛṇutaiṣāṃ vivakṣataḥ prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ

तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थो ऽमृतमन्थनः संग्रामः पञ्चमश्चैव संजातस्तारकामयः

tṛtīyastu varāhaśca caturtho 'mṛtamanthanaḥ saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva saṃjātastārakāmayaḥ

षष्ठो ह्य् आडीबकाख्यस्तु सप्तमस्त्रैपुरस्तथा अन्धकाख्यो ऽष्टमस्तेषां नवमो वृत्रघातकः

ṣaṣṭho hy āḍībakākhyastu saptamastraipurastathā andhakākhyo 'ṣṭamasteṣāṃ navamo vṛtraghātakaḥ

धात्रश्च दशमश्चैव ततो हालाहलः स्मृतः प्रथितो द्वादशस्तेषां घोरः कोलाहलस्तथा

dhātraśca daśamaścaiva tato hālāhalaḥ smṛtaḥ prathito dvādaśasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalastathā

हिरण्यकशिपुर् दैत्यो नारसिंहेन पातितः वामनेन बलिर् बद्धस् त्रैलोक्याक्रमणे पुरा

hiraṇyakaśipur daityo nārasiṃhena pātitaḥ vāmanena balir baddhas trailokyākramaṇe purā

हिरण्याक्षो हतो द्वंद्वे प्रतिघाते तु दैवतैः दंष्ट्रया तु वराहेण समुद्रस्तु द्विधा कृतः

hiraṇyākṣo hato dvaṃdve pratighāte tu daivataiḥ daṃṣṭrayā tu varāheṇa samudrastu dvidhā kṛtaḥ

प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने विरोचनस्तु प्राह्लादिर् नित्यम् इन्द्रवधोद्यतः

prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane virocanastu prāhlādir nityam indravadhodyataḥ

इन्द्रेणैव तु विक्रम्य निहतस्तारकामये अशक्नुवन्स देवानां सर्वं सोढुं सदैवतम्

indreṇaiva tu vikramya nihatastārakāmaye aśaknuvansa devānāṃ sarvaṃ soḍhuṃ sadaivatam

निहता दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यम्बकेण तु असुराश्च पिशाचाश्च दानवाश्चान्धकाहवे

nihatā dānavāḥ sarve trailokye tryambakeṇa tu asurāśca piśācāśca dānavāścāndhakāhave

हता देवमनुष्ये स्वे पितृभिश्चैव सर्वशः संपृक्तो दानवैर्वृत्रो घोरो हालाहले हतः

hatā devamanuṣye sve pitṛbhiścaiva sarvaśaḥ saṃpṛkto dānavairvṛtro ghoro hālāhale hataḥ

तदा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निवर्तितः हतो ध्वजे महेन्द्रेण मायाच्छन्नस्तु योगवित् ध्वजलक्षणमाविश्य विप्रचित्तिः सहानुजः

tadā viṣṇusahāyena mahendreṇa nivartitaḥ hato dhvaje mahendreṇa māyācchannastu yogavit dhvajalakṣaṇamāviśya vipracittiḥ sahānujaḥ

दैत्यांश्च दानवांश्चैव संयतान्किल संयुतान् जयन्कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतो वृषा

daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃyatānkila saṃyutān jayankolāhale sarvān devaiḥ parivṛto vṛṣā

यज्ञस्यावभृथे दृश्यौ शण्डामर्कौ तु दैवतैः एते देवासुरे वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु

yajñasyāvabhṛthe dṛśyau śaṇḍāmarkau tu daivataiḥ ete devāsure vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu

देवासुरक्षयकराः प्रजानां तु हिताय वै हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

devāsurakṣayakarāḥ prajānāṃ tu hitāya vai hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau

द्विसप्तति तथान्यानि नियुतान्यधिकानि च अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यतां गतः

dvisaptati tathānyāni niyutānyadhikāni ca aśītiṃ ca sahasrāṇi trailokyaiśvaryatāṃ gataḥ

पर्यायेण नु राजाभूद् बलिर्वर्षायुतं पुनः षष्टिवर्षसहस्राणि नियुतानि च विंशतिः

paryāyeṇa nu rājābhūd balirvarṣāyutaṃ punaḥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi niyutāni ca viṃśatiḥ

बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह तावत्कालं तु प्रह्लादो निवृत्तो ह्य् असुरैः सह

bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha tāvatkālaṃ tu prahlādo nivṛtto hy asuraiḥ saha

इन्द्रास्त्रयस्ते विज्ञेया असुराणां महौजसः दैत्यसंस्थमिदं सर्वम् आसीद्दशयुगं पुनः

indrāstrayaste vijñeyā asurāṇāṃ mahaujasaḥ daityasaṃsthamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रेणानुपाल्यते असपत्नमिदं सर्वम् आसीद्दशयुगं पुनः

trailokyamidamavyagraṃ mahendreṇānupālyate asapatnamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ

प्रह्लादस्य हते तस्मिंस् त्रैलोक्ये कालपर्ययात् पर्यायेण तु सम्प्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने ततो ऽसुरान्परित्यज्य शुक्रो देवानगच्छत

prahlādasya hate tasmiṃs trailokye kālaparyayāt paryāyeṇa tu samprāpte trailokyaṃ pākaśāsane tato 'surānparityajya śukro devānagacchata

यज्ञे देवानथ गतं दितिजाः काव्यमाह्वयन् किं त्वं नो मिषतां राज्यं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गतः

yajñe devānatha gataṃ ditijāḥ kāvyamāhvayan kiṃ tvaṃ no miṣatāṃ rājyaṃ tyaktvā yajñaṃ punargataḥ

स्थातुं न शक्नुमो ह्य् अत्र प्रविशामो रसातलम् एवमुक्तो ऽब्रवीद्दैत्यान् विषण्णान्सान्त्वयन्गिरा

sthātuṃ na śaknumo hy atra praviśāmo rasātalam evamukto 'bravīddaityān viṣaṇṇānsāntvayangirā

मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वो ऽसुराः मन्त्राश्चौषधयश्चैव रसा वसु च यत्परम्

mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vo 'surāḥ mantrāścauṣadhayaścaiva rasā vasu ca yatparam

कृत्स्नानि मयि तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै तत्सर्वं वः प्रदास्यामि युष्मदर्थे धृता मया

kṛtsnāni mayi tiṣṭhanti pādasteṣāṃ sureṣu vai tatsarvaṃ vaḥ pradāsyāmi yuṣmadarthe dhṛtā mayā

ततो देवास्तु तान्दृष्ट्वा वृतान्काव्येन धीमता संमन्त्रयन्ति देवा वै संविज्ञास्तु जिघृक्षया

tato devāstu tāndṛṣṭvā vṛtānkāvyena dhīmatā saṃmantrayanti devā vai saṃvijñāstu jighṛkṣayā

काव्यो ह्य् एष इदं सर्वं व्यावर्तयति नो बलात् साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाध्यापयिष्यति

kāvyo hy eṣa idaṃ sarvaṃ vyāvartayati no balāt sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannādhyāpayiṣyati

प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे ततो देवास्तु संरब्धा दानवान् उपसृत्य ह

prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe tato devāstu saṃrabdhā dānavān upasṛtya ha

ततस्ते वध्यमानास्तु काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैर् अभिद्रुतान्

tataste vadhyamānāstu kāvyamevābhidudruvuḥ tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devair abhidrutān

रक्षां काव्येन संहृत्य देवास्ते ऽप्यसुरार्दिताः काव्यं दृष्ट्वा स्थितं देवा निःशङ्कमसुराञ्जहुः

rakṣāṃ kāvyena saṃhṛtya devāste 'pyasurārditāḥ kāvyaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ devā niḥśaṅkamasurāñjahuḥ

ततः काव्यो ऽनुचिन्त्याथ ब्राह्मणो वचनं हितम् तानुवाच ततः काव्यः पूर्वं वृत्तमनुस्मरन्

tataḥ kāvyo 'nucintyātha brāhmaṇo vacanaṃ hitam tānuvāca tataḥ kāvyaḥ pūrvaṃ vṛttamanusmaran

त्रैलोक्यं वो हृतं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः

trailokyaṃ vo hṛtaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥ kramaiḥ balirbaddho hato jambho nihataśca virocanaḥ

महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर् हताः तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठं निहता वः प्रधानतः

mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surair hatāḥ taistairupāyairbhūyiṣṭhaṃ nihatā vaḥ pradhānataḥ

किंचिच्छीष्टास्तु यूयं वै युद्धं मास्त्विति मे मतम् नीतिं यां वो ऽभिधास्यामि तिष्ठध्वं कालपर्ययात्

kiṃcicchīṣṭāstu yūyaṃ vai yuddhaṃ māstviti me matam nītiṃ yāṃ vo 'bhidhāsyāmi tiṣṭhadhvaṃ kālaparyayāt

यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थं विजयावहम् अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात्प्राप्य महेश्वरात् युध्यामहे पुनर्देवांस् ततः प्राप्स्यथ वै जयम्

yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthaṃ vijayāvaham apratīpāṃstato mantrān devātprāpya maheśvarāt yudhyāmahe punardevāṃs tataḥ prāpsyatha vai jayam

ततस्ते कृतसंवादा देवान् ऊचुस्तदासुराः न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसंनाहा रथैर्विना

tataste kṛtasaṃvādā devān ūcustadāsurāḥ nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥsaṃnāhā rathairvinā

वयं तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्वने प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतं तु तत्

vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairvane prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tu tat

ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ते न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदा सुराः

tato devā nyavartanta vijvarā muditāśca te nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ

ततस्तानब्रवीत्काव्यः कंचित्कालमुपास्यथ निरुत्सिक्तास् तपोयुक्ताः कालं कार्यार्थसाधकम्

tatastānabravītkāvyaḥ kaṃcitkālamupāsyatha nirutsiktās tapoyuktāḥ kālaṃ kāryārthasādhakam

पितुर्ममाश्रमस्था वै मां प्रतीक्षत दानवाः तत्संदिश्यासुरान्काव्यो महादेवं प्रपद्यत

piturmamāśramasthā vai māṃ pratīkṣata dānavāḥ tatsaṃdiśyāsurānkāvyo mahādevaṃ prapadyata

मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति बृहस्पतौ पराभवाय देवानाम् असुराणां जयाय च

mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau parābhavāya devānām asurāṇāṃ jayāya ca

एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो व्रतं त्वं चर भार्गव पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्शिराः यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि

evamukto 'bravīddevo vrataṃ tvaṃ cara bhārgava pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamavākśirāḥ yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsyasi

तथेति समनुज्ञाप्य शुक्रस्तु भृगुनन्दनः पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यब्रवीद्वचः व्रतं चराम्यहं देव त्वयादिष्टो ऽद्य वै प्रभो

tatheti samanujñāpya śukrastu bhṛgunandanaḥ pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabravīdvacaḥ vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayādiṣṭo 'dya vai prabho

ततो ऽनुसृष्टो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् तदा तस्मिन्गते शुक्रे ह्य् असुराणां हिताय वै मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्मचर्यं महेश्वरे

tato 'nusṛṣṭo devena kuṇḍadhāro 'sya dhūmakṛt tadā tasmingate śukre hy asurāṇāṃ hitāya vai mantrārthaṃ tatra vasati brahmacaryaṃ maheśvare

तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राज्ये न्यस्ते तदासुरैः अस्मिंश्छिद्रे तदामर्षाद् देवास्तान्समुपाद्रवन् दंशिताः सायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरःसराः

tadbuddhvā nītipūrvaṃ tu rājye nyaste tadāsuraiḥ asmiṃśchidre tadāmarṣād devāstānsamupādravan daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve bṛhaspatipuraḥsarāḥ

दृष्ट्वासुरगणा देवान् प्रगृहीतायुधान्पुनः उत्पेतुः सहसा ते वै संत्रस्तास्तान्वचो ऽब्रुवन्

dṛṣṭvāsuragaṇā devān pragṛhītāyudhānpunaḥ utpetuḥ sahasā te vai saṃtrastāstānvaco 'bruvan

न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्त आचार्ये व्रतमास्थिते दत्त्वा भवन्तो ह्य् अभयं सम्प्राप्ता नो जिघांसया

nyaste śastre 'bhaye datta ācārye vratamāsthite dattvā bhavanto hy abhayaṃ samprāptā no jighāṃsayā

अनाचार्या वयं देवास् त्यक्तशस्त्रास्त्ववस्थिताः चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

anācāryā vayaṃ devās tyaktaśastrāstvavasthitāḥ cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ

रणे विजेतुं देवांश्च न शक्ष्यामः कथंचन अयुद्धेन प्रपत्स्यामः शरणं काव्यमातरम्

raṇe vijetuṃ devāṃśca na śakṣyāmaḥ kathaṃcana ayuddhena prapatsyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram

यापयामः कृच्छ्रमिदं यावदभ्येति नो गुरुः निवृत्ते च तथा शुक्रे योत्स्यामो दंशितायुधाः

yāpayāmaḥ kṛcchramidaṃ yāvadabhyeti no guruḥ nivṛtte ca tathā śukre yotsyāmo daṃśitāyudhāḥ

एवमुक्त्वा ततो ऽन्योन्यं शरणं काव्यमातरम् प्रापद्यन्त ततो भीतास् तेभ्यो ऽदादभयं तु सा

evamuktvā tato 'nyonyaṃ śaraṇaṃ kāvyamātaram prāpadyanta tato bhītās tebhyo 'dādabhayaṃ tu sā

न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः मत्संनिधौ वर्ततां वो न भीर् भवितुमर्हति

na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ matsaṃnidhau vartatāṃ vo na bhīr bhavitumarhati

तया चाभ्युपपन्नांस्तान् दृष्ट्वा देवास्ततो ऽसुरान् अभिजग्मुः प्रसह्यैतान् अविचार्य बलाबलम्

tayā cābhyupapannāṃstān dṛṣṭvā devāstato 'surān abhijagmuḥ prasahyaitān avicārya balābalam

ततस्तान्बाध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा देवी क्रुद्धाब्रवीद्देवान् अनिन्द्रान्वः करोम्यहम्

tatastānbādhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā devī kruddhābravīddevān anindrānvaḥ karomyaham

संभृत्य सर्वसम्भारान् इन्द्रं साभ्यचरत्तदा तस्तम्भ देवी बलवद् योगयुक्ता तपोधना

saṃbhṛtya sarvasambhārān indraṃ sābhyacarattadā tastambha devī balavad yogayuktā tapodhanā

ततस्तं स्तम्भितं दृष्ट्वा इन्द्रं देवाश्च मूकवत् प्राद्रवन्त ततो भीता इन्द्रं दृष्ट्वा वशीकृतम्

tatastaṃ stambhitaṃ dṛṣṭvā indraṃ devāśca mūkavat prādravanta tato bhītā indraṃ dṛṣṭvā vaśīkṛtam

गतेषु सुरसंघेषु शक्रं विष्णुरभाषत मां त्वं प्रविश भद्रं ते नयिष्ये त्वां सुरोत्तम

gateṣu surasaṃgheṣu śakraṃ viṣṇurabhāṣata māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te nayiṣye tvāṃ surottama

एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरंदरः विष्णुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽब्रवीत्

evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa puraṃdaraḥ viṣṇunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco 'bravīt

एषा त्वां विष्णुना सार्धं दहामि मघवन्बलात् मिषतां सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम्

eṣā tvāṃ viṣṇunā sārdhaṃ dahāmi maghavanbalāt miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam

तया ऽभिभूतौ तौ देवाव् इन्द्राविष्णू बभूवतुः कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रम् अभाषत

tayā 'bhibhūtau tau devāv indrāviṣṇū babhūvatuḥ kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindram abhāṣata

इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नौ न दहेत्प्रभो विशेषणाभिभूतो ऽस्मि त्वत्तो ऽहं जहि मा चिरम्

indro 'bravījjahi hyenāṃ yāvannau na dahetprabho viśeṣaṇābhibhūto 'smi tvatto 'haṃ jahi mā ciram

ततः समीक्ष्य विष्णुस्तां स्त्रीवधे कृच्छ्रम् आस्थितः अभिध्याय ततश्चक्रम् आपदुद्धरणे तु तत्

tataḥ samīkṣya viṣṇustāṃ strīvadhe kṛcchram āsthitaḥ abhidhyāya tataścakram āpaduddharaṇe tu tat

ततस्तु त्वरया युक्तः शीघ्रकारी भयान्वितः ज्ञात्वा विष्णुस्ततस्तस्या क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम् क्रुद्धः स्वमस्त्रमादाय शिरश्चिच्छेद वै भिया

tatastu tvarayā yuktaḥ śīghrakārī bhayānvitaḥ jñātvā viṣṇustatastasyā krūraṃ devyāścikīrṣitam kruddhaḥ svamastramādāya śiraściccheda vai bhiyā

तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुक्रोध भृगुरीश्वरः ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर् भार्यावधे तदा

taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhṛgurīśvaraḥ tato 'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇur bhāryāvadhe tadā

यस्मात्ते जानतो धर्मप्रवध्या स्त्री निषूदिता तस्मात्त्वं सप्तकृत्वेह मानुषेषूपपत्स्जसे

yasmātte jānato dharmapravadhyā strī niṣūditā tasmāttvaṃ saptakṛtveha mānuṣeṣūpapatsjase

ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनःपुनः लोकस्य च हितार्थाय जायते मानुयेष्विह

tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥpunaḥ lokasya ca hitārthāya jāyate mānuyeṣviha

अनुव्याहृत्य विष्णुं स तदादाय शिरस्त्वरन् समानीय ततः कायम् असौ गृह्येदमब्रवीत्

anuvyāhṛtya viṣṇuṃ sa tadādāya śirastvaran samānīya tataḥ kāyam asau gṛhyedamabravīt

एषा त्वं विष्पुना देवि हता संजीवयाम्यहम् ततस्तां योज्य शिरसा अभिजीवेति सो ऽब्रवीत्

eṣā tvaṃ viṣpunā devi hatā saṃjīvayāmyaham tatastāṃ yojya śirasā abhijīveti so 'bravīt

यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितो ऽपि वा तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं वदाम्यहम्

yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito 'pi vā tena satyena jīvasva yadi satyaṃ vadāmyaham

ततस्तां प्रोक्ष्य शीताभिर् अद्भिर् जीवेति सो ऽब्रवीत् ततो ऽभिव्याहृते तस्य देवी संजीविता तदा

tatastāṃ prokṣya śītābhir adbhir jīveti so 'bravīt tato 'bhivyāhṛte tasya devī saṃjīvitā tadā

ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव साधु साध्विति चक्रुस्ते वचसा सर्वतोदिशम्

tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva sādhu sādhviti cakruste vacasā sarvatodiśam

एवं प्रत्याहृता तेन देवी सा भृगुणा तदा मिषतां देवतानां हि तदद्भुतम् इवाभवद्

evaṃ pratyāhṛtā tena devī sā bhṛguṇā tadā miṣatāṃ devatānāṃ hi tadadbhutam ivābhavad

असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीविता पुनः दृष्ट्वा चेन्द्रो नालभत शर्म काव्यभयात्पुनः प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमिदमब्रवीत्

asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnī saṃjīvitā punaḥ dṛṣṭvā cendro nālabhata śarma kāvyabhayātpunaḥ prajāgare tataścendro jayantīmidamabravīt

संचिन्त्य मतिमान् वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः एष काव्यो ह्यमित्राय व्रतं चरति दारुणम् तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो मतिमता भृशम्

saṃcintya matimān vākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ eṣa kāvyo hyamitrāya vrataṃ carati dāruṇam tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto matimatā bhṛśam

गच्छ संसाधयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभैः तैस्तैर्मनोनुकूलैश्च ह्य् उपचारैर् अतन्द्रिता

gaccha saṃsādhayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhaiḥ taistairmanonukūlaiśca hy upacārair atandritā

काव्यमाराधयस्वैनं यथा तुष्येत स द्विजः गच्छ त्वं तस्य दत्ताऽसि प्रयत्नं कुरु मत्कृते

kāvyamārādhayasvainaṃ yathā tuṣyeta sa dvijaḥ gaccha tvaṃ tasya dattā'si prayatnaṃ kuru matkṛte

एवमुक्ता जयन्ती सा वचः संगृह्य वै पितुः अगच्छद्यत्र घोरं स तप आरभ्य तिष्ठति

evamuktā jayantī sā vacaḥ saṃgṛhya vai pituḥ agacchadyatra ghoraṃ sa tapa ārabhya tiṣṭhati

तं दृष्ट्वा तु पिबन्तं सा कणधूमम् अवाङ्मुखम् यक्षेण पात्यमानं च कुण्डधारेण पातितम्

taṃ dṛṣṭvā tu pibantaṃ sā kaṇadhūmam avāṅmukham yakṣeṇa pātyamānaṃ ca kuṇḍadhāreṇa pātitam

दृष्ट्वा च तं पात्यमानं देवी काव्यमवस्थितम् स्वरूपं ध्यानशाम्यन्तं दुर्बलं भूतिमास्थितम् पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा

dṛṣṭvā ca taṃ pātyamānaṃ devī kāvyamavasthitam svarūpaṃ dhyānaśāmyantaṃ durbalaṃ bhūtimāsthitam pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā

गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवती वल्गुभाषिणी गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचः सुखैः व्रतचर्यानुकूलाभिर् उवास बहुलाः समाः

gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvatī valgubhāṣiṇī gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacaḥ sukhaiḥ vratacaryānukūlābhir uvāsa bahulāḥ samāḥ

पूर्णे धूमव्रते तस्मिन् घोरे वर्षसहस्रके वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो भवस्तदा

pūrṇe dhūmavrate tasmin ghore varṣasahasrake vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto bhavastadā

एतद्व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केनचित् तस्माद्वै तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

etadvrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kenacit tasmādvai tapasā buddhyā śrutena ca balena ca

तेजसा च सुरान्सर्वांस् त्वमेको ऽभिभविष्यसि यच्चाभिलषितं ब्रह्मन् विद्यते भृगुनन्दन

tejasā ca surānsarvāṃs tvameko 'bhibhaviṣyasi yaccābhilaṣitaṃ brahman vidyate bhṛgunandana

प्रपत्स्यसे तु तत्सर्वं नानुवाच्यं तु कस्यचित् सर्वाभिभावी तेन त्वं भविष्यसि द्विजोत्तम

prapatsyase tu tatsarvaṃ nānuvācyaṃ tu kasyacit sarvābhibhāvī tena tvaṃ bhaviṣyasi dvijottama

एतान्दत्त्वा वरांस्तस्मै भार्गवाय भवः पुनः प्रजेशत्वं धनेशत्वम् अवध्यत्वं च वै ददौ

etāndattvā varāṃstasmai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ prajeśatvaṃ dhaneśatvam avadhyatvaṃ ca vai dadau

एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः सम्प्रहृष्टतनूरुहः हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यस्तोत्रं महेश्वरे तथा तिर्यक्स्थितश्चैव तुष्टुवे नीललोहितम्

etāṃllabdhvā varānkāvyaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ harṣātprādurbabhau tasya divyastotraṃ maheśvare tathā tiryaksthitaścaiva tuṣṭuve nīlalohitam

नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे लेलिहानाय काव्याय वत्सरायान्धसः पते

namo 'stu śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase lelihānāya kāvyāya vatsarāyāndhasaḥ pate

कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे

kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase

उष्णीषिणे सुवक्त्राय बहुरूपाय वेधसे वसुरेताय रुद्राय तपसे चित्रवाससे

uṣṇīṣiṇe suvaktrāya bahurūpāya vedhase vasuretāya rudrāya tapase citravāsase

ह्रस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च कवये राजवृक्षाय तक्षकक्रीडनाय च

hrasvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca kavaye rājavṛkṣāya takṣakakrīḍanāya ca

सहस्रशिरसे चैव सहस्राक्षाय मीधुषे वराय भव्यरूपाय श्वेताय पुरुषाय च

sahasraśirase caiva sahasrākṣāya mīdhuṣe varāya bhavyarūpāya śvetāya puruṣāya ca

गिरिशाय नमो ऽर्काय बलिने आज्यपाय च सुतृप्ताय सुवस्त्राय धन्विने भार्गवाय च

giriśāya namo 'rkāya baline ājyapāya ca sutṛptāya suvastrāya dhanvine bhārgavāya ca

निषङ्गिणे च ताराय स्वक्षाय क्षपणाय च ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च

niṣaṅgiṇe ca tārāya svakṣāya kṣapaṇāya ca tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca

महादेवाय शर्वाय विश्वरूपशिवाय च हिरण्याय वरिष्ठाय ज्येष्ठाय मध्यमाय च

mahādevāya śarvāya viśvarūpaśivāya ca hiraṇyāya variṣṭhāya jyeṣṭhāya madhyamāya ca

वास्तोष्पते पिनाकाय मुक्तये केवलाय च मृगव्याधाय दक्षाय स्थाणवे भीषणाय च

vāstoṣpate pinākāya muktaye kevalāya ca mṛgavyādhāya dakṣāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca

बहुनेत्राय धुर्याय त्रिनेत्रायेश्वराय च कपालिने च वीराय मृत्यवे त्र्यम्बकाय च

bahunetrāya dhuryāya trinetrāyeśvarāya ca kapāline ca vīrāya mṛtyave tryambakāya ca

बभ्रवे च पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च

babhrave ca piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca

दुन्दुभ्यायैकपादाय अजाय बुद्धिदाय च आरण्याय गृहस्थाय यतये ब्रह्मचारिणे

dundubhyāyaikapādāya ajāya buddhidāya ca āraṇyāya gṛhasthāya yataye brahmacāriṇe

सांख्याय चैव योगाय व्यापिने दीक्षिताय च अनाहताय शर्वाय भव्येशाय यमाय च

sāṃkhyāya caiva yogāya vyāpine dīkṣitāya ca anāhatāya śarvāya bhavyeśāya yamāya ca

रोधसे चेकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महर्षये चतुष्पदाय मेध्याय रक्षिणे शीघ्रगाय च

rodhase cekitānāya brahmiṣṭhāya maharṣaye catuṣpadāya medhyāya rakṣiṇe śīghragāya ca

शिखण्डिने करालाय दंष्ट्रिणे विश्ववेधसे भास्वराय प्रतीताय सुदीप्ताय सुमेधसे

śikhaṇḍine karālāya daṃṣṭriṇe viśvavedhase bhāsvarāya pratītāya sudīptāya sumedhase

क्रूरायाविकृतायैव भीषणाय शिवाय च सौम्याय चैव मुख्याय धार्मिकाय शुभाय च

krūrāyāvikṛtāyaiva bhīṣaṇāya śivāya ca saumyāya caiva mukhyāya dhārmikāya śubhāya ca

अवध्यायामृतायैव नित्याय शाश्वताय च व्यापृताय विशिष्टाय भरताय च साक्षिणे

avadhyāyāmṛtāyaiva nityāya śāśvatāya ca vyāpṛtāya viśiṣṭāya bharatāya ca sākṣiṇe

क्षेमाय सहमानाय सत्याय चामृताय च कर्त्रे परशवे चैव शूलिने दिव्यचक्षुषे

kṣemāya sahamānāya satyāya cāmṛtāya ca kartre paraśave caiva śūline divyacakṣuṣe

सोमपायाज्यपायैव धूमपायोष्मपाय च शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे

somapāyājyapāyaiva dhūmapāyoṣmapāya ca śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave

पिशिताशाय सर्वाय मेघाय विद्युताय च व्यावृत्ताय वरिष्ठाय भरिताय तरक्षवे

piśitāśāya sarvāya meghāya vidyutāya ca vyāvṛttāya variṣṭhāya bharitāya tarakṣave

त्रिपुरघ्नाय तीर्थाया-वक्राय रोमशाय च तिग्मायुधाय व्याख्याय सुसिद्धाय पुलस्तये

tripuraghnāya tīrthāyā-vakrāya romaśāya ca tigmāyudhāya vyākhyāya susiddhāya pulastaye

रोचमानाय चण्डाय स्फीताय ऋषभाय च व्रतिने युञ्जमानाय शुचये चोर्ध्वरेतसे

rocamānāya caṇḍāya sphītāya ṛṣabhāya ca vratine yuñjamānāya śucaye cordhvaretase

असुरघ्नाय स्वाघ्नाय मृत्युघ्ने यज्ञियाय च कृशानवे प्रचेताय वह्नये निर्मलाय च

asuraghnāya svāghnāya mṛtyughne yajñiyāya ca kṛśānave pracetāya vahnaye nirmalāya ca

रक्षोघ्नाय पशुघ्नायाविघ्नाय श्वसिताय च विभ्रान्ताय महान्ताय अर्णवे दुर्गमाय च

rakṣoghnāya paśughnāyāvighnāya śvasitāya ca vibhrāntāya mahāntāya arṇave durgamāya ca

कृष्णाय च जयन्ताय लोकानामीश्वराय च अनाश्रिताय वेध्याय समत्वाधिष्ठिताय च

kṛṣṇāya ca jayantāya lokānāmīśvarāya ca anāśritāya vedhyāya samatvādhiṣṭhitāya ca

हिरण्यबाहवे चैव व्याप्ताय च महाय च सुकर्मणे प्रसह्याय चेशानाय सुचक्षुषे

hiraṇyabāhave caiva vyāptāya ca mahāya ca sukarmaṇe prasahyāya ceśānāya sucakṣuṣe

क्षिप्रेषवे सदश्वाय शिवाय मोक्षदाय च कपिलाय पिशङ्गाय महादेवाय धीमते

kṣipreṣave sadaśvāya śivāya mokṣadāya ca kapilāya piśaṅgāya mahādevāya dhīmate

महाकायाय दीप्ताय रोदनाय सहाय च दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने

mahākāyāya dīptāya rodanāya sahāya ca dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine

भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरेष्ठाय वेधसे अमोघाय प्रशान्ताय सुमेधाय वृषाय च

bhṛgunāthāya śukrāya gahvareṣṭhāya vedhase amoghāya praśāntāya sumedhāya vṛṣāya ca

नमो ऽस्तु तुभ्यं भगवन् विश्वाय कृत्तिवाससे पशूनां पतये तुभ्यं भूतानां पतये नमः

namo 'stu tubhyaṃ bhagavan viśvāya kṛttivāsase paśūnāṃ pataye tubhyaṃ bhūtānāṃ pataye namaḥ

प्रणवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहाय च स्वधाय च वषट्कारात्मने चैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः

praṇave ṛgyajuḥsāmne svāhāya ca svadhāya ca vaṣaṭkārātmane caiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ

त्वष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे चक्षुःश्रोत्रमयाय च भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः

tvaṣṭre dhātre tathā kartre cakṣuḥśrotramayāya ca bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmātmane namaḥ

वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्यसुराय च विषाय मारुतायैव तुभ्यं देवात्मने नमः

vasave caiva sādhyāya rudrādityasurāya ca viṣāya mārutāyaiva tubhyaṃ devātmane namaḥ

अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौषधाय च स्वयम्भुवे ह्य् अजायैव अपूर्वप्रथमाय च प्रजानां पतये चैव तुभ्यं ब्रह्मात्मने नमः

agnīṣomavidhijñāya paśumantrauṣadhāya ca svayambhuve hy ajāyaiva apūrvaprathamāya ca prajānāṃ pataye caiva tubhyaṃ brahmātmane namaḥ

आत्मेशायात्मवश्याय सर्वेशातिशयाय च सर्वभूताङ्गभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः

ātmeśāyātmavaśyāya sarveśātiśayāya ca sarvabhūtāṅgabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ

निर्गुणाय गुणज्ञाय व्याकृतायामृताय च निरुपाख्याय मित्राय तुभ्यं सांख्यात्मने नमः

nirguṇāya guṇajñāya vyākṛtāyāmṛtāya ca nirupākhyāya mitrāya tubhyaṃ sāṃkhyātmane namaḥ

पृथिव्यै चान्तरिक्षाय दिव्याय च महाय च जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः

pṛthivyai cāntarikṣāya divyāya ca mahāya ca janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ

अव्यक्ताय च महते भूतादेरिन्द्रियाय च आत्मज्ञाय विशेषाय तुभ्यं सर्वात्मने नमः

avyaktāya ca mahate bhūtāderindriyāya ca ātmajñāya viśeṣāya tubhyaṃ sarvātmane namaḥ

नित्याय चात्मलिङ्गाय सूक्ष्मायैवेतराय च बुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं मोक्षात्मने नमः

nityāya cātmaliṅgāya sūkṣmāyaivetarāya ca buddhāya vibhave caiva tubhyaṃ mokṣātmane namaḥ

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस् त्रिषु सत्यान्तेषु महाद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते

namaste triṣu lokeṣu namaste paratas triṣu satyānteṣu mahādyeṣu caturṣu ca namo 'stu te

नमः स्तोत्रे मया ह्य् अस्मिन् यदि न व्याहृतं भवेत् मद्भक्त इति ब्रह्मण्य तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

namaḥ stotre mayā hy asmin yadi na vyāhṛtaṃ bhavet madbhakta iti brahmaṇya tatsarvaṃ kṣantumarhasi

एवमाभाष्य देवेशम् ईश्वरं नीललोहितम् प्रह्वो ऽभिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाग्यतो ऽभवत्

evamābhāṣya deveśam īśvaraṃ nīlalohitam prahvo 'bhipraṇatastasmai prāñjalirvāgyato 'bhavat

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata

ततः सो ऽन्तर्हिते तस्मिन् देवेशे ऽनुचरीं तदा तिष्ठन्तीं पार्श्वतो दृष्ट्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्

tataḥ so 'ntarhite tasmin deveśe 'nucarīṃ tadā tiṣṭhantīṃ pārśvato dṛṣṭvā jayantīmidamabravīt

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता महता तपसा युक्ता किमर्थं मां निषेवसे

kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā mahatā tapasā yuktā kimarthaṃ māṃ niṣevase

अनया संस्तुतो भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि

anayā saṃstuto bhaktyā praśrayeṇa damena ca snehena caiva suśroṇi prīto 'smi varavarṇini

किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृध्यताम् तत्ते सम्पादयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुष्करः

kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samṛdhyatām tatte sampādayāmyadya yadyapi syātsuduṣkaraḥ

एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि चिकीर्षितं हि मे ब्रह्मंस् त्वं हि वेत्थ यथातथम्

evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi cikīrṣitaṃ hi me brahmaṃs tvaṃ hi vettha yathātatham

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा मया सह त्वं सुश्रोणि दश वर्षाणि भामिनि

evamukto 'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā mayā saha tvaṃ suśroṇi daśa varṣāṇi bhāmini

सर्वभूतैरदृश्या च संप्रयोगमिहेच्छसि देवि चेन्दीवरश्यामे वरार्हे वामलोचने एवं वृणोषि कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि

sarvabhūtairadṛśyā ca saṃprayogamihecchasi devi cendīvaraśyāme varārhe vāmalocane evaṃ vṛṇoṣi kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi

एवं भवतु गच्छामो गृहान्नो मत्तकाशिनि ततः स्वगृहमागत्य जयन्त्याः पाणिमुद्वहन्

evaṃ bhavatu gacchāmo gṛhānno mattakāśini tataḥ svagṛhamāgatya jayantyāḥ pāṇimudvahan

तया सहावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतः प्रभुः

tayā sahāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ

कृतार्थमागतं दृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः सुताः अभिजग्मुर्गृहं तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः

kṛtārthamāgataṃ dṛṣṭvā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ abhijagmurgṛhaṃ tasya muditāste didṛkṣavaḥ

यदा गता न पश्यन्ति मायया संवृतं गुरुम् लक्षणं तस्य तद्बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्

yadā gatā na paśyanti māyayā saṃvṛtaṃ gurum lakṣaṇaṃ tasya tadbuddhvā pratijagmuryathāgatam

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं काव्यं ज्ञात्वा वरेण तु तुष्ट्यर्थं दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया

bṛhaspatistu saṃruddhaṃ kāvyaṃ jñātvā vareṇa tu tuṣṭyarthaṃ daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā

बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽपि दैत्यानामिन्द्रनोदितः काव्यस्य रूपमास्थाय असुरान् समुपाह्वयत्

buddhvā tadantaraṃ so 'pi daityānāmindranoditaḥ kāvyasya rūpamāsthāya asurān samupāhvayat

ततस्तानागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच ह स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तो ऽहं वो हिताय च

tatastānāgatāndṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca ha svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto 'haṃ vo hitāya ca

अहं वो ऽध्यापयिष्यामि विद्याः प्राप्तास्तु या मया ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे

ahaṃ vo 'dhyāpayiṣyāmi vidyāḥ prāptāstu yā mayā tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire

पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके समयान्ते देवयानी तदोत्पन्ना इति श्रुतिः बुद्धिं चक्रे ततः सो ऽथ याज्यानां प्रत्यवेक्षणे

pūrṇe kāvyastadā tasmin samaye daśavārṣike samayānte devayānī tadotpannā iti śrutiḥ buddhiṃ cakre tataḥ so 'tha yājyānāṃ pratyavekṣaṇe

देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं मम याज्याञ्शुचिस्मिते विभ्रान्तवीक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने

devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ mama yājyāñśucismite vibhrāntavīkṣite sādhvi trivarṇāyatalocane

एवमुक्ताब्रवीद् एनं भज भक्तान्महाव्रत एष धर्मः सतां ब्रह्मन् न धर्मं लोपयामि ते

evamuktābravīd enaṃ bhaja bhaktānmahāvrata eṣa dharmaḥ satāṃ brahman na dharmaṃ lopayāmi te

ततो गत्वासुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता वञ्चितान्काव्यरूपेण ततः काव्यो ऽब्रवीत्तु तान्

tato gatvāsurāndṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā vañcitānkāvyarūpeṇa tataḥ kāvyo 'bravīttu tān

काव्यं मां वो विजानीध्वं तोषितो गिरिशो विभुः वञ्चिता बत यूयं वै सर्वे शृणुत दानवाः

kāvyaṃ māṃ vo vijānīdhvaṃ toṣito giriśo vibhuḥ vañcitā bata yūyaṃ vai sarve śṛṇuta dānavāḥ

श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्तास्ते तदाभवन् प्रेक्षन्तस् ताव् उभौ तत्र स्थितासीनौ सुविस्मिताः

śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntāste tadābhavan prekṣantas tāv ubhau tatra sthitāsīnau suvismitāḥ

सम्प्रमूढास् ततः सर्वे न प्राबुध्यन्त किंचन अब्रवीत् सम्प्रमूढेषु काव्यस्तानसुरांस्तदा

sampramūḍhās tataḥ sarve na prābudhyanta kiṃcana abravīt sampramūḍheṣu kāvyastānasurāṃstadā

आचार्यो वो ह्य् अहं काव्यो देवाचार्यो ऽयमङ्गिराः अनुगच्छत मां दैत्यास् त्यजतैनं बृहस्पतिम्

ācāryo vo hy ahaṃ kāvyo devācāryo 'yamaṅgirāḥ anugacchata māṃ daityās tyajatainaṃ bṛhaspatim

इत्युक्ता ह्य् असुरास्तेन ताव् उभौ समवेक्ष्य च यदासुरा विशेषं तु न जानन्त्युभयोस्तयोः

ityuktā hy asurāstena tāv ubhau samavekṣya ca yadāsurā viśeṣaṃ tu na jānantyubhayostayoḥ

बृहस्पतिर् उवाचैनान् असम्भ्रान्तस्तपोधनः काव्यो वो ऽहं गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः

bṛhaspatir uvācainān asambhrāntastapodhanaḥ kāvyo vo 'haṃ gururdaityā madrūpo 'yaṃ bṛhaspatiḥ

संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै समेत्य तु ततो ऽब्रुवन्

saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo 'surāḥ śrutvā tasya tataste vai sametya tu tato 'bruvan

अयं नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः एष वै गुरुरस्माकम् अन्तरेप्सुरयं द्विजः

ayaṃ no daśa varṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ eṣa vai gururasmākam antarepsurayaṃ dvijaḥ

ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिनन्द्य च वचनं जगृहुस्तस्य चिराभ्यासे न मोहिताः

tataste dānavāḥ sarve praṇipatyābhinandya ca vacanaṃ jagṛhustasya cirābhyāse na mohitāḥ

ऊचुस् तमसुराः सर्वे क्रोधसंरक्तलोचनाः अयं गुरुर् हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः

ūcus tamasurāḥ sarve krodhasaṃraktalocanāḥ ayaṃ gurur hito 'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ

भार्गवो वाङ्गिरा वापि भगवानेष नो गुरुः स्थिता वयं निदेशे ऽस्य साधु त्वं गच्छ माचिरम्

bhārgavo vāṅgirā vāpi bhagavāneṣa no guruḥ sthitā vayaṃ nideśe 'sya sādhu tvaṃ gaccha māciram

एवमुक्त्वासुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम् यदा न प्रत्यपद्यन्त काव्येनोक्तं महद्धितम्

evamuktvāsurāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim yadā na pratyapadyanta kāvyenoktaṃ mahaddhitam

चुकोप भार्गवस्तेषाम् अवलेपेन तेन तु बोधिता हि मया यस्मान् न मां भजथ दानवाः

cukopa bhārgavasteṣām avalepena tena tu bodhitā hi mayā yasmān na māṃ bhajatha dānavāḥ

तस्मात्प्रनष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम्

tasmātpranaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam

शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन स बृहस्पतिः कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत

śaptāṃstānasurāñjñātvā kāvyena sa bṛhaspatiḥ kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata

बुद्ध्यासुरान् हताञ्ज्ञात्वा कृतार्थो ऽन्तरधीयत ततः प्रनष्टे तस्मिंस्तु विभ्रान्ता दानवाभवन्

buddhyāsurān hatāñjñātvā kṛtārtho 'ntaradhīyata tataḥ pranaṣṭe tasmiṃstu vibhrāntā dānavābhavan

अहो विवञ्चिताः स्मेति परस्परमथाब्रुवन् पृष्ठतो ऽभिमुखाश्चैव ताडिताङ्गिरसेन तु

aho vivañcitāḥ smeti parasparamathābruvan pṛṣṭhato 'bhimukhāścaiva tāḍitāṅgirasena tu

वञ्चिताः सोपधानेन स्वे स्वे वस्तुनि मायया ततस्त्वपरितुष्टास्ते तमेव त्वरिता ययुः प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुपदं पुनः

vañcitāḥ sopadhānena sve sve vastuni māyayā tatastvaparituṣṭāste tameva tvaritā yayuḥ prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānupadaṃ punaḥ

ततः काव्यं समासाद्य उपतस्थुरवाङ्मुखाः समागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह

tataḥ kāvyaṃ samāsādya upatasthuravāṅmukhāḥ samāgatānpunardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha

मया संबोधिताः सर्वे यस्मान्मा नाभिनन्दथ ततस्तेनावमानेन गता यूयं पराभवम्

mayā saṃbodhitāḥ sarve yasmānmā nābhinandatha tatastenāvamānena gatā yūyaṃ parābhavam

एवं ब्रुवाणं शुक्रं तु बाष्पसंदिग्धया गिरा प्रह्लादस्तं तदोवाच मा नस्त्वं त्यज भार्गव

evaṃ bruvāṇaṃ śukraṃ tu bāṣpasaṃdigdhayā girā prahlādastaṃ tadovāca mā nastvaṃ tyaja bhārgava

स्वाश्रयान् भजमानांश्च भक्तांस्त्वं भज भार्गव त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः भक्तानर्हसि वै ज्ञातुं तपोदीर्घेण चक्षुषा

svāśrayān bhajamānāṃśca bhaktāṃstvaṃ bhaja bhārgava tvayyadṛṣṭe vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ bhaktānarhasi vai jñātuṃ tapodīrgheṇa cakṣuṣā

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन अपध्यातास् त्वया ह्य् अद्य प्रविशामो रसातलम्

yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana apadhyātās tvayā hy adya praviśāmo rasātalam

ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्यादनुकम्पया एवं प्रत्यनुनीतो वै ततः कोपं नियम्य सः उवाचैतान्न भेतव्यं न गन्तव्यं रसातलम्

jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyādanukampayā evaṃ pratyanunīto vai tataḥ kopaṃ niyamya saḥ uvācaitānna bhetavyaṃ na gantavyaṃ rasātalam

अवश्यं भाविनो ह्य् अर्थाः प्राप्तव्या मयि जाग्रति न शक्यमन्यथा कर्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम्

avaśyaṃ bhāvino hy arthāḥ prāptavyā mayi jāgrati na śakyamanyathā kartuṃ diṣṭaṃ hi balavattaram

संज्ञा प्रनष्टा या वो ऽद्य तामेतां प्रतिपत्स्यथ देवाञ्जित्वा सकृच्चापि पातालं प्रतिपत्स्यथ

saṃjñā pranaṣṭā yā vo 'dya tāmetāṃ pratipatsyatha devāñjitvā sakṛccāpi pātālaṃ pratipatsyatha

प्राप्ते पर्यायकाले च हीति ब्रह्माभ्यभाषत मत्प्रसादाच्च त्रैलोक्यं भुक्तं युष्माभिरूर्जितम्

prāpte paryāyakāle ca hīti brahmābhyabhāṣata matprasādācca trailokyaṃ bhuktaṃ yuṣmābhirūrjitam

युगाख्या दश सम्पूर्णा देवानाक्रम्य मूर्धनि एतावन्तं च कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत

yugākhyā daśa sampūrṇā devānākramya mūrdhani etāvantaṃ ca kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata

राज्यं सावर्णिके तुभ्यं पुनः किल भविष्यति लोकानामीश्वरो भाव्यस् तव पौत्रः पुनर्बलिः

rājyaṃ sāvarṇike tubhyaṃ punaḥ kila bhaviṣyati lokānāmīśvaro bhāvyas tava pautraḥ punarbaliḥ

एवं किल मिथः प्रोक्तः पौत्रस्ते विष्णुना स्वयम् वाचा हृतेषु लोकेषु तास्तास्तस्याभवन्किल

evaṃ kila mithaḥ proktaḥ pautraste viṣṇunā svayam vācā hṛteṣu lokeṣu tāstāstasyābhavankila

यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य संकाशाद् अभिसंधिताः तस्माद्वृत्तेन प्रीतेन तुभ्यं दत्तं स्वयम्भुवा

yasmātpravṛttayaścāsya saṃkāśād abhisaṃdhitāḥ tasmādvṛttena prītena tubhyaṃ dattaṃ svayambhuvā

देवराज्ये बलिर्भाव्य इति मामीश्वरो ऽब्रवीत् तस्माददृश्यो भूतानां कालापेक्षः स तिष्ठति

devarājye balirbhāvya iti māmīśvaro 'bravīt tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālāpekṣaḥ sa tiṣṭhati

प्रीतेन चापरो दत्तो वरस्तुभ्यं स्वयम्भुवा तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहितो ऽसुरैः

prītena cāparo datto varastubhyaṃ svayambhuvā tasmānnirutsukastvaṃ vai paryāyaṃ sahito 'suraiḥ

न हि शक्यं मया तुभ्यं पुरस्ताद् विप्रभाषितुम् ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽहं भविष्यं जानता विभो

na hi śakyaṃ mayā tubhyaṃ purastād viprabhāṣitum brahmaṇā pratiṣiddho 'haṃ bhaviṣyaṃ jānatā vibho

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं समाव् एतौ बृहस्पतेः दैवतैः सह संसृष्टान् सर्वान्वो धारयिष्यतः

imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ samāv etau bṛhaspateḥ daivataiḥ saha saṃsṛṣṭān sarvānvo dhārayiṣyataḥ

इत्युक्ता ह्य् असुराः सर्वे काव्येनाक्लिष्टकर्मणा हृष्टास्तेन ययुः सार्धं प्रह्लादेन महात्मना

ityuktā hy asurāḥ sarve kāvyenākliṣṭakarmaṇā hṛṣṭāstena yayuḥ sārdhaṃ prahlādena mahātmanā

अवश्यं भाव्यमर्थं तु श्रुत्वा शुक्रेण भाषितम् सकृदाशंसमानास्तु जयं शुक्रेण भाषितम् दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन्

avaśyaṃ bhāvyamarthaṃ tu śrutvā śukreṇa bhāṣitam sakṛdāśaṃsamānāstu jayaṃ śukreṇa bhāṣitam daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devānsamāhvayan

देवास्तदासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान् सर्वे संभृतसम्भारा देवास्तान् समयोधयन्

devāstadāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān sarve saṃbhṛtasambhārā devāstān samayodhayan

देवासुरे तदा तस्मिन् वर्तमाने शतं समाः अजयन्नसुरा देवांस् ततो देवा ह्य् अमन्त्रयन्

devāsure tadā tasmin vartamāne śataṃ samāḥ ajayannasurā devāṃs tato devā hy amantrayan

यज्ञेनोपाह्वयामस् तौ ततो जेष्यामहे ऽसुरान् तदोपामन्त्रयन्देवाः शण्डामर्कौ तु ताव् उभौ

yajñenopāhvayāmas tau tato jeṣyāmahe 'surān tadopāmantrayandevāḥ śaṇḍāmarkau tu tāv ubhau

यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजेतामसुरान् द्विजौ वयं युवां भजिष्यामः सह जित्वा तु दानवान्

yajñe cāhūya tau proktau tyajetāmasurān dvijau vayaṃ yuvāṃ bhajiṣyāmaḥ saha jitvā tu dānavān

एवं कृताभिसंधी तौ शण्डामर्कौ सुरास्तथा ततो देवा जयं प्रापुर् दानवाश्च पराजिताः

evaṃ kṛtābhisaṃdhī tau śaṇḍāmarkau surāstathā tato devā jayaṃ prāpur dānavāśca parājitāḥ

शण्डामर्कपरित्यक्ता दानवा ह्य् अबलास्तथा एवं दैत्याः पुरा काव्यशापेनाभिहतास्तदा

śaṇḍāmarkaparityaktā dānavā hy abalāstathā evaṃ daityāḥ purā kāvyaśāpenābhihatāstadā

काव्यशापाभिभूतास्ते निराधाराश्च सर्वशः निरस्यमाना देवैश्च विविशुस्ते रसातलम्

kāvyaśāpābhibhūtāste nirādhārāśca sarvaśaḥ nirasyamānā devaiśca viviśuste rasātalam

एवं निरुद्यमा देवैः कृताः कृच्छ्रेण दानवाः ततः प्रभृति शापेन भृगोर्नैमित्तिकेन तु

evaṃ nirudyamā devaiḥ kṛtāḥ kṛcchreṇa dānavāḥ tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgornaimittikena tu

जज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर् धर्मे प्रशिथिले प्रभुः कुर्वन्धर्मव्यवस्थानम् असुराणां प्रणाशनम्

jajñe punaḥ punarviṣṇur dharme praśithile prabhuḥ kurvandharmavyavasthānam asurāṇāṃ praṇāśanam

प्रह्लादस्य निदेशे तु न स्थास्यन्त्यसुराश्च ये मनुष्यवध्यास्ते सर्वे ब्रह्मेति व्याहरत्प्रभुः

prahlādasya nideśe tu na sthāsyantyasurāśca ye manuṣyavadhyāste sarve brahmeti vyāharatprabhuḥ

धर्मान्नारायणस्यांशः सम्भूतश् चाक्षुषे ऽन्तरे यज्ञं वै वर्तयामासुर् देवा वैवस्वते ऽन्तरे

dharmānnārāyaṇasyāṃśaḥ sambhūtaś cākṣuṣe 'ntare yajñaṃ vai vartayāmāsur devā vaivasvate 'ntare

प्रादुर्भावे ततस्तस्य ब्रह्मा ह्य् आसीत्पुरोहितः युगाख्यायां चतुर्थ्यां तु आपन्नेषु सुरेषु वै

prādurbhāve tatastasya brahmā hy āsītpurohitaḥ yugākhyāyāṃ caturthyāṃ tu āpanneṣu sureṣu vai

सम्भूतस्तु समुद्रान्ते हिरण्यकशिपोर्वधे द्वितीये नरसिंहाख्ये रुद्रो ह्य् आसीत्पुरोहितः

sambhūtastu samudrānte hiraṇyakaśiporvadhe dvitīye narasiṃhākhye rudro hy āsītpurohitaḥ

बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमं प्रति तृतीये वामनस्यार्थे धर्मेण तु पुरोधसा

balisaṃstheṣu lokeṣu tretāyāṃ saptamaṃ prati tṛtīye vāmanasyārthe dharmeṇa tu purodhasā

एतास् तिस्रः स्मृतास्तस्य दिव्याः सम्भूतयो द्विजाः मानुषाः सप्त यान्यास्तु शापजास्ता निबोधत

etās tisraḥ smṛtāstasya divyāḥ sambhūtayo dvijāḥ mānuṣāḥ sapta yānyāstu śāpajāstā nibodhata

त्रेतायुगे तु प्रथमे दत्तात्रेयो बभूव ह नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कण्डेयपुरःसरः

tretāyuge tu prathame dattātreyo babhūva ha naṣṭe dharme caturthāṃśe mārkaṇḍeyapuraḥsaraḥ

पञ्चमः पञ्चदश्यां च त्रेतायां संबभूव ह मान्धाता चक्रवर्ती तु तदोत्तङ्कपुरःसरे

pañcamaḥ pañcadaśyāṃ ca tretāyāṃ saṃbabhūva ha māndhātā cakravartī tu tadottaṅkapuraḥsare

एकोनविंश्यां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः

ekonaviṃśyāṃ tretāyāṃ sarvakṣatrāntakṛdvibhuḥ jāmadagnyastathā ṣaṣṭho viśvāmitrapuraḥsaraḥ

चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः

caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ

अष्टमे द्वापरे विष्णुर् अष्टाविंशे पराशरात् वेदव्यासस्तथा जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः

aṣṭame dvāpare viṣṇur aṣṭāviṃśe parāśarāt vedavyāsastathā jajñe jātūkarṇyapuraḥsaraḥ

कर्तुं धर्मव्यवस्थानम् असुराणां प्रणाशनम् बुद्धो नवमको जज्ञे तपसा पुष्करेक्षणः देवसुन्दररूपेण द्वैपायनपुरःसरः

kartuṃ dharmavyavasthānam asurāṇāṃ praṇāśanam buddho navamako jajñe tapasā puṣkarekṣaṇaḥ devasundararūpeṇa dvaipāyanapuraḥsaraḥ

तस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति कल्की तु विष्णुयशसः पाराशर्यपुरःसरः

tasminneva yuge kṣīṇe saṃdhyāśiṣṭe bhaviṣyati kalkī tu viṣṇuyaśasaḥ pārāśaryapuraḥsaraḥ

दशमो भाव्यसम्भूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः सर्वांश्च भूतांस् तिमितान् पाषण्डांश्चैव सर्वशः

daśamo bhāvyasambhūto yājñavalkyapuraḥsaraḥ sarvāṃśca bhūtāṃs timitān pāṣaṇḍāṃścaiva sarvaśaḥ

प्रगृहीतायुधैर् विप्रैर् वृतः शतसहस्रशः

pragṛhītāyudhair viprair vṛtaḥ śatasahasraśaḥ

निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तु तदा स तु करिष्यति ब्रह्मद्विषः सपत्नांस्तु संहृत्यैव च तद्वपुः

niḥśeṣāñchūdrarājñastu tadā sa tu kariṣyati brahmadviṣaḥ sapatnāṃstu saṃhṛtyaiva ca tadvapuḥ

पञ्चविंशे स्थितः कल्किश् चरितार्थः ससैनिकः शूद्रान् संशोधयित्वा तु समुद्रान्तं च वै स्वयम्

pañcaviṃśe sthitaḥ kalkiś caritārthaḥ sasainikaḥ śūdrān saṃśodhayitvā tu samudrāntaṃ ca vai svayam

प्रवृत्तचक्रो बलवान् संहारं तु करिष्यति उत्सादयित्वा वृषलान् प्रायशस्तानधार्मिकान्

pravṛttacakro balavān saṃhāraṃ tu kariṣyati utsādayitvā vṛṣalān prāyaśastānadhārmikān

ततस्तदा स वै कल्किश् चरितार्थः ससैनिकः प्रजास्तं साधयित्वा तु समृद्धास्तेन वै स्वयम्

tatastadā sa vai kalkiś caritārthaḥ sasainikaḥ prajāstaṃ sādhayitvā tu samṛddhāstena vai svayam

अकस्मात्कोपितान्योन्यं भविष्यन्तीह मोहिताः क्षपयित्वा तु ते ऽन्योन्यं भाविनार्थेन चोदिताः

akasmātkopitānyonyaṃ bhaviṣyantīha mohitāḥ kṣapayitvā tu te 'nyonyaṃ bhāvinārthena coditāḥ

ततः काले व्यतीते तु स देवो ऽन्तरधीयत नृपेष्वथ प्रनष्टेषु प्रजानां संग्रहात्तदा

tataḥ kāle vyatīte tu sa devo 'ntaradhīyata nṛpeṣvatha pranaṣṭeṣu prajānāṃ saṃgrahāttadā

रक्षणे विनिवृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे परस्परं च हत्वा तु निराक्रन्दाः सुदुःखिताः

rakṣaṇe vinivṛtte tu hatvā cānyonyamāhave parasparaṃ ca hatvā tu nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ

पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यत्वे निष्परिग्रहाः प्रनष्टाश्रमधर्माश्च नष्टवर्णाश्रमास्तथा

purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyatve niṣparigrahāḥ pranaṣṭāśramadharmāśca naṣṭavarṇāśramāstathā

अट्टशूला नानपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः प्रमदाः केशशूलाश्च भविष्यन्ति युगक्षये

aṭṭaśūlā nānapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ pramadāḥ keśaśūlāśca bhaviṣyanti yugakṣaye

ह्रस्वदेहायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः सरित्पर्वतवासिन्यो मूलपत्त्रफलाशनाः

hrasvadehāyuṣaścaiva bhaviṣyanti vanaukasaḥ saritparvatavāsinyo mūlapattraphalāśanāḥ

चीरचर्माजिनधराः संकरं घोरमाश्रिताः उत्पातदुःखाः स्वल्पार्था बहुबाधाश्च ताः प्रजाः

cīracarmājinadharāḥ saṃkaraṃ ghoramāśritāḥ utpātaduḥkhāḥ svalpārthā bahubādhāśca tāḥ prajāḥ

एवं कष्टमनुप्राप्ताः काले संध्यंशके तदा ततः क्षयं गमिष्यन्ति सार्धं कलियुगेन तु

evaṃ kaṣṭamanuprāptāḥ kāle saṃdhyaṃśake tadā tataḥ kṣayaṃ gamiṣyanti sārdhaṃ kaliyugena tu

क्षीणे कलियुगे तस्मिंस् ततः कृतमवर्तत इत्येतत्कीर्तितं सम्यग् देवासुरविचेष्टितम्

kṣīṇe kaliyuge tasmiṃs tataḥ kṛtamavartata ityetatkīrtitaṃ samyag devāsuraviceṣṭitam

यदुवंशप्रसङ्गेन समासाद्वैष्णवं यशः तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर् द्रुह्योस्तथा ह्य् अनोः

yaduvaṃśaprasaṅgena samāsādvaiṣṇavaṃ yaśaḥ turvasostu pravakṣyāmi pūror druhyostathā hy anoḥ