35 ॥ इति श्रीबृहन्नारायणपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सदाचारो नाम चतुर्विशो ऽध्यायः सनक उवाच वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः । शृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ सावधानेन चेतसा
35 // iti śrībṛhannārāyaṇapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde sadācāro nāma caturviśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca varṇāśramācāravidhiṃ pravakṣyāmi viśeṣataḥ / śṛṇuṣva tanmuniśreṣṭha sāvadhānena cetasā
1 ॥ यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् । पाषण्डः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः
1 // yaḥ svadharmaṃ parityajya paradharmaṃ samācaret / pāṣaṇḍaḥ sa hi vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
2 ॥ गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मन्त्रविधानतः । स्त्रीणाममन्त्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि
2 // garbhādhānādisaṃskārāḥ kāryā mantravidhānataḥ / strīṇāmamantrataḥ kāryā yathākālaṃ yathāvidhi
3 ॥ सीमन्तकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते । षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत्
3 // sīmantakarma prathamaṃ caturthe māsi śasyate / ṣaṣṭe vā satpame vāpi aṣṭame vāpi kārayet
4 ॥ जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च । कुर्य्याच्च नान्दीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम्
4 // jāte putre pitā snātvā sacailaṃ jātakarma ca / kuryyācca nāndīśrāddhaṃ ca svastivācanapūrvakam
5 ॥ हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् । अन्नेन कारयेद्यस्तु स चण्डाल समो भवेत्
5 // hemnā vā rajatenāpi vṛddhiśrāddhaṃ prakalpayet / annena kārayedyastu sa caṇḍāla samo bhavet
6 ॥ कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रघस्य वाग्यतः । कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकान्ते यथाविधि
6 // kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ pitā putraghasya vāgyataḥ / kurvīta nāmanirddeśaṃ sūtakānte yathāvidhi
7 ॥ अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्व क्षरान्वितम् । न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषथमाक्षरम्
7 // aspaṣṭamarthahīnaṃ ca hyatigurva kṣarānvitam / na dadyānnāma viprenda tathā ca viṣathamākṣaram
8 ॥ तृतीयवर्षे चौलं च पञ्चमे षष्टसंमिते । सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः
8 // tṛtīyavarṣe caulaṃ ca pañcame ṣaṣṭasaṃmite / satpame cāṣṭame vāpi kuryād gṛhyoktamārgataḥ
9 ॥ दैवयोगादतिक्रान्ते गर्भाधानादिकर्मणि । कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत्
9 // daivayogādatikrānte garbhādhānādikarmaṇi / kartavyaḥ pādakṛcchro vai caule tvarddhaṃ prakalpayet
10 ॥ गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् । आषोडशाब्दपर्यन्तं गौणं कालमुशन्ति च
10 // garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde baṭukasyopanāyanam / āṣoḍaśābdaparyantaṃ gauṇaṃ kālamuśanti ca
11 ॥ गर्भैकादशमे ऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् । आद्वाविंशाब्दपर्यन्तं कालमाहुर्विपश्चितः
11 // garbhaikādaśame 'bde tu rājanyasyopanāyanam / ādvāviṃśābdaparyantaṃ kālamāhurvipaścitaḥ
12 ॥ वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा । चतुर्विंशाब्दपर्यन्तं गौणमाहुर्मनीषिणः
12 // vaiśvopanayanaṃ proktaṃ garbhāddvādaśame tathā / caturviṃśābdaparyantaṃ gauṇamāhurmanīṣiṇaḥ
13 ॥ एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् । सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा
13 // etatkālāvadheryasya dvijasyātikramo bhavet / sāvitrīpatitaṃ vidyāttaṃ tu naivālapetkadā
14 ॥ द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे । द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चान्द्रायणं तथा । सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत्
14 // dvijopanayane vipra mukhyakālavyatikrame / dvādaśābdaṃ caretkṛcchraṃ paścājcāndrāyaṇaṃ tathā / sāṃtapanadvayaṃ caiva kṛtvā karma samācaret
15 ॥ अन्यथआ पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् । र्मौञ्जी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु
15 // anyathaā patitaṃ vidyātkarttāpi brahmahā bhavet / rmauñjī viprasya vijñeyā dhanurjyā kṣattriyasya tu
16 ॥ आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा । विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु
16 // āvī vaiśyasya vijñeyā śrūyatāmajine tathā / viprasya coktamaiṇeyaṃ rauravaṃ kṣatriyasya tu
17 ॥ आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दण्डान्वक्ष्ये यथाक्रमम् । पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा
17 // ājaṃ veśyasya vijñeyaṃ daṇḍānvakṣye yathākramam / pālāśaṃ brāhmaṇasyoktaṃ nṛpasyaudumbaraṃ tathā
18 ॥ बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं शृणुष्व मे । विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च
18 // bailvaṃ vaiśyasya vijñeya tatpramāṇaṃ śṛṇuṣva me / viprasya keśamānaṃ syādālalāṭaṃ nṛpasya ca
19 ॥ नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः । तथा वासांसि वक्षघ्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम्
19 // nāsāgrasaṃmitaṃ daṇḍaṃ vaiśyasyāhurvipaścitaḥ / tathā vāsāṃsi vakṣaghyāmi viprādīnāṃ yathākramam
20 ॥ कषायं चैव माञ्जिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् । उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः
20 // kaṣāyaṃ caiva māñjiṣṭaṃ hāridraṃ ca prakīrtitam / upanīto dvijo vipra paricaryāparo guroḥ
21 ॥ वेदग्रहणपर्यन्तं निवसेद्गुरुवेश्मनि । प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान्
21 // vedagrahaṇaparyantaṃ nivasedguruveśmani / prātaḥ snāyī bhavedvarṇī samitkuśaphalādikān
22 ॥ गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर । यज्ञोपवीतमजिनं दण्डं च मुनिसत्तम
22 // gurvarthamāharennityaṃ kalye kalye munīśvara / yajñopavītamajinaṃ daṇḍaṃ ca munisattama
23 ॥ नष्टे भ्रष्टे नवं मन्त्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् । वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम्
23 // naṣṭe bhraṣṭe navaṃ mantrāddhṛtvā bhraṣṭaṃ jale kṣipet / varṇino varttanaṃ prāhurbhikṣānnenaiva kevalam
24 ॥ भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेन्द्रियः । भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च
24 // bhikṣā ca śrotriyāgārādāharetprayatendriyaḥ / bhavatpūrvaṃ brāhmaṇasya bhavanmadhyaṃ nṛpasya ca
25 ॥ भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः । सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेन्द्रियः
25 // bhavadatyaṃ viśaḥ proktaṃ bhikṣāharaṇakaṃ vacaḥ / sāṃyaprātarvahnikāryaṃ yathācāraṃ jitendriyaḥ
26 ॥ कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् । अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः
26 // kuryātpratidinaṃ varṇīṃ brahmayajñaṃ ca tarpaṇam / agnikāryaparityāgī patitaḥ procyate budhaiḥ
27 ॥ ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः । देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः
27 // brahmayajñavihīnaśca brahmahā parikīrtitaḥ / devatābhyarccanaṃ kuryācchuśrūṣānupadaṃ guroḥ
28 ॥ भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन । आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेन्द्रियः
28 // bhikṣānnaṃ bhojayennityaṃ naikānnāśī kadācana / ānīyānindyaviprāṇāṃ gṛhādbhikṣāṃ jitendriyaḥ
29 ॥ निवेद्य गुरवे ऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुघज्ञया । मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दन्तधावनम्
29 // nivedya gurave 'śrīyādvāgyatastadanughajñayā / madhustrīmāṃsalavaṇaṃ tāmbūlaṃ dantadhāvanam
30 ॥ उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् । छात्रघपादुक गन्धांश्च तथा माल्यानुलेपनम्
30 // ucchiṣṭabhojanaṃ caiva divāsvāpaṃ ca varjayet / chātraghapāduka gandhāṃśca tathā mālyānulepanam
31 ॥ जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् । परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथाञ्जनम्
31 // jalakeliṃ nṛtyagītavādyaṃ tu parivarjayet / parivādaṃ copatāpaṃ vipralāpaṃ tathāñjanam
32 ॥ पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् । अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम्
32 // pāṣaṇḍa janasaṃyogaṃ śūdrasaṃgaṃ ca varjayet / abhivādanaśīlaḥ syād vṛddheṣu ca yathākramam
33 ॥ ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः । आध्यात्मिका दिदुःखानि निवारयति यो गुरुः
33 // jñānavṛddhāstapovṛddhā vayovṛddhā iti trayaḥ / ādhyātmikā diduḥkhāni nivārayati yo guruḥ
34 ॥ वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने
34 // vedaśāstropadeśena taṃ pūrvamabhivādayet / asāvahamiti brūyāddijo vai hyabhivādane
35 ॥ नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षघत्रियाद्याः कथञ्चन । नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम्
35 // nābhivādyāśca vipreṇa kṣaghatriyādyāḥ kathañcana / nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kṛtanghaṃ grāmayājakam
36 ॥ स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षघत्रजीविनम्
36 // stenaṃ ca kitavaṃ caiva kadācinnābhivādayet / pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ tathā nakṣaghatrajīvinam
37 ॥ तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा
37 // tathā pātakinaṃ caiva kadācinnābhivādayet / unmattaṃ ca śaṭhaṃ dhūrttaṃ dhāvantamaśuciṃ tathā
38 ॥ अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् । विवादशीलिनं चञ्जं वमन्तं जलमध्यगम्
38 // abhyaktaśirasaṃ caiva japantaṃ nābhivādayet / vivādaśīlinaṃ cañjaṃ vamantaṃ jalamadhyagam
39 ॥ भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् । भर्तृन्घीं पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम्
39 // bhikṣānnadhāriṇaṃ caiva śayānaṃ nābhivādayet / bhartṛnghīṃ puṣpiṇīṃ jārāṃ sūtikāṃ garbhapātinīm
40 ॥ कृतन्घीं च तथा चण्डीं कदाचिन्नाभिवादयेत् । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि
40 // kṛtanghīṃ ca tathā caṇḍīṃ kadācinnābhivādayet / sabhāyāṃ yajñaśālāyāṃ devatāyataneṣvapi
41 ॥ प्रत्येकं तु नमस्कारो हॄन्ति पुण्यं पुराकृतम् । श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा
41 // pratyekaṃ tu namaskāro hṝnti puṇyaṃ purākṛtam / śrāddhaṃ vrataṃ tathā dānaṃ devatābhyārcanaṃ tathā
42 ॥ यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वन्तं नाभिवादयेत् । कृते ऽभिवादने यस्तु न कुर्या त्प्रतिवादनम्
42 // yajñaṃ ca tarpaṇaṃ caiva kurvantaṃ nābhivādayet / kṛte 'bhivādane yastu na kuryā tprativādanam
43 ॥ नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा
43 // nābhivādyaḥ sa vijñeyo yayā śūdrastathaiva saḥ / prakṣālya pādāvācamya gurorabhimukhaḥ sadā
44 ॥ तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः । अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा
44 // tasya pādau ca saṃgṛhya adhīyīta vicakṣaṇaḥ / aṣṭakāsu caturdaśyāṃ pratipatparvaṇostathā
45 ॥ महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च
45 // mahābharaṇyāṃ vipredraṃ śravaṇadvādaśīdine / bhādrapadāparapakṣe dvitīyāyāṃ tathaiva ca
46 ॥ माघस्य शुक्लसत्पम्यां नवम्यामाश्रिनस्य च । परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते
46 // māghasya śuklasatpamyāṃ navamyāmāśrinasya ca / pariveṣaṃ gate sūrye śrotriye gṛhamāgate
47 ॥ बन्धिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा । संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे
47 // bandhite brahmaṇe caiva pravṛddhakalahe tathā / saṃdhyāyāṃ garjite meghe hyakāle parivarṣaṇe
48 ॥ उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रे ऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि
48 // ulkāśaniprapāte ca tathā vipre 'vamānite / manvādiṣu ca devarṣe yugādiṣu caturṣvapi
49 ॥ नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रघयोदशी
49 // nādhīyīta dvijaḥ kaścitsarvakarmaphalotsukaḥ / tṛtīyā prādhave śuklā bhādre kṛṣṇā traghayodaśī
50 ॥ कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पञ्चदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः
50 // kārttike navamī śuddhā māghe pañcadaśī tithiḥ / etā yugādyāḥ kathitā dattasyākṣayakārikāḥ
51 ॥ मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता
51 // manvādīṃśca pravakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ / akṣayukchuklanavamī kārtike dvādaśī sitā
52 ॥ तृतीया चैघत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सत्पमी
52 // tṛtīyā caighatramāsasya tathā bhādrapadasya ca / āṣāḍhaśukladaśamī sitā māghasya satpamī
53 ॥ श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा । फआल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता
53 // śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇamā / phaālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā
54 ॥ कार्तिकी फआल्गुनी चैघत्रीं ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता । मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः
54 // kārtikī phaālgunī caighatrīṃ jyaiṣṭhī pañcadaśī sitā / manvādayaḥ samākhyātā dattasyākṣayakārikāḥ
55 ॥ द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु । श्राद्धे निमन्त्रिते चैवग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः
55 // dvijaiḥ śraddhaṃ cakarttavyaṃ manvādiṣu yugādiṣu / śrāddhe nimantrite caivagrahaṇe candrasūryayoḥ
56 ॥ अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने । गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचना
56 // ayanadvitaye caiva tathā bhūkaṃpane mune / galagrahe durddine ca nādhīyīta kadācanā
57 ॥ एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद । अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम्
57 // evamādiṣu sarveṣu anadhyāyeṣu nārada / adhīyatāṃ sumūḍhānāṃprajāṃprajñāṃyaśaḥ śriyam
58 ॥ आयुष्यं बलमारोग्यं निकृन्तति यमः स्वयम् । अनध्याये तु यो ऽधीते तं विद्याद्व्रह्मघातकम्
58 // āyuṣyaṃ balamārogyaṃ nikṛntati yamaḥ svayam / anadhyāye tu yo 'dhīte taṃ vidyādvrahmaghātakam
59 ॥ न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् । कुण्डगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद
59 // na taṃ saṃbhāṣayedviprana tena saha saṃvaset / kuṇḍagolakayoḥ kecijjaḍādīnāṃ ca nārada
60 ॥ वदन्ति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन । अनधीत्य तु यो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम्
60 // vadanti copanayanaṃ tatputrādiṣu kecana / anadhītya tu yo vedamanyatra kurute śramam
61 ॥ शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियो ऽतिथिः । अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते
61 // śūdratulyaḥ sa vijñeyo narakasya priyo 'tithiḥ / anadhītaśrutirvipra ācāra pratipadyate
62 ॥ नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम्
62 // nācāraphalamānpoti yathā śūdrastathaiva saḥ / nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yaccānyatkarma vaidikam
63 ॥ अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् । शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः
63 // anadhītasya viprasya sarvaṃ bhavati niṣphalam / śabdabrahmamayo viṣṇurvedaḥ sākṣāddhāri smṛkataḥ
64 ॥ वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवान्पुयात्
64 // vedādhyāyī tato vipraḥ sarvānkāmānavānpuyāt