73 ॥ इति श्रीबृहन्नारादीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपण नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः सनक उवाच वेदमालेः सुतौ प्रोक्तौ यावुभौ मुनिसत्तम । यज्ञमाली सुमाली च तयोः कर्माधुनोच्यत
73 // iti śrībṛhannārādīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde jñānanirūpaṇa nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca vedamāleḥ sutau proktau yāvubhau munisattama / yajñamālī sumālī ca tayoḥ karmādhunocyata
1 ॥ तयोराद्यो यज्ञमाली विभेद पितृसंचितम् । धनं द्विधा कनिष्टस्य भागमेकं ददौ तदा
1 // tayorādyo yajñamālī vibheda pitṛsaṃcitam / dhanaṃ dvidhā kaniṣṭasya bhāgamekaṃ dadau tadā
2 ॥ सुमाली च धनं सर्वं व्यसनाभिरकतः सदा । अपादाना दिभिश्चैव नाशयामास भो द्विज
2 // sumālī ca dhanaṃ sarvaṃ vyasanābhirakataḥ sadā / apādānā dibhiścaiva nāśayāmāsa bho dvija
3 ॥ गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपानरतो ऽभवत् । वेश्याविभ्रमलुब्धो ऽसौ परदारतो ऽभवत्
3 // gītavādyarato nityaṃ madyapānarato 'bhavat / veśyāvibhramalubdho 'sau paradārato 'bhavat
4 ॥ सर्वस्मिन्नाशमायाते हिरण्ये पितृसंचिते । अपहृत्य परं द्रव्यं वारस्त्रीनिरतो ऽभवत्
4 // sarvasminnāśamāyāte hiraṇye pitṛsaṃcite / apahṛtya paraṃ dravyaṃ vārastrīnirato 'bhavat
5 ॥ दृष्ट्वा सुमालिनः शूलं यज्ञमाली महामतिः । बभूव दुःखितो ऽत्यर्थं भ्रातरं चेदमब्रवीत्
5 // dṛṣṭvā sumālinaḥ śūlaṃ yajñamālī mahāmatiḥ / babhūva duḥkhito 'tyarthaṃ bhrātaraṃ cedamabravīt
6 ॥ अलममत्यन्तकष्टेन वृत्तेनास्मत्कुले ऽनुज । त्वमेक एव दुष्टात्मा महापापरतो ऽभवः
6 // alamamatyantakaṣṭena vṛttenāsmatkule 'nuja / tvameka eva duṣṭātmā mahāpāparato 'bhavaḥ
7 ॥ एवं निवारयन्तं तं बहुशो ज्येष्टसोदरम् । हनिष्यामीति निश्चित्य खड्गहस्तः कचे ऽग्रहीत्
7 // evaṃ nivārayantaṃ taṃ bahuśo jyeṣṭasodaram / haniṣyāmīti niścitya khaḍgahastaḥ kace 'grahīt
8 ॥ ततो महारवो जज्ञे नगरे भृशदारुणः । बबन्धुर्नागराश्चैनं कुपितास्ते सुमालिनम्
8 // tato mahāravo jajñe nagare bhṛśadāruṇaḥ / babandhurnāgarāścainaṃ kupitāste sumālinam
9 ॥ यज्ञमाली ह्यमेयात्मा पौरान्संप्रार्थ्य दुःखितः । बन्धनान्मोचयामास भ्रातृस्नेहविमोहितः
9 // yajñamālī hyameyātmā paurānsaṃprārthya duḥkhitaḥ / bandhanānmocayāmāsa bhrātṛsnehavimohitaḥ
10 ॥ यज्ञमाली पुनश्चापि बिभिदे स्वधनं द्विधा । आददे स्वयमर्द्धं च ददावर्द्धं यवीयसे
10 // yajñamālī punaścāpi bibhide svadhanaṃ dvidhā / ādade svayamarddhaṃ ca dadāvarddhaṃ yavīyase
11 ॥ सुमाली त्वतिमूढात्मा तद्धनं चापि नारद । मूर्खैः पारंवडचण्डालैर्बुभुजे च सहोद्धतः
11 // sumālī tvatimūḍhātmā taddhanaṃ cāpi nārada / mūrkhaiḥ pāraṃvaḍacaṇḍālairbubhuje ca sahoddhataḥ
12 ॥ असतामुपभो गाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः फलाढ्यो ऽपि काकैरेवोपभुज्यते
12 // asatāmupabho gāya durjanānāṃ vibhūtayaḥ / picumandaḥ phalāḍhyo 'pi kākairevopabhujyate
13 ॥ भ्रात्रा दत्तं धनं तञ्च सुमाली नाशयन्मुने । मद्यपानप्रमत्तश्च गोमांसा दीन्यभक्षयत्
13 // bhrātrā dattaṃ dhanaṃ tañca sumālī nāśayanmune / madyapānapramattaśca gomāṃsā dīnyabhakṣayat
14 ॥ त्यक्तो बन्धुजनैः सर्वैश्चाण्डालस्त्रीसमन्वितः । राज्ञापि बाधितो विप्रप्रपेदे निर्जनं वनम्
14 // tyakto bandhujanaiḥ sarvaiścāṇḍālastrīsamanvitaḥ / rājñāpi bādhito vipraprapede nirjanaṃ vanam
15 ॥ यज्ञमाली सुधीर्विप्र सदा धर्मरतो ऽभवेत् । अवारितं ददावन्नं सत्सङ्गगतकल्मषः
15 // yajñamālī sudhīrvipra sadā dharmarato 'bhavet / avāritaṃ dadāvannaṃ satsaṅgagatakalmaṣaḥ
16 ॥ पित्रा कृतानि सर्वाणि तडागादीनि सत्तम । अपालयत्प्रयत्नेन सदा धर्मपरायणः
16 // pitrā kṛtāni sarvāṇi taḍāgādīni sattama / apālayatprayatnena sadā dharmaparāyaṇaḥ
17 ॥ विश्राणितं धनं सर्वं यज्ञमालेर्महात्मनः । सत्पात्रदाननिष्टस्य धर्ममार्गप्रवर्तिनः
17 // viśrāṇitaṃ dhanaṃ sarvaṃ yajñamālermahātmanaḥ / satpātradānaniṣṭasya dharmamārgapravartinaḥ
18 ॥ अहो सदुपभोगाय सज्जनानां विभूतयः । कल्पवृक्षफलं सर्वममरैरेव भुज्यते
18 // aho sadupabhogāya sajjanānāṃ vibhūtayaḥ / kalpavṛkṣaphalaṃ sarvamamaraireva bhujyate
19 ॥ धनं विश्राण्य धर्मार्थं यज्ञमाली महामतिः । नित्यं विष्णुगृहे सम्यक्परिचर्य्यापरो ऽभवत्
19 // dhanaṃ viśrāṇya dharmārthaṃ yajñamālī mahāmatiḥ / nityaṃ viṣṇugṛhe samyakparicaryyāparo 'bhavat
20 ॥ कालेन गच्छता तौ तु वृद्धभावमुपागतौ । यज्ञमाली सुमाली च ह्येककाले मृतावुभौ
20 // kālena gacchatā tau tu vṛddhabhāvamupāgatau / yajñamālī sumālī ca hyekakāle mṛtāvubhau
21 ॥ हरिपूजारतस्यास्य यज्ञमालिमहात्मनः । हरिः संप्रेषयामास विमानं पार्षदा वृतम्
21 // haripūjāratasyāsya yajñamālimahātmanaḥ / hariḥ saṃpreṣayāmāsa vimānaṃ pārṣadā vṛtam
22 ॥ दिव्यं विमानमारुह्य यज्ञमाली महामतिः । पूज्यमानः सुरगणैः स्तूयमानो मुनीश्वरैः
22 // divyaṃ vimānamāruhya yajñamālī mahāmatiḥ / pūjyamānaḥ suragaṇaiḥ stūyamāno munīśvaraiḥ
23 ॥ गन्धर्वैर्गीयमानश्च सेवितश्चाप्सरोगणैः । कामधेन्वा पुष्यमाणश्चित्राभरणभूषितः
23 // gandharvairgīyamānaśca sevitaścāpsarogaṇaiḥ / kāmadhenvā puṣyamāṇaścitrābharaṇabhūṣitaḥ
24 ॥ कोमलैस्तुलसीमाल्यैर्भूषितस्तेजसां निधिः । गच्छन्विष्णुपदं दिव्यंमनुजं पथि दृष्टवान्
24 // komalaistulasīmālyairbhūṣitastejasāṃ nidhiḥ / gacchanviṣṇupadaṃ divyaṃmanujaṃ pathi dṛṣṭavān
25 ॥ ताह्यमानं यमभटैः क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडितम् । प्रेतभूतं विवस्त्रं च दुःखितं पाशवेष्टितम् । इतस्ततः प्राधावन्तं विलपन्तमनाथवत्
25 // tāhyamānaṃ yamabhaṭaiḥ kṣuttṛḍbhyāṃ paripīḍitam / pretabhūtaṃ vivastraṃ ca duḥkhitaṃ pāśaveṣṭitam / itastataḥ prādhāvantaṃ vilapantamanāthavat
26 ॥ क्रोशन्तं च सुदन्तं च दृष्ट्वा मनसि विव्यथे
26 // krośantaṃ ca sudantaṃ ca dṛṣṭvā manasi vivyathe
27 ॥ यज्ञमालीदयायुक्तो विष्णुदूतान्समीपगान् । को ऽयं भटैर्बाध्यमानं इत्यपृच्छत्कृताञ्जलिः
27 // yajñamālīdayāyukto viṣṇudūtānsamīpagān / ko 'yaṃ bhaṭairbādhyamānaṃ ityapṛcchatkṛtāñjaliḥ
28 ॥ अथ ते हरिदूतास्तं यज्ञमालिमहौजसम् । असौ सुमाली भ्राता ते पापात्मेति समब्रुवन्
28 // atha te haridūtāstaṃ yajñamālimahaujasam / asau sumālī bhrātā te pāpātmeti samabruvan
29 ॥ यज्ञमाली समाकर्ण्य व्याख्यातं विष्णुकिङ्करैः । मनसा दुःखमापन्नः पुनः पप्रच्छ नारद
29 // yajñamālī samākarṇya vyākhyātaṃ viṣṇukiṅkaraiḥ / manasā duḥkhamāpannaḥ punaḥ papraccha nārada
30 ॥ कथमस्य भवेन्मोक्षः सांचितैः पापसंचयैः । तदुपायंबदध्वं मे यूयं हि ममबान्धवाः
30 // kathamasya bhavenmokṣaḥ sāṃcitaiḥ pāpasaṃcayaiḥ / tadupāyaṃbadadhvaṃ me yūyaṃ hi mamabāndhavāḥ
31 ॥ सख्यं साप्तपदीनं स्यादित्याहुर्धर्मकोविदाः । सतां साप्तपदी मैत्री सत्सतां त्रिपदी तथा
31 // sakhyaṃ sāptapadīnaṃ syādityāhurdharmakovidāḥ / satāṃ sāptapadī maitrī satsatāṃ tripadī tathā
32 ॥ सत्सतामपि ये संतस्तेषां मैत्रघी पदे पदे
32 // satsatāmapi ye saṃtasteṣāṃ maitraghī pade pade
33 ॥ तस्मान्मे बान्धवा यूयं मां नेतुं समुपागताः । यतो ऽयं मम भ्रातापि मुच्यते तदिहोच्यताम्
33 // tasmānme bāndhavā yūyaṃ māṃ netuṃ samupāgatāḥ / yato 'yaṃ mama bhrātāpi mucyate tadihocyatām
34 ॥ यज्ञमालिवचः श्रुत्वा विष्णुदूता दयालवः । पुनः स्मितामुखाः प्रोचुर्यज्ञमालिहरिप्रियम्
34 // yajñamālivacaḥ śrutvā viṣṇudūtā dayālavaḥ / punaḥ smitāmukhāḥ procuryajñamāliharipriyam
35 ॥ विष्णुदूता ऊचुः यज्ञमालिन्महाभाग नारायणपरायण । उपायं तव वक्ष्यामः सुमालिप्रेममुक्तिदम्
35 // viṣṇudūtā ūcuḥ yajñamālinmahābhāga nārāyaṇaparāyaṇa / upāyaṃ tava vakṣyāmaḥ sumālipremamuktidam
36 ॥ कृतं यत्सुमहत्कर्म त्वया प्राक्तनजन्मनि । प्रवक्ष्यामः समासेन तच्छ्रणुष्व समाहितः
36 // kṛtaṃ yatsumahatkarma tvayā prāktanajanmani / pravakṣyāmaḥ samāsena tacchraṇuṣva samāhitaḥ
37 ॥ पुरा त्वं वैश्यजातीयो नाम्ना विश्वङ्घभरः स्मृतः । त्वया कृतानि पापानि अहन्त्यगणितानि वै
37 // purā tvaṃ vaiśyajātīyo nāmnā viśvaṅghabharaḥ smṛtaḥ / tvayā kṛtāni pāpāni ahantyagaṇitāni vai
38 ॥ सुकर्मवासनाहीनो मातापित्रोर्विरोधकृत् । एकदा बन्धुभिस्त्यक्तः शोकसंतापपीडितः
38 // sukarmavāsanāhīno mātāpitrorvirodhakṛt / ekadā bandhubhistyaktaḥ śokasaṃtāpapīḍitaḥ
39 ॥ क्षुधाग्निनापि संतप्तः प्राप्तवान्हरिमन्दिरम् । तदा वृष्टिरभूत्तत्र तत्स्थानं पङ्किलं ह्यभूत
39 // kṣudhāgnināpi saṃtaptaḥ prāptavānharimandiram / tadā vṛṣṭirabhūttatra tatsthānaṃ paṅkilaṃ hyabhūta
40 ॥ दीरीकृतस्त्वया पङ्कस्तत्स्थाने स्थातुमिच्छया । उपलेपनतां प्राप्तं तत्स्थानं विष्णुमन्दिरे
40 // dīrīkṛtastvayā paṅkastatsthāne sthātumicchayā / upalepanatāṃ prāptaṃ tatsthānaṃ viṣṇumandire
41 ॥ त्वयोषितं तु तद्गात्रौ तस्मिन्देवालये द्विज । दंशितश्चैव सर्पेण प्राप्तं पञ्चत्वमेव च
41 // tvayoṣitaṃ tu tadgātrau tasmindevālaye dvija / daṃśitaścaiva sarpeṇa prāptaṃ pañcatvameva ca
42,1 ॥ तेन पुण्यप्रभावेन उपलेपकृतेन च । विप्रजन्म त्वया प्राप्तं हरि भक्तिस्तथाचला
42,1 // tena puṇyaprabhāvena upalepakṛtena ca / viprajanma tvayā prāptaṃ hari bhaktistathācalā
42,2 ॥ कल्पकोटिशतं साग्रं संप्राप्य हरिसन्निधिम् । वसाद्य ज्ञानमासाद्य परं मोक्षं गमिष्यसि
42,2 // kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ saṃprāpya harisannidhim / vasādya jñānamāsādya paraṃ mokṣaṃ gamiṣyasi
43 ॥ अनुजं पातकिश्रेष्ठं त्वं समुद्धर्त्तमिच्छसि । उपायं तव वक्ष्यामस्तं निबोध महामते
43 // anujaṃ pātakiśreṣṭhaṃ tvaṃ samuddharttamicchasi / upāyaṃ tava vakṣyāmastaṃ nibodha mahāmate
44 ॥ गोचर्ममात्रभूमेस्तु उपलेपनजं फलम् । दत्त्वोद्धर महाभाग भ्रातरं कृपयान्वितः
44 // gocarmamātrabhūmestu upalepanajaṃ phalam / dattvoddhara mahābhāga bhrātaraṃ kṛpayānvitaḥ
45 ॥ एवमुक्तो विष्णुदूतैर्यज्ञमाली महापतिः । तत्फलं प्रददौ तस्मै भ्रात्रे पापविमुक्तये
45 // evamukto viṣṇudūtairyajñamālī mahāpatiḥ / tatphalaṃ pradadau tasmai bhrātre pāpavimuktaye
46 ॥ सुमाली भ्रातृदत्तेन पुण्येन गतकल्मषः । बभूव यमदूतास्तु तं त्यक्त्वा प्रपलायिताः
46 // sumālī bhrātṛdattena puṇyena gatakalmaṣaḥ / babhūva yamadūtāstu taṃ tyaktvā prapalāyitāḥ
47 ॥ विमानं चागतं सद्यः सर्वभोगसमन्वितम् । तदा सुमाली स्वर्यानमारुह्य मुमुदे मुने
47 // vimānaṃ cāgataṃ sadyaḥ sarvabhogasamanvitam / tadā sumālī svaryānamāruhya mumude mune
48 ॥ तावुभौ भ्रातरौ विप्र सुरवृन्दनमस्कृतौ । अवापतुर्भृशं प्रीतिं समालिङ्ग्य परस्परम्
48 // tāvubhau bhrātarau vipra suravṛndanamaskṛtau / avāpaturbhṛśaṃ prītiṃ samāliṅgya parasparam
49 ॥ यज्ञमाली सुमाली च स्तूयमानौ महर्षिभिः । गीयमानौ च गन्धर्वैर्विष्णुलोकं प्रजग्मतुः
49 // yajñamālī sumālī ca stūyamānau maharṣibhiḥ / gīyamānau ca gandharvairviṣṇulokaṃ prajagmatuḥ
50 ॥ अवाप्य हरिसालोक्यं सुमाली मुनिसत्तम । यज्ञमाली चोषतुस्तौ कल्पमेकं मुदान्वितौ
50 // avāpya harisālokyaṃ sumālī munisattama / yajñamālī coṣatustau kalpamekaṃ mudānvitau
51 ॥ भुक्त्वा भोगान्बहूंस्तत्र यज्ञमाली महामतिः । तत्रैव ज्ञानसंपन्नः परं मोक्षमुपागतः
51 // bhuktvā bhogānbahūṃstatra yajñamālī mahāmatiḥ / tatraiva jñānasaṃpannaḥ paraṃ mokṣamupāgataḥ
52 ॥ सुमाली तु महाभागो विष्णुलोके मुदान्वितः । स्थित्वा भूमिं पुनः प्राप्य विप्रत्वं समुपागतः
52 // sumālī tu mahābhāgo viṣṇuloke mudānvitaḥ / sthitvā bhūmiṃ punaḥ prāpya vipratvaṃ samupāgataḥ
53 ॥ अतिशुद्धे कुले जातो गुणवान्वेदपारगः । सर्वसंपत्समोपेतो हरिभक्तिपरायणः
53 // atiśuddhe kule jāto guṇavānvedapāragaḥ / sarvasaṃpatsamopeto haribhaktiparāyaṇaḥ
54 ॥ व्याहरन्हरिनामानि प्रपेदे जाह्नवीतटम् । तत्र स्नातश्च गङ्गायां दृष्ट्वा विश्वेश्वरं प्रभुम्
54 // vyāharanharināmāni prapede jāhnavītaṭam / tatra snātaśca gaṅgāyāṃ dṛṣṭvā viśveśvaraṃ prabhum
55 ॥ अवाप परमं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम् । उपलेपनमाहात्म्यं कथितं ते मुनीश्वर
55 // avāpa paramaṃ sthānaṃ yogināmapi durlabham / upalepanamāhātmyaṃ kathitaṃ te munīśvara
56 ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संपूज्यो जगतांपतिः । अकामादपि ये विष्णोः सकृत्पूजां प्रकुर्वते
56 // tasmātsarvaprayatnena saṃpūjyo jagatāṃpatiḥ / akāmādapi ye viṣṇoḥ sakṛtpūjāṃ prakurvate
57 ॥ न तेषां भवबन्धस्तु कदाचिदपि जायते । हरिभक्तिरतान्यस्तु हरिबुद्ध्या समर्चयेत्
57 // na teṣāṃ bhavabandhastu kadācidapi jāyate / haribhaktiratānyastu haribuddhyā samarcayet
58 ॥ तस्य तुष्यन्ति विप्रेन्द्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । हरिभक्तिपराणां तु संगिनां संगमात्रतः
58 // tasya tuṣyanti viprendra brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / haribhaktiparāṇāṃ tu saṃgināṃ saṃgamātrataḥ
59 ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो महापातकवानपि । हरिपूजापराणां च हरिनामरतात्मनाम्
59 // mucyate sarvapāpebhyo mahāpātakavānapi / haripūjāparāṇāṃ ca harināmaratātmanām
60 ॥ शुश्रूषानिरता यान्ति पापिनो ऽपि परां गतिम्
60 // śuśrūṣāniratā yānti pāpino 'pi parāṃ gatim