71 ॥ इति बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथम पादे विष्णुमाहात्म्यं नाम एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः सनक उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां शृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत्
71 // iti bṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathama pāde viṣṇumāhātmyaṃ nāma ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vibhūtiṃ vaiṣṇavīṃ mune / yāṃ śṛṇvatāṃ kīrtayatāṃ sadyaḥ pāpakṣayo bhavet
1 ॥ वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय
1 // vaivasvateṃ'tare pūrvaṃ śakrasya ca bṛhaspateḥ / saṃvādaḥ sumahānāsīttaṃ vakṣyāmi niśāmaya
2 ॥ एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत
2 // ekadā sarvabhogāḍhyo vibudhaiḥ parivāritaḥ / apsarogaṇasaṃkīrṇo bṛhaspatimabhāṣata
3 ॥ इन्द्र उवाच बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो
3 // indra uvāca bṛhaspate mahābhāga sarvatattvārthakovida / atītabrahmaṇaḥ kalpe sṛṣṭiḥ kīdṛgvidhā prabho
4 ॥ इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि
4 // indrastu kīdṛśaḥ prokto vivudhāḥ kīdṛśāḥ smṛtāḥ / teṣāṃ ca kīdṛśaṃ karma yathāvadvaktumarhasi
5 ॥ बृहस्पतिरुवाच न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे
5 // bṛhaspatiruvāca na jñāyate mayā śakra pūrvedyuścaritaṃ vidheḥ / vartamānadinasyāpi durjñeyaṃ pratibhāti me
6 ॥ मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं ते ऽद्य कथयामि निशामय
6 // manavaḥ samatītāśca tānvaktumapi na kṣamaḥ / yo vijānāti taṃ te 'dya kathayāmi niśāmaya
7 ॥ सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः
7 // sudharma iti vikhyātaḥ kaścidāste pure tava / bhuñjāno divyabhogāṃśca brahmalokādihāgataḥ
8 ॥ स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः
8 // sa vā eta dvijānāti kathayāmi niśāmaya / evamuktastu guruṇā śakrastena samanvitaḥ
9 ॥ देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ
9 // devatāgaṇasaṃkīrṇaḥ sudharmanilayaṃ yayau
10 ॥ समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम्
10 // samāgataṃ devapatiṃ bṛhaspatisamanvitam / dṛṣṭvā yathārhaṃ devarṣe pūjayāmāsa sādaram
11 ॥ सुधर्मेणार्चितः शङ्क्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः
11 // sudharmeṇārcitaḥ śaṅkro dṛṣṭvā tacchriyamuttamām / manasā vismayāviṣṭaḥ provāca vinayānvitaḥ
12 ॥ इन्द्र उवाच अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तान्तं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः
12 // indra uvāca atītabrahmakalpasya vṛttāntaṃ vetsi cedbudha / tadākhyāhi samāyāta etatpraṣṭuṃ sayājakaḥ
13 ॥ गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्यो ऽपि दिवि स्थितः
13 // gatanidrāṃśca devāṃśca yena jānāsi suvrata / tadvadasvādhikaḥ kasmādasmadbhyo 'pi divi sthitaḥ
14 ॥ तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परन्तप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो
14 // tejasāyaśasā kīrtyā jñānena ca parantapa / dānena vā tapobhirvā kathametādṛśaḥ prabho
15 ॥ इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि
15 // ityukto devarājena sudharmā prahasaṃstadā / provāca vinayāviṣṭaḥ pūrvavṛttaṃ yathāvidhi
16 ॥ सुधर्म उवाच चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश
16 // sudharma uvāca caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate / ekasmin divase śakra manavaśca caturdaśa
17 ॥ इन्द्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इन्द्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव
17 // indrāścaturdaśa proktā devāśca vividhāḥ pṛthak / indrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ manvādīnāṃ ca vāsava
18 ॥ तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः
18 // tulyatā tejasā lakṣmyā prabhāveṇa balena ca / teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ
19 ॥ स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
19 // svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ tataḥ svārociṣastathā / uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā
20 ॥ वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः
20 // vaivasvato manuścaiva sūryasāvarṇiraṣṭamaḥ / navamo dakṣasāvarṇiḥ sarvadevahite rataḥ
21 ॥ दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः
21 // daśamo brahmasāvarṇirddharmasāvarṇikastataḥ / tatastu rudrasāvarṇī rocamānastataḥ smṛtaḥ
22 ॥ भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिन्द्रांश्च वक्ष्यामि शृणुष्व विबुधर्षभ
22 // bhautyaścaturdaśaḥ prokta ete hi manavaḥ smṛtāḥ / devānindrāṃśca vakṣyāmi śṛṇuṣva vibudharṣabha
23 ॥ यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिन्द्रो महापतिः
23 // yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuveṃ'tare / śacīpatiḥ samākhyātasteṣāmindro mahāpatiḥ
24 ॥ पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः
24 // pārāvatāśca tuṣitā devāḥ svārociṣeṃ'tare / vipaścinnāma devendraṃ sarvasaṃpatsamanvitaḥ
25 ॥ सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिन्द्रः सुशान्तिश्च तृतीये परिकीर्तितः
25 // sudhāmānastathā satyāḥ śivāścāya prartadanāḥ / teṣāmindraḥ suśāntiśca tṛtīye parikīrtitaḥ
26 ॥ सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिन्द्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः
26 // sutāḥ pārāharāścaiva sutyāścāsudhiyastathā / teṣāmindraḥ śivaḥ proktaḥ śakrastāmasakeṃ'tare / vibhānāmā devapatiḥ pañcamaḥ parikīrtitaḥ
27 ॥ अमिताभादयो देवाः षष्ठे ऽपि च तथा शृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषा मिन्द्रो मनोजवः
27 // amitābhādayo devāḥ ṣaṣṭhe 'pi ca tathā śṛṇu / āryādyā vibudhāḥ proktāsteṣā mindro manojavaḥ
28 ॥ आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरन्दरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः
28 // ādityavasurudrādyā devā vaivasvataṃ'tare / indraḥ purandaraḥ proktaḥ sarvakāmasamanvitaḥ
29 ॥ अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिन्द्रो बलिः स्मृतः
29 // aprameyāśca vibudhāḥ sutapādyāḥ prakīrtitāḥ / viṣṇupūjāprabhāveṇa teṣāmindro baliḥ smṛtaḥ
30 ॥ पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः
30 // pārādyā navame devā indraścādbhuta ucyate / suvāsanādyā vibudhā daśame parikīrtitāḥ
31 ॥ शान्तिर्नाम च तत्रेन्द्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहॄङ्गॄमाद्या देवाश्च तेषामिन्द्रो वृषः स्मृतः
31 // śāntirnāma ca tatrendraḥ sarvabhogasamanvitaḥ / vihṝṅgṝmādyā devāśca teṣāmindro vṛṣaḥ smṛtaḥ
32 ॥ एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । क्रभुवनामा च देवेन्द्रो हरिनाभास्तथा सुराः
32 // ekādaśe dvādaśe tu nibodhakathāyāmi te / krabhuvanāmā ca devendro harinābhāstathā surāḥ
33 ॥ सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमे ऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिन्द्रः प्रकीर्तितः
33 // sutrāmādyāstathā devāstrayodaśatame 'ntare / divaspatirmahāvīryasteṣāmindraḥ prakīrtitaḥ
34 ॥ चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इन्द्रा देवाश्च तत्त्वतः
34 // caturdaśe cākṣupādyā devā indraḥ śuciḥ smṛtaḥ / evaṃ te manavaḥ proktā indrā devāśca tattvataḥ
35 ॥ एकस्मिन्ब्रह्मदिवसे स्वाधिकारं प्रभुञ्जते
35 // ekasminbrahmadivase svādhikāraṃ prabhuñjate
36 ॥ लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः
36 // lekeṣu sarvasargeṣu sṛṣṭirekavidhā smṛtā / karttāro bahavaḥ saṃti tatsaṃkhyāṃ vetti kovidaḥ
37 ॥ मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तो ऽस्म्यद्य द्विजोत्तम
37 // mayi sthite brahmaloke brahmāṇāṃ bahavo gatāḥ / teṣāṃ saṃkhyā na saṃkhyātu śakto 'smyadya dvijottama
38 ॥ स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं शृणुष्व मे । चत्वारो मनवो ऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा
38 // svargalokamapi prāpya yāvatkālaṃ śṛṇuṣva me / catvāro manavo 'tītā mama śrīścātivistarā
39 ॥ स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं शृणुष्व मे
39 // sthātavyaṃ ca mayātraiva yugakoṭiśataṃ prabho / tataḥ paraṃ gamiṣyāmi karmabhūmiṃ śṛṇuṣva me
40 ॥ मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम्
40 // mayā kṛtaṃ purā karma vakṣyāmi tava suvrata / vadatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam
41 ॥ अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः
41 // ahamāṃsa purā śakra gṛdhraḥ pāpo viśeṣataḥ / sthitaśca bhūmibhāge vai amedhyāmiṣabhojanaḥ
42 ॥ एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहाङ्गणे
42 // ekadāhaṃ viṣṇugṛhe prākāre saṃsthitaḥ prabho / patito vyādhaśastreṇa sāyaṃ viṣṇorgṛhāṅgaṇe
43 ॥ मयि कण्ठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः
43 // mayi kaṇṭhagataprāṇe bhaṣaṇo māṃsalolupaḥ / jagrāha māṃ svavakreṇa śvabhiranyaiścarandrutaḥ
44 ॥ वहन्मां स्वमुखेनैव भीतो ऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मन्दिरं प्रभो
44 // vahanmāṃ svamukhenaiva bhīto 'nyairbhaṣaṇaistathā / gataḥ pradakṣiṇā kāraṃ viṣṇostanmandiraṃ prabho
45 ॥ तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यन्तरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम्
45 // tenaiva tuṣṭimāpanno hyantarātmā jaganmayaḥ / mama cāpi śunaścāpi dattāvanparamaṃ padam
46 ॥ प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ठ किं पुनः सम्यगर्चनात्
46 // pradakṣiṇā kāratayā gatasyāpīdṛṃ phalam / saṃprāptaṃ vibudhaśreṣṭha kiṃ punaḥ samyagarcanāt
47 ॥ इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतो ऽभवत्
47 // ityukto devarājastu sudharmeṇa mahātmanā / manasā prītimāpanno haripūjā rato 'bhavat
48 ॥ तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयन्ति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः
48 // tathāpi nirjarāḥ sarve bhārate janmalipsavaḥ / samarcayanti deveśaṃ nārāyaṇamanāmayam / tānarcayanti satataṃ brahmādyā devatāgaṇāḥ
49 ॥ नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बन्धस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः
49 // nārāyaṇānusmaraṇodyatānāṃ mahātmanāṃ tyaktaparigrahaṇām / kathaṃ bhavatyugrabhavasya bandhastatsaṅgalubdhā yadi muktibhājaḥ
50 ॥ ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयन्ति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियान्ति हृष्टाः
50 // ye mānavāḥ pratidinaṃ parimuktasaṅgā nārāyaṇaṃ garuḍavāhanamarcayanti / te sarvapāpanikaraiḥ parito vimuktā viṣṇoḥ padaṃ śubhataraṃ pratiyānti hṛṣṭāḥ
51 ॥ ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरन्ति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबन्ति
51 // ye mānavā vigatarāgaparāvarajñā nārāyaṇaṃ suraguruṃ satataṃ smaranti / dhyānena tena hatakilbiṣacetanāste mātuḥ payodhararasaṃ na punaḥ pibanti
52 ॥ ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णाङ्घ्रपद्मभजने रतचेतनाश्च । ते वा पुंनति च जगन्ति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः
52 // ye mānavā harikathāśravaṇāstadoṣāḥ kṛṣṇāṅghrapadmabhajane ratacetanāśca / te vā puṃnati ca jaganti śarīrasaṃgāt saṃbhāṣaṇādapi tato harireva pūjyaḥ
53 ॥ हरिपूजापरा यत्र महान्तः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज
53 // haripūjāparā yatra mahāntaḥ śuddhabuddhayaḥ / tatraiva sakalaṃ bhadraṃ yathā nimne jalaṃ dvija
54 ॥ हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम्
54 // harireva paro bandhurharireva parā gatiḥ / harireva tataḥ pūjyo yataścetanyakāraṇam
55 ॥ स्वर्गापवर्गफलदं सदानन्दं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति
55 // svargāpavargaphaladaṃ sadānandaṃ nirāmayam / pṛjyasya muniśreṣṭha paraṃ śreyo bhaviṣyati
56 ॥ पूजयन्ति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति
56 // pūjayanti hariṃ ye tu niṣkāmāḥ śuddhamānasāḥ / teṣāṃ viṣṇuḥ prasannātmā sarvānkāmān prayacchati
57 ॥ यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम
57 // yastvetacchṛṇuyādvāpi paṭhedvā susamāhitaḥ / sa prāpnotyaśvamedhasya phalaṃ munivarottama
58 ॥ इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते
58 // ityetatte samākhyātaṃ haripūjāphalaṃ dvija / saṃkocavistarābhyāṃ tu kimanyatkathayāmi te