59 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्ये चत्वारिंशो ऽध्यायः नारद उवाच आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद । इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम्
59 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde viṣṇumāhātmye catvāriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca ākhyātaṃ bhavatā sarvaṃ mune tattvārtha kovida / idānīṃ śrotumicchāmi yugānāṃ sthitilakṣaṇam
1 ॥ सनक उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक । युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान्
1 // sanaka uvāca sādhu sādhu mahāprājña mune lokopakāraka / yugadharmānprabakṣyāmi sarvalokopakārakān
2 ॥ धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंश्चिदुत्तम । तथा विनासमायाति धर्ंम एव महीतले
2 // dharmo vivṛddhimāyāti kāle kasmiṃściduttama / tathā vināsamāyāti dharṃma eva mahītale
3 ॥ कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम
3 // kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam / divyairdvādaśabhirjñeyaṃ vatsaraistatra sattama
4 ॥ संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै । कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वा दर्शिभिः
4 // saṃdhyāsandhyāṃśayuktāni yugāni sadṛśāni vai / kālato veditavyāni ityuktaṃ tattvā darśibhiḥ
5 ॥ आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम् । ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमन्त्यं विदुः क्रमात्
5 // ādye kṛtayugaṃ prāhustatastretāvidhānakam / tataśca dvāparaṃ prāhuḥ kalimantyaṃ viduḥ kramāt
6 ॥ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः
6 // devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ / nāsankṛtayuge vipra sarve devasamāḥ smṛtāḥ
7 ॥ सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ । वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके
7 // sarve hṛṣṭāśca dharmiṣṭā na tatra krayavikrayau / vedānāṃ ca vibhāgaśca na yuge kṛtasaṃjñake
8 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः । सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः
8 // brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ svācāratatparāḥ / sadā nārāyaṇaparāstapodhyānaparāyaṇāḥ
9 ॥ कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः । धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः
9 // kāmādidoṣanirmuktāḥ śamādiguṇatatparāḥ / dharmasādhanacittāśca gatāsūyā adāṃbhikāḥ
10 ॥ सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः । वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः
10 // satyavākyaratāḥ sarve caturāśramadharmiṇaḥ / vedādhyayanasaṃpannāḥ sarvaśāstravicakṣaṇāḥ
11 ॥ चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना । अकामफलसंयोगाः प्रयान्ति परमां गतिम्
11 // caturāśramayuktena karmaṇā kālayoninā / akāmaphalasaṃyogāḥ prayānti paramāṃ gatim
12 ॥ नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः । त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः
12 // nārāyaṇaḥ kṛtayuge śuklavarṇaḥ sunirmalaḥ / tretādharmānpravakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ
13 ॥ धर्मः पाण्डुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम । हरिस्तु रक्तातां याति किञ्चित्क्लेशान्विता जनाः
13 // dharmaḥ pāṇḍuratāṃ yāti tretāyāṃ munisattama / haristu raktātāṃ yāti kiñcitkleśānvitā janāḥ
14 ॥ क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः । सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः
14 // kriyāyogaratāḥ sarve yajñakarmasu niṣṭitāḥ / satyavratā dhyānaparāḥ sadādhyānaparāyaṇāḥ
15 ॥ द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर । हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते
15 // dvipādo vartate dharmo dvāpare ca munīśvara / hariḥ pītatvamāyāti vedaścāpi vibhajyate
16 ॥ असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः
16 // asatyaniratāścāpi kecittatra dvijottamāḥ / brāhmaṇādyāśca varṇāḥ syuḥ kecidrāgādidurguṇāḥ
17 ॥ केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते । केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः
17 // kecitsvargāpavargārthaṃ viprayajñānprakurvate / keciddhanādikāmāśca kecitkalmaṣacetasaḥ
18 ॥ धर्माधर्मौं समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम । अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयन्ते च प्रजास्तथा
18 // dharmādharmauṃ samau syātāṃ dvāpare viprasattama / adharmasya prabhāveṇa kṣīyante ca prajāstathā
19 ॥ अल्पायुषो भविष्यन्ति केचिञ्चापि मुनीश्वर । केचित्पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते
19 // alpāyuṣo bhaviṣyanti keciñcāpi munīśvara / kecitpuṇyaratān dṛṣṭvā asūyāṃ vipra kurvate
20 ॥ कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः । धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते
20 // kalisthitiṃ pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva samāhitaḥ / dharmaḥ kaliyuge prāpte pādenaikena vartate
21 ॥ तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च । यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च
21 // tāmasaṃ yugamāsādya hariḥ kṛṣṇatvameti ca / yaḥ kaścidapi dharmātmā yajñācārānkaroti ca
22 ॥ यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत् । नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वे ऽसूयां प्रकुर्वते
22 // yaḥ kaścidapi puṇyātmā kriyāyogarato bhavet / naraṃ dharmarataṃ dṛṣṭvā sarve 'sūyāṃ prakurvate
23 ॥ व्रताचाराः प्रणश्यन्ति ज्ञानयज्ञादयस्तथा । उपद्रवा भविष्यन्ति ह्यधर्मस्य प्रवतनात्
23 // vratācārāḥ praṇaśyanti jñānayajñādayastathā / upadravā bhaviṣyanti hyadharmasya pravatanāt
24 ॥ असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः । प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यन्ति कलौ युगे
24 // asūyāniratāḥ sarve daṃbhācāraparāyaṇāḥ / prajāścālpāyuṣaḥ sarvā bhaviṣyanti kalau yuge
25 ॥ नारद उवाच युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने । कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः
25 // nārada uvāca yugadharmāḥ samākhyātāstvayā saṃkṣepato mune / kaliṃ vistarato brūhi tvaṃ hi dharmavidāṃ varaḥ
26 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम । किमाहाराः किमाचाराः भविष्यन्ति कलौ युगे
26 // brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścamunisattama / kimāhārāḥ kimācārāḥ bhaviṣyanti kalau yuge
27 ॥ सनक उवाच शृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक । कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम्
27 // sanaka uvāca śṛṇuṣva muniśārdūla sarvalokopakāraka / kalidharmānpravakṣyāmi vistareṇa yathātatham
28 ॥ सर्वे धर्मा विनश्यन्ति कृष्णे कृष्णत्वमागते । तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः
28 // sarve dharmā vinaśyanti kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate / tasmātkalirmahāghoraḥ sarvapātakasaṃkaraḥ
29 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः
29 // brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā dharmaparāṅmukhāḥ / ghore kaliyuge prāpte dvijā vedaparāṅmukhāḥ
30 ॥ व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा । वृथाहॄङ्कारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पण्डिताः
30 // vyājadharmaratāḥ sarve asūyāniratāstathā / vṛthāhṝṅkāraduṣṭāśca satyahīnāśca paṇḍitāḥ
31 ॥ अहमेवाधिक इति सर्वे ऽपि विवदन्ति च । अधर्मलोलुपाः सर्वले तथा वैतंहिका नराः
31 // ahamevādhika iti sarve 'pi vivadanti ca / adharmalolupāḥ sarvale tathā vaitaṃhikā narāḥ
32 ॥ अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यन्ति कलौ युगे । अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज
32 // ataḥ svalpāyuṣaḥ sarve bhaviṣyanti kalau yuge / alpāyuṣṭvānmanuṣyāṇāṃ na vidyāgrahaṇaṃ dvija
33 ॥ विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः । व्यात्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्नियन्ते पापतत्पराः
33 // vidyāgrahaṇaśūnyatvādadharmo vartate punaḥ / vyātkrameṇa prajāḥ sarvā mniyante pāpatatparāḥ
34 ॥ ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यन्ते परस्परम् । कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः
34 // brāhmaṇādyāstathā varṇāḥ saṃkīryante parasparam / kāmakrodhaparā mūḍhā vṛthāsaṃtāpapīḍitāḥ
35 ॥ शूद्रतुल्या भविष्यन्ति सर्वे वर्णा कलौ युगे । उत्तमा नीचतां यान्ति नीचाश्चोत्तमतां तथा
35 // śūdratulyā bhaviṣyanti sarve varṇā kalau yuge / uttamā nīcatāṃ yānti nīcāścottamatāṃ tathā
36 ॥ राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः । पीडयन्ति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः
36 // rājano dravyaniratāstathā hyanyāyavarttinaḥ / pīḍayanti prajāścaiva karairatyarthayojitaiḥ
37 ॥ शववाहाभविष्यन्ति शूद्राणां च द्विजातयः । धर्मस्त्रीष्वपि गच्छन्ति पतयो जारधर्मिणः
37 // śavavāhābhaviṣyanti śūdrāṇāṃ ca dvijātayaḥ / dharmastrīṣvapi gacchanti patayo jāradharmiṇaḥ
38 ॥ द्विषन्ति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियो ऽखिलाः । परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः
38 // dviṣanti pitaraṃ putrā bhartāraṃ ca striyo 'khilāḥ / paristrīnirataḥ sarve paradravyaparāyaṇāḥ
39 ॥ मत्स्यामिषेण जीवन्ति दुहॄन्तश्चाप्यजीविकाम् । घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः
39 // matsyāmiṣeṇa jīvanti duhṝntaścāpyajīvikām / ghore kaliyuge vipra sarve pāparatā janāḥ
40 ॥ सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते । सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधीः
40 // satāmasūyāniratāṃ upahāsaṃ prakurvate / sarittīreṣu kuddālairvāpayiṣyanti cauṣadhīḥ
41 ॥ पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति । वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वन्ति योषितः
41 // pṛthvī niṣphalatāṃ yāti bījaṃ puṣpaṃ vinaśyati / veśyālāvaṃyaśīleṣu spṛhā kurvanti yoṣitaḥ
42 ॥ धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः । वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः
42 // dharmavikrayiṇo viprāḥ striyaśca bhagavikrayāḥ / vedavikrayakāścānye śūdrācāraratā dvijāḥ
43 ॥ साधूनां विधवानां च वित्तान्य पहरन्ति च । न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः
43 // sādhūnāṃ vidhavānāṃ ca vittānya paharanti ca / na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā dravyalolupāḥ
44 ॥ धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः । द्विजाः कुर्वन्ति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः
44 // dharmācāraṃ parityajya vṛthāvādairviṣajjitāḥ / dvijāḥ kurvanti daṃbhārthaṃ pitṛśrāddhādikāḥ kriyāḥ
45 ॥ अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः । दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते
45 // apātreṣveva dānāni prayacchanti narādhamāḥ / dugdhalobhanimittena goṣu prītiṃ ca kurvate
46 ॥ न कुर्वन्ति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः । अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः
46 // na kurvanti tathā viprāḥ snānaśaucādikāḥ kriyāḥ / apātreṣveva dānāni prayacchanti narādhamāḥ
47 ॥ साधुनिन्दापराश्चैव विप्रनिन्दापरास्तथा । न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत्
47 // sādhunindāparāścaiva vipranindāparāstathā / na kasyāpi mano vipra viṣṇubhaktiparaṃ bhavet
48 ॥ यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिङ्कराः । ताडयन्ति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते
48 // yajvinaśca dvijānaiva dhanārtharājakiṅkarāḥ / tāḍayanti dvijānduṣṭāḥ kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate
49 ॥ दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने । प्रतिग्रहं प्रकुर्वन्ति पतितानामपि द्विजाः
49 // dānahīnā narāḥ sarve ghore kaliyuge mune / pratigrahaṃ prakurvanti patitānāmapi dvijāḥ
50 ॥ कलेः प्रथमपादे ऽपि विंनिन्दन्ति हरिं नराः । युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति
50 // kaleḥ prathamapāde 'pi viṃnindanti hariṃ narāḥ / yugānte ca harernāma naivakaścidvadiṣyati
51 ॥ शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः । शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यन्ति कलौ द्विजाः
51 // śūdrastrīsaṃganiratā vidhavāsaṃgalolupāḥ / śūdrānnabhoganiratā bhaviṣyanti kalau dvijāḥ
52 ॥ विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः । पाषण्डाश्चभविशष्यन्तिचतुराश्रमनिन्दकाः
52 // vihāya vedasanmārgaṃ kupathācārasaṃgatāḥ / pāṣaṇḍāścabhaviśaṣyanticaturāśramanindakāḥ
53 ॥ न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वन्ति चरणोद्भवाः । द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनो ऽधमाः
53 // na cadvijā tiśuśrūṣāṃ kurvanti caraṇodbhavāḥ / dvijātidharmāngṛhṇanti pākhaṇḍaliṅgino 'dhamāḥ
54 ॥ काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः । शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यन्ती कूटयुक्तपरायणाः
54 // kāṣāyaparivītāśca jaṭilā bhasmadhūlitāḥ / śūdrādharmānpravakṣyantī kūṭayuktaparāyaṇāḥ
55 ॥ द्विजाःस्वाचारमुत्ःसृज्यचपरपाकान्नभोजिनः । भविष्यन्तिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा
55 // dvijāḥsvācāramutḥsṛjyacaparapākānnabhojinaḥ / bhaviṣyantidurātmānaḥ śūdrāḥ pravrajitāstathā
56 ॥ उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यन्ति कलौ मुने । धर्मटीनास्तु पाषण्डा कापाला भिक्षवो ऽधमाः
56 // utkocajīvinastatra bhaviṣyanti kalau mune / dharmaṭīnāstu pāṣaṇḍā kāpālā bhikṣavo 'dhamāḥ
57 ॥ धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम । शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यन्तिह्यधिरुह्योत्तमासनम्
57 // dharmavidhvaṃsaśīlānāṃ dvijānāṃ dvijasattama / śūdrā dharmānpravakṣyantihyadhiruhyottamāsanam
58 ॥ एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः । पाषण्डाः प्रचारिष्यन्ति प्रायो वेदविदूषकाः
58 // ete cānyeca bahavo nagnaraktapaṭādikāḥ / pāṣaṇḍāḥ pracāriṣyanti prāyo vedavidūṣakāḥ
59 ॥ गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः । भविष्यन्तिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः
59 // gītavāditrakuśalāḥ kṣudradharmasamāśrayāḥ / bhaviṣyantikalau prāyo dharmavidhvaṃsakā narāḥ
60 ॥ अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा वृथाहॄङ्कारदूषिताः । हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः
60 // alpadravyā vṛthāliṅgā vṛthāhṝṅkāradūṣitāḥ / hartāraṃ paravittānāṃ bhavitāro narādhamāḥ
61 ॥ प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः । आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिन्दापरास्तथा
61 // pratigrahaparā nityaṃ jagadunmārgaśīlinaḥ / ātmastutiparāḥ sarve paranindāparāstathā
62 ॥ विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः । भविष्यन्ति नरा विप्र कलौ चाधर्मबान्धवाः
62 // viśvastaghātinaḥ krūrā dayādharmavivarjitāḥ / bhaviṣyanti narā vipra kalau cādharmabāndhavāḥ
63 ॥ परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । घोरे कलियुगे विप्र पञ्चवर्षा प्रसूयते
63 // paramāyuśca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa / ghore kaliyuge vipra pañcavarṣā prasūyate
64 ॥ सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानो ऽतः परे जरा । स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः
64 // saptavarṣāṣṭavarṣāśca yuvāno 'taḥ pare jarā / svakarmatyāginaḥ sarve kṛtaghnābhinnavṛttayaḥ
65 ॥ याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यन्ति कलौ युगे । परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि
65 // yācakāścadvijā nityaṃ bhaviṣyanti kalau yuge / parāvamānaniratāḥ prahṛṣṭāḥ paraveśmani
66 ॥ तत्रैव निन्दानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः । निदां कुर्वन्ति सततं पितृमातृसुतेषु च
66 // tatraiva nindāniratā vṛthāviśraṃbhiṇo janāḥ / nidāṃ kurvanti satataṃ pitṛmātṛsuteṣu ca
67 ॥ वदन्ति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः । धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः
67 // vadanti vācā dharmāṃśca cetasā pāpalolupāḥ / dhanavidyāvayomattāḥ sarvaduḥkhaparāyaṇāḥ
68 ॥ व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः । प्रपुष्यन्ति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम्
68 // vyādhitaskaradurbhikṣaiḥ pīḍitā atimāṃyinaḥ / prapuṣyanti vṛthaivāmī na vicārya ca duṣkṛtam
69 ॥ धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वन्ति पापिनः । धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः
69 // dharmamārgapraṇetāraṃ tiraskurvanti pāpinaḥ / dharmakārye rataṃ caiva vṛthāviśraṃbhiṇo janāḥ
70 ॥ भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः । शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः
70 // bhaviṣyanti kalau prāpte rājāno mlecchajātayaḥ / śūdrā bhaikṣyaratāścaiva teṣāṃ śuśrūṣaṇe dvijāḥ
71 ॥ न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो लन पिता तथा । न भार्या न पतिश्चैव भवितारो ऽत्र संकरे
71 // na śiṣyo na guruḥ kaścinna putro lana pitā tathā / na bhāryā na patiścaiva bhavitāro 'tra saṃkare
72 ॥ कलौ गते भविष्यन्ति धनाढ्या अपि याचकाः । रस विक्रयिणश्चापि भविष्यन्ति द्विजातयः
72 // kalau gate bhaviṣyanti dhanāḍhyā api yācakāḥ / rasa vikrayiṇaścāpi bhaviṣyanti dvijātayaḥ
73 ॥ धर्मकञ्चुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः । अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा
73 // dharmakañcukasaṃvītā muniveṣadharā dvijāḥ / apaṇyavikrayaratā agamyāgāminastathā
74 ॥ वेदनिन्दापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिन्दुकाः । शूद्रवृत्त्यैव जीवन्ति नरकार्हा द्विजा मुने
74 // vedanindāparāścaiva dharmaśāstravinindukāḥ / śūdravṛttyaiva jīvanti narakārhā dvijā mune
75 ॥ अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः । भविष्यन्ति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः
75 // anāvṛṣṭabhayaṃ prāptā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ / bhaviṣyanti kalau martyāsarve kṣudbhayakātarāḥ
76 ॥ कन्दपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः । आत्मानं तारयिष्यन्ति अनावृष्ट्यातिदुखिताः
76 // kandaparṇaphalāhārāstāpaṃsā iva mānavāḥ / ātmānaṃ tārayiṣyanti anāvṛṣṭyātidukhitāḥ
77 ॥ कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः । कलौ सर्वे भविष्यन्ति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः
77 // kāmārtā hrasvadehāśca lubdhā ścādharmatatparāḥ / kalau sarve bhaviṣyanti svalpabhāgyā bahuprajāḥ
78 ॥ स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः । पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः
78 // striyaḥ svapoṣaṇaparā veśyā lāvaṇyaśīlikāḥ / pativākyamanādṛtya sadānyagṛhatatparāḥ
79 ॥ दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिन्ति सदा स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः
79 // duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kariṣyinti sadā spṛhām / asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ
80 ॥ चौरादिभयभीताश्च काष्टयन्त्राणि कुर्वते । दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः
80 // caurādibhayabhītāśca kāṣṭayantrāṇi kurvate / durbhikṣakarapīḍābhiratīvopadrutā janāḥ
81 ॥ गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यन्ति दुःखिताः । निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयन्ति वचः शुभम्
81 // godhūmānnayavānnāḍhye deśe yāsyanti duḥkhitāḥ / nidhāya hṛdyakarmaṇi prerayanti vacaḥ śubham
82 ॥ स्वकार्यसिद्धिपर्यन्तं बन्धुतां कुर्वते जनाः । भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबन्धयन्त्रिताः
82 // svakāryasiddhiparyantaṃ bandhutāṃ kurvate janāḥ / bhikṣavaścāva mitrādisnehasaṃbandhayantritāḥ
83 ॥ अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णन्ति भिक्षवः
83 // annopādhinimittena śiṣyāngṛhṇanti bhikṣavaḥ
84 ॥ उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः । कुर्वन्त्यो गुरुभर्तृआणामाज्ञामुल्लङ्घयन्ति च
84 // ubhābhyāmatha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ / kurvantyo gurubhartṛāṇāmājñāmullaṅghayanti ca
85 ॥ पाषण्डालापनिरताः पाषण्डजनसंगिनः । यदा द्विजा भविष्यन्ति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत्
85 // pāṣaṇḍālāpaniratāḥ pāṣaṇḍajanasaṃginaḥ / yadā dvijā bhaviṣyanti tadā vṛddhiṃ kalirvrajet
86 ॥ यदा प्रजा न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति द्विजातयः । तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः
86 // yadā prajā na yakṣyanti na hoṣyanti dvijātayaḥ / tadaiva tu kalervṛddhiranumeyā vicakṣaṇaiḥ
87 ॥ अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा । सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत्
87 // adharmavṛddhirbhavitā bāsamṛtyurapi dvijā / sarvadharmeṣu naṣṭeṣu yāti niḥśrīkatāṃ jagat
88 ॥ एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम । हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित्
88 // evaṃ kaleḥ svarūpaṃ te kathitaṃ viprasattama / haribhaktiparāneṣa na kalirbādhate kvacit
89 ॥ ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे
89 // tataḥ paraṃ kṛtayuge tretāyuge tretāyāṃ dhyānameva ca / dvāpare yajñamevāhurdānamekaṃ kalau yuge
90 ॥ यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत् । द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ
90 // yatkṛte daśabhirvarṣaistretāyāṃ śaradā ca yat / dvāpare yañca māsena hyahorātreṇa tatkalau
91 ॥ ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेर्ऽचयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्
91 // dhyāyankṛte jayanyajñaistretāyāṃ dvāparer'cayan / yadāpnoti tadāpnoti kalau saṃkīrtya keśavam
92 ॥ अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयन्ति च ये नराः । कुर्वन्ति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान्
92 // ahorātraṃ harernāma kīrtayanti ca ye narāḥ / kurvanti haripūjāṃ vā na kalirbādhate ca tān
93 ॥ नमो नारायणायेति कीर्तयन्ति च ये नराः । निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान्
93 // namo nārāyaṇāyeti kīrtayanti ca ye narāḥ / niṣkāmā vā sakāmā vā na kalirbādhate ca tān
94 ॥ हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज । त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान्
94 // harināmaparā ye tu ghore kaliyuge dvija / ta eva kṛtakṛtyāśca na kalirbādhate hi tān
95॥. हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः । त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा
95//. haripūjāparā ye ca harināmaparāyaṇāḥ / ta eva śivatulyāśca nātra kāryā vicāraṇā
96 ॥ समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम् । घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति
96 // samastajagadādhāraṃ paramārthasvarupiṇam / ghore kaliyuge prāpte viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati
97 ॥ अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते
97 // aho ati subhāgyāste sakṛdvai keśavārcakāḥ / ghore kaliyuge prāpte sarvadharmavivarjite
98 ॥ न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम्
98 // nyūnātiriktadoṣāṇāṃ kalau vedoktakarmaṇām / harismaraṇamevātra saṃpūrṇatvavidhāyakam
99 ॥ हरे केशव गोविन्द वासुदेव जगन्मय । इतीरयन्ति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः
99 // hare keśava govinda vāsudeva jaganmaya / itīrayanti ye nityaṃ nahi tānbādhate kaliḥ
100 ॥ शिव शङ्कर रुद्रेश नीलकण्ठ त्रिलोचन । इति जल्पन्ति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते
100 // śiva śaṅkara rudreśa nīlakaṇṭha trilocana / iti jalpanti ye vāpi kalistānnāpi bādhate
101 ॥ महादेव विरूपाक्ष गङ्गाधर मृडाव्यय । इत्थं वदन्ति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः
101 // mahādeva virūpākṣa gaṅgādhara mṛḍāvyaya / itthaṃ vadanti ye vipra te kṛtārthā na saṃśayaḥ
102 ॥ जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत । इति वाप्युञ्चरन्तीह न च तेषां कलेर्भयम्
102 // janārdana jagannāta pītāṃbaradharācyuta / iti vāpyuñcarantīha na ca teṣāṃ kalerbhayam
103 ॥ संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः । घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा
103 // saṃsāre sulabhāḥ puṃsāṃ putradāradhanādayaḥ / ghore kaliyuge vipra haribhaktastu durlabhā
104 ॥ कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषण्डा वेदनिन्दकाः । अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः
104 // karmaśraddhāvihīnā ye pāṣaṇḍā vedanindakāḥ / adharmaniratā naiva narakārhā harismṛteḥ
105 ॥ वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम् । मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः
105 // vedamārgabahiṣṭānāṃ janānāṃ pāpakarmaṇām / manaḥ śuddhivihīnānāṃ harināmnaiva niṣkṛtiḥ
106 ॥ दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् । यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज
106 // daivādhīnaṃ jagatsarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam / yathāpreritametena tathaiva kuruteṃ dvija
107 ॥ शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च । समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः
107 // śaktitaḥ sarvakarmāṇi vedoktāni vidhāya ca / samarpayenmahāviṣṇau nārāyaṇaparāyaṇaḥ
108 ॥ समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि । संपूर्णतां प्रयान्त्येव हरिस्मरणमात्रतः
108 // samarpitāni karmāṇi mahaviṣṇau parātmani / saṃpūrṇatāṃ prayāntyeva harismaraṇamātrataḥ
109 ॥ हरिभक्तिरतानां च पापबन्धो न जायते । अतो ऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम्
109 // haribhaktiratānāṃ ca pāpabandho na jāyate / ato 'tidurlabhā loke haribhaktirdurātmanām
110 ॥ अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयङ्करे । ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि
110 // aho hariparā ye tu kalau ghore bhayaṅkare / te subhāgyā mahātmānaḥ satsaṃgara hitā api
111 ॥ हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम् । सत्यं समस्तकर्माणि यान्ति संपूर्णतां द्विज
111 // harismaraṇaniṣṭānāṃ śivanāmaratātmanām / satyaṃ samastakarmāṇi yānti saṃpūrṇatāṃ dvija
112 ॥ अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम् । त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः
112 // aho bhāgyamaho bhāgyaṃ harināma ratātmanām / tridarśerapi te pūjyāḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ
113 ॥ तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते । हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित्
113 // tasmātsamastalokānāṃ hitameva mayocyate / harināmaparānmartyānna kalirbādhartakvacit
114 ॥ हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा
114 // harernāmaiva nāmaiva nāmaiva mama jīvanam / kalau nāstyeva nāstyeva gatiranyathā
115 ॥ सूत उवाच एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः । परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह
115 // sūta uvāca evaṃ sa nārado viprāḥ sanakena prabodhitaḥ / parāṃ nirvṛttimāpannaḥ punaretaduvāca ha
116 ॥ नारद उवाच भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना । प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम्
116 // nārada uvāca bhagavansarvaśāstrajña svayātikaruṇātmanā / prakāśitaṃ jagajjyotiḥ paraṃ brahma sanātanam
117 ॥ एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम्
117 // etadeva paraṃ puṇyametadeva paraṃ tapaḥ / yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sarvapāpavināśanam
118 ॥ ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम् । त्वयोक्तं तत्प्रतीये ऽहं कथं दृष्टान्तमन्तरा
118 // brahmannānājagañcaitadekacitsaṃprakāśitam / tvayoktaṃ tatpratīye 'haṃ kathaṃ dṛṣṭāntamantarā
119 ॥ तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु । तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात्
119 // tasmādyena yathā brahma pratītaṃ bodhitena tu / tadākhyāhi yathā cittaṃ sīdatsthitimavāpnuyāt
120 ॥ एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः । सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम्
120 // etacchrutvā vaco viprā nāradasya mahātmanaḥ / sanakaḥ pratyuvācedaṃ smarannārāyaṇaṃ param
121 ॥ सनक उवाच ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनन्दनं पृच्छ यथाभिलाषम् । वेदान्तशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवन्द्यः
121 // sanaka uvāca brahmannahaṃ dhyānaparo bhaveyaṃ sanandanaṃ pṛccha yathābhilāṣam / vedāntaśāstre kuśalastavāyaṃ nivartayedvā paramāryavandyaḥ
122 ॥ इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः । सनन्दनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे
122 // itīritaṃ samākarṇya sanakasya sa nāradaḥ / sanandanaṃ mokṣadharmānpraṣṭuṃ samupacakrame