107 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे द्वितीयपादे चतुश्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सनन्दनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदो ऽध्यात्मसत्कथाम्
107 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe dvitīyapāde catuścatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sanandanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ / punaḥ papraccha tattvajño nārado 'dhyātmasatkathām
1 ॥ नारद उवाच श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयो ऽपि शृण्वतः
1 // nārada uvāca śrutaṃ mayā mahābhāga mokṣaśāstraṃ tvayoditam / na ca me jāyate tṛptirbhūyobhūyo 'pi śṛṇvataḥ
2 ॥ यथा संमुच्यते जन्तुरविद्याबन्धनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम्
2 // yathā saṃmucyate janturavidyābandhanānmune / tathā kathaya sarvajña mokṣadharmaṃ sadāśritam
3 ॥ सनन्दन उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः
3 // sanandana uvāca atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam / yathā mokṣamanuprāpto janako mithilādhipaḥ
4 ॥ जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने
4 // janako janadevastu mithilāyā adhīśvaraḥ / aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane
5 ॥ तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषञ्जवादिनः
5 // tasya śmaśāna mācāryā vasati satataṃ gṛhe / darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣañjavādinaḥ
6 ॥ स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुषअयति
6 // sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretya jātau viniścaye / ādamasthaḥ sa bhūyiṣṭamātmatattvena tuṣaayati
7 ॥ तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ
7 // tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ / paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmatha
8 ॥ सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः
8 // sarvasaṃnyāsadharmāṇaḥ tattvajñānaviniścaye / suparyavasitārthaśca nirdvandvo naṣṭasaṃśayaḥ
9 ॥ ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम्
9 // ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣu / śāśvataṃ sukhamatyantamanvicchansa sudurlabham
10 ॥ यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम्
10 // yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣi prajāpatim / sa manye tena rūpeṇa vikhyāpayati hi svayam
11 ॥ आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम्
11 // āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam / pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrakam
12 ॥ पञ्चस्रोतसमागम्य कापिलं मण्डलं महत् । पुरुषावस्थमव्यङ्क्तं परमार्थं न्यवेदयत्
12 // pañcasrotasamāgamya kāpilaṃ maṇḍalaṃ mahat / puruṣāvasthamavyaṅktaṃ paramārthaṃ nyavedayat
13 ॥ इष्टिमन्त्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः
13 // iṣṭimantreṇa saṃyukto bhūyaśca tapasāsuriḥ / kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ vibudhe dehadarśanaḥ
14 ॥ यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम्
14 // yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate / āsurirmaṇḍale tasminpratipede tamavyayam
15 ॥ तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी
15 // tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ / brāhmaṇī kapilī nāma kācidāsītkuṭumbinī
16 ॥ तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबगति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम्
16 // tasyaḥ putratvamāgatya sriyāḥ sa pibagati stanau / tataśca kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭikīm
17 ॥ एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्
17 // etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam / tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam
18 ॥ सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः
18 // sāmātyo janako jñātvā dharmajño jñāninaṃ mune / upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ
19 ॥ जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतो ऽनुजगाम तम्
19 // janakastvabhisaṃraktaḥ kāpi leyānudarśanam / utsṛjya śatamācāryāmpṛṣṭato 'nujagāma tam
20 ॥ तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते
20 // tasmai paramakalyāṇaṃ praṇatāya ca dharmataḥ / abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate
21 ॥ जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्
21 // jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt / karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt
22 ॥ यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलो दयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम्
22 // yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalo dayaḥ / tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam
23 ॥ दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः
23 // dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike / āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ
24 ॥ अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम्
24 // anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ / ātmānaṃ manyate mohāttadasamyak paraṃ matam
25 ॥ अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरो ऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा
25 // atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate / ajaro 'yamamṛtyuśca rājāsau manyate yathā
26 ॥ अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्
26 // asti nāstīti cāpyetattasminnasitalakṣaṇe / kimadhiṣṭāya tad brūyāllokayātrāviniścayam
27 ॥ प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्त ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतान्तो वा न किञ्चन
27 // pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtānta hyetayorapi / pratyakṣo hyāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kiñcana
28 ॥ यत्र तत्रानुमाने ऽस्मिन्कृतं भावयते ऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः
28 // yatra tatrānumāne 'sminkṛtaṃ bhāvayate 'pi ca / anyojīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate sthitaḥ
29 ॥ रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोंऽबुभक्षणम्
29 // retovaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam / jātismṛtirayaskāntaḥ sūryakāntoṃ'bubhakṣaṇam
30 ॥ प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः
30 // pretabhūtapriyaścaiva devatā hyupayācanam / mṛtakarmanivattiṃ ca pramāṇamiti niścayaḥ
31 ॥ नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते
31 // nanvete hetavaḥ saṃti ye kecinmūrtisasthitāḥ / amūtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopalabhyate
32 ॥ अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि
32 // avidyā karma tṛṣṇā ca kecidāhuḥ punarbhavam / tasminnaṣṭe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi
33 ॥ अन्यो ऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोर्ऽथतः
33 // anyo 'smājjāyate mohastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam / yadā sarūpataścānyo jātitaḥ śrutator'thataḥ
34 ॥ कथमस्मिन्स इत्येव संबन्धः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः
34 // kathamasminsa ityeva saṃbandhaḥ syādasaṃhitaḥ / evaṃ sati ca kā prīhirjñānavidyātapobalaiḥ
35 ॥ यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्
35 // yadasyācaritaṃ karma sāmānyātpratipadyate / api tvayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet
36 ॥ सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत्
36 // sukhito duḥkhito vāpi dṛśyādṛśyavinirṇayaḥ / yathā hi muśalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavet
37 ॥ वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णो ऽथ प्रियाप्रिये
37 // vṛthā jñānaṃ yadanyañca yenaitannopalabhyate / ṛmasaṃvatsarau tiṣyaḥ śītoṣṇo 'tha priyāpriye
38 ॥ यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम्
38 // yathā tātāni paśyati tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ / jarayābhiparītasya mṛtyunā ca vināśitam
39 ॥ दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च
39 // durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati / indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca
40 ॥ आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे
40 // ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayāti ca / lokayātrāvidhātaśca dānadharmaphalāgame
41 ॥ तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः
41 // tadarthaṃ vedaṃśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ / iti samyaṅ manasyete bahavaḥ saṃti hetavaḥ
42 ॥ ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम्
42 // aita dastīti nāstīti na kaścitpratidṛśyate / teṣāṃ vimṛśatāmeva tatsamyagabhidhāvatām
43 ॥ क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवन्तुर् थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः
43 // kvacinnivasate buddhistatra jīryati vṛkṣavat / evantur thairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ
44 ॥ आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा
44 // āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā
45 ॥ अर्थास्तथा हॄन्ति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति
45 // arthāstathā hṝnti sukhāvahāṃśca lihata ete bahavopaśuṣkāḥ / mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti
46 ॥ विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बन्धुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च
46 // vināśino hyadhruvajīvinaḥ kiṃ kiṃ bandhubhirmatraparigrahaiśca / vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca
47 ॥ भूव्योमतोयानलवायवो ऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते
47 // bhūvyomatoyānalavāyavo 'pi sadā śarīraṃ pratipālayanti / itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhavedvināśināpyasya na śama vidyate
48 ॥ इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे
48 // idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam / narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame
49 ॥ जनक उवाच भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति
49 // janaka uvāca bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit / evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati
50 ॥ सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति
50 // sarvamucchedaniṣṭasyātpaśya caitaddvijottama / apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati
51 ॥ असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः को ऽत्र तत्त्वतः
51 // asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu / kasmai kriyata kalpeta niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ
52 ॥ सनन्दन उवाच तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रान्तमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखो ऽब्रवीत्
52 // sanandana uvāca tamasā hi maticchatraṃ vibhrāntamiva cāturam / punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt
53 ॥ पञ्चशिख उवाच उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेद्रियचेतसाम्
53 // pañcaśikha uvāca ucchedaniṣṭā nehāsti bhāvaniṣṭā na vidyate / ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīredriyacetasām
54 ॥ वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पञ्चधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा
54 // vartate pṛthaganyonyamapyupāśritya karmasu / dhātavaḥ pañcadhā toyaṃ khe vāyurjyotiṣo dharā
55 ॥ तेषु भावेन तिष्टन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः
55 // teṣu bhāvena tiṣṭanti viyujyante svabhāvataḥ / ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ
56 ॥ एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः
56 // eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā / jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ kāyasaṃgrahaḥ
57 ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः
57 // indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanāmanaḥ / prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ
58 ॥ श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वङ्गमा गुणाः
58 // śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca / indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṅgamā guṇāḥ
59 ॥ तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च
59 // tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā / sukhaduḥkheti yāmāhuranaduḥkhāsukheti ca
60 ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पञ्च सद्गुणा ज्ञानसिद्धये
60 // śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca mūrtyarthameva te trayaḥ / ete hyāmaraṇātpañca sadguṇā jñānasiddhaye
61 ॥ तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत्
61 // teṣu karmaṇi siddhiśca sarvatattvārthaniścayaḥ / tamāhuḥ paramaṃ śuddhiṃ buddhirityavyayaṃ mahat
62 ॥ इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति
62 // imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ / asamyagdarśanairduḥkhamanantaṃ nopaśāmyati
63 ॥ अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः
63 // anātmeti ca yadṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi / vartate kimadhiṣṭānātprasaktā duḥkhasaṃtatiḥ
64 ॥ तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । शृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति
64 // tatra samyagjano nāma tyāgaśāstramanuttamam / śṛṇuyāttacca mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati
65 ॥ त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः
65 // tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇām / nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho tamaḥ
66 ॥ द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना
66 // dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāni ca / sukhatyāgā tapo yogaṃ sarvatyāge samāpanā
67 ॥ तस्य मार्गो ऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत्
67 // tasya mārgo 'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ / viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhi tathā bhavet
68 ॥ पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेद्रियाणि तु
68 // pañca jñānendriyāṇyuktvā manaḥ ṣaṣṭāni cetasi / basaṣaṣṭāni vakṣyāmi pañca karmedriyāṇi tu
69 ॥ हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिन्द्रियम्
69 // hastau karmedriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam / prajanāna dayomeḍhro visargo pāyurindriyam
70 ॥ वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पञ्चान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः
70 // vākca śabdaviśeṣārthamiti pañcānvitaṃ viduḥ / evamekādaśetāni buddhyā tvavasṛjanmanaḥ
71 ॥ कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः
71 // karṇo śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe / tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ
72 ॥ एवं पञ्च त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः
72 // evaṃ pañca trikā hyete guṇastadupalabdhaye / yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ
73 ॥ सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी
73 // sāttviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ / trividhā vedānā yeṣu prasṛtā sarvasādhinī
74 ॥ प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः
74 // praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā / akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ
75 ॥ अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा । लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः
75 // atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā / liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ
76 ॥ अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता । कथञ्चिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः
76 // avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā / kathañcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ
77 ॥ इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम्
77 // imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhimātmānamanvicchati cāpramattaḥ / na lipyate karmapalairaniṣṭaiḥ patraṃ viṣasyeva jalena siktam
78 ॥ दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः
78 // dṛḍhairhi pāśairvividhairvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca / yadā hyasau duḥkhasaukhye jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ
79 ॥ श्रुतिप्रमाणगममङ्गलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे
79 // śrutipramāṇagamamaṅgalaiśca śeti jarāmṛtyubhayādatītaḥ / kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tanornimitte ca phale vinaṣṭe
80 ॥ अलेपमाकाशमलिङ्गमेवमास्थाय पश्यन्ति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तन्तुक्षये तिष्टति यात्यमानः
80 // alepamākāśamaliṅgamevamāsthāya paśyanti mahatyaśaktā / yathorṇanābhiḥ parivartamānastantukṣaye tiṣṭati yātyamānaḥ
81 ॥ तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विधअवंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च
81 // tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ vidhaavaṃsate loṣṭamivādimṛcchan / yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vāpyurago yathā ca
82 ॥ विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतन्तमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः
82 // vihāya gacchannanavekṣaghamāṇastathā vimukto vijahāti duḥkham / matsyaṃ yathā vāpyudake patantamutsṛjya pakṣī nipatatsaśaktaḥ
83 ॥ तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिङ्गः
83 // tathā hyasau duḥkhasaukhye vihāya muktaḥ parārddhyā gatimetyaliṅgaḥ
84 ॥ इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपञ्चशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः
84 // idamamṛtapadaṃ niśamya rājā svayamihapañcaśikhena bhāṣyamāṇam / nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ
85 ॥ अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यते ऽत्र किञ्चित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः
85 // api ca bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninābhivīkṣya / na khalu mama hi dahyate 'tra kiñcitsvayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ
86 ॥ इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभघवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः
86 // imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahāmune satatamavekṣate tathā / upadravānanubhaghavate hyaduḥ khitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ