87 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे पञ्चचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनन्दनमुदारधीः
87 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde pañcacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tacchṛtvā nārado viprā maithilādhyātmamuttamam / punaḥ papraccha taṃ prītyā sanandanamudāradhīḥ
1 ॥ नारद उवाच आध्यात्मिकादत्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे
1 // nārada uvāca ādhyātmikādatrividhaṃ tāpaṃ nānubhavedyathā / prabrūhi tanmune mahyaṃ prapannāya dayānidhe
2 ॥ सनन्दन उवाच तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पण्डित । गर्बे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः
2 // sanandana uvāca tadasya trividhaṃ duḥkhamiha jātasya paṇḍita / garbe janmajarādyeṣusthāneṣu prabhaviṣyataḥ
3 ॥ निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यन्तिकी मता
3 // nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā / bheṣajaṃ bhagavatprāptiraikā cātyantikī matā
4 ॥ तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने
4 // tasmāttatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitairnaraiḥ / tatprāptihetujñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune
5 ॥ आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम्
5 // āgamotthaṃ vivekāñca dvidhā jñānaṃ tathocyate / śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahmavivekajam
6 ॥ मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तममः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम
6 // manurapyāha vedārthaṃ smṛtvāyaṃ munisattamamaḥ / tadetacchrūyatāmatra subodhaṃ gadato mama
7 ॥ द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति
7 // dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
8 ॥ द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिरृग्वेदादिमया परा
8 // dve vidye veditavye cetyāha cātharvaṇī śrutiḥ / paramā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayā parā
9 ॥ यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम्
9 // yattadavyaktamajaramanīhamajamavyayam / anirdeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādisaṃyutam
10 ॥ विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयो निमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः
10 // vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayo nimakāraṇam / vyāpyaṃ vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ
11 ॥ तद्बूह्य तत्परं धाम तद्ध्येयं मो7काङ्क्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम्
11 // tadbūhya tatparaṃ dhāma taddhyeyaṃ mo7kāṅkṣibhiḥ / śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
12 ॥ तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टो ऽक्षयात्मनः
12 // tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ / vācako bhagavacchabdastasyoddiṣṭo 'kṣayātmanaḥ
13 ॥ एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्रयीमयम्
13 // evaṃ nigaditārthasya yattatvaṃ tasya tattvataḥ / jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyatrayīmayam
14 ॥ अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः
14 // aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvijā / pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyaupacārikaḥ
15 ॥ शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे
15 // śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi varttate / bhagavanbhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe
16 ॥ ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोर्ऽथद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारो ऽयं तथा मुने
16 // jñeyaṃ jñāteti tathā bhakāror'thadvayātmakaḥ / tenāgamapitā sraṣṭā gakāro 'yaṃ tathā mune
16 ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा
16 // aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ / jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā
17 ॥ वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततो ऽव्ययः
17 // vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani / sarvabhūteṣvaśeṣeṣu vakārārthastato 'vyayaḥ
18 ॥ एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः
18 // evameva mahāśabdo bhagavāniti sattama / paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ
19 ॥ तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दो ऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः
19 // tatra pūjyapadārthoktiḥ paribhāṣāsamanvitaḥ / śabdo 'yaṃ nopacāreṇa cānyatra hyupacārataḥ
20 ॥ उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति
20 // utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim / vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti
21 ॥ ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः
21 // jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ / bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ
22 ॥ सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः
22 // sarvāṇi tatra bhūtāni vasaṃti paramātmani / bhūteṣu vasanādeva vāsudevastataḥ smṛtaḥ
23 ॥ खाण्डिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः
23 // khāṇḍikyaṃ janakaṃ prāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā / nāmavyākhyāmanantasya vāsudevasya tattvataḥ
24 ॥ भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः
24 // bhūteṣu vasate soṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat / dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ
25 ॥ स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनान्तरालम्
25 // sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃśca mune vyatītaḥ / atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāntarālam
26 ॥ समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ
26 // samastakalyāṇaguṇaṃ guṇātmako hitvātiduḥkhāvṛtabhūtasargaḥ / icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau
27 ॥ तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे
27 // tejobalaiśvaryamahāvabodhaṃ svavīryaśaktyāduguṇaikarāśiḥ / paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ saṃti parāvareśe
28 ॥ स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्कशक्तिः परमेश्वराख्यः
28 // sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ / sarveśvaraḥ sarvanisargavettā samaskaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ
29 ॥ स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतो ऽन्यदुक्तम्
29 // sa jñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalameva rūpam / saṃdṛśyate cāpyavagamyate ca tajjñānamato 'nyaduktam
30।. स्वाध्यायसंयमाबग्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते
30/. svādhyāyasaṃyamābagyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ / tatprāptikāraṇaṃ brahma tavetatpratipadyate
31 ॥ स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते
31 // svādhyāyādyogamāsīta yogātsvādhyāyamāmanet / svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate
32 ॥ तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते
32 // tadīkṣaṇāya svādhyāyaścakṣuryogastathāparam / na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate
33 ॥ ॥ नारद उवाच भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्
33 // // nārada uvāca bhagavaṃstamahaṃ yogaṃ jñātumicchāmi taṃ vada / jñāte yannākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram
34 ॥ सनन्दन उवाच केशिध्वजो यथा प्राह खाण्डिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते
34 // sanandana uvāca keśidhvajo yathā prāha khāṇḍikyāya mahātmane / janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te
35 ॥ नारद उवाच खाण्डिक्यः को ऽभवद्ब्रह्मन् को वा केशिध्वजो ऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत्
35 // nārada uvāca khāṇḍikyaḥ ko 'bhavadbrahman ko vā keśidhvajo 'bhavat / kathaṃ tayośca saṃvādo yogasaṃbandhavānabhūt
36 ॥ सनन्दन उवाच धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशे ऽमितध्वजः । कृतध्वजो ऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः
36 // sanandana uvāca dharmadhvajo vai janaka tasya puśe 'mitadhvajaḥ / kṛtadhvajo 'sya bhrātābhūtsadādhyātmaratirnṛpaḥ
37 ॥ कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रो ऽमितव्वजस्यापि खाण्डिक्यजनकाभिधः
37 // kṛtadhvajasya putro 'bhūddhanyaḥ keśidhvajo dvijaḥ / putro 'mitavvajasyāpi khāṇḍikyajanakābhidhaḥ
38 ॥ कर्ममार्गे हि खाण्डिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मन्त्रिभिश्च समवेतो ऽल्पसाधनः
38 // karmamārge hi khāṇḍikyaḥ svarājyādavaropitaḥ / purodhasā mantribhiśca samaveto 'lpasādhanaḥ
38 ॥ राज्यान्निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत् । इयाडज सो ऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः
38 // rājyānnirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat / iyāḍaja so 'pi subahūna yajñāñjñānavyapāśrayaḥ
39 ॥ ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर
39 // brahmavidyāmadhiṣṭāya tartuṃ mṛtyumapi svayam / ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara
40 ॥ तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः
40 // tasya dhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane / tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa cartvijaḥ
41 ॥ प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति
41 // prāyaścittaṃ sa papraccha kimatreti vidhīyatām / te cocurnavayaṃvidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatāmiti
42 ॥ कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति
42 // kaśerurapi tenoktastatheti prāha nārada / śunakaṃ pṛccha rājendra veda sa vetsyati
43 ॥ स गत्वा तमपृच्छञ्च सो ऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि
43 // sa gatvā tamapṛcchañca so 'pyāha nṛpatiṃ mune / na kaśerurnacaivāhaṃ na cānyaḥ sāṃprataṃ bhuvi
44 ॥ वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने
44 // vettyeka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitastvayā / sa cāha taṃ vrajāmyeṣa praṣṭumātmaripuṃ mune
45 ॥ प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम
45 // prāpta eva mayā yajñe yadi māṃ sa haniṣyati / prāyaścittaṃ sa cetpṛṣṭo vadiṣyati ripurmama
46 ॥ ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः
46 // tataścāvikalo yogo muniśreṣṭha bhaviṣyati / ityuktvā rathamāruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ
47 ॥ वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महीपतिः । तमायान्तं समालोक्य खाञ्जडिक्यो रिपुमात्मनः
47 // vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahīpatiḥ / tamāyāntaṃ samālokya khāñjaḍikyo ripumātmanaḥ
48 ॥ प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खाण्डिक्य उवाच कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि
48 // provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ / khāṇḍikya uvāca kṛṣṇājinatvakkavacabhāvenāsmānhaniṣyasi
49 ॥ कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम्
49 // kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati / mṛgānāṃ vada pṛṣṭeṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim
50 ॥ येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
50 // yeṣāṃ matvā vṛthā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ / sa tvāmahaṃ haniṣyāmi na me jīvanvimokṣyase
51 ॥ आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तमहमागतः
51 // ātatāyyasi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ / keśidhvaja uvāca khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantamahamāgataḥ
52 ॥ न त्वां हॄन्तुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुञ्च वा । ततः स मन्त्रिभिः सार्द्धमेकान्ते सपुरोहितः
52 // na tvāṃ hṝntuṃ vicāryataitkopaṃ bāṇaṃ ca muñca vā / tataḥ sa mantribhiḥ sārddhamekānte sapurohitaḥ
53 ॥ मन्त्रयामास खाण्डिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मन्त्रिणो वध्यो रिपुरेष वशङ्गतः
53 // mantrayāmāsa khāṇḍikyaḥ sarvaireva mahāmatiḥ / tamūrmantriṇo vadhyo ripureṣa vaśaṅgataḥ
54 ॥ हते ऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खाण्डिक्यश्चाह तान्सर्वानेव मेव न संशयः
54 // hate 'tra pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati / khāṇḍikyaścāha tānsarvāneva meva na saṃśayaḥ
55 ॥ हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम
55 // hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati / paralokajayastasya pṛthivī sakalā mama
56 ॥ न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वःसुंधरा । परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः
56 // na hanmi cellokajayo mama vayatvaḥsuṃdharā / paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ
57 ॥ तस्मान्नैनं हनिष्ये ऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खाण्डिक्यो जनको रिपुम्
57 // tasmānnainaṃ haniṣye 'haṃ yatpṛcchati vadāmi tat / tatastamabhyupetyāha khāṇḍikyo janako ripum
58 ॥ प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने
58 // praṣṭavyaṃ yattvayā sarvaṃ tatpṛccha tvaṃ vadāmyaham / tataḥ prāha yathāvṛttaṃ homadhenuvadhaṃ mune
59 ॥ ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत्
59 // tataśca taṃ sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadrūtam / sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ mune keśidhvajāya tat
60 ॥ प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना
60 // prāyaścittamaśeṣaṃ hi yadvai tatra vidhīyate / viditārthaḥ sa tenaivamanujñāto mahātmanā
61 ॥ यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सो ऽवभृथाप्लुतः
61 // yāgabhūmimupāgatya cakre sarvāṃ kriyāṃ kramat / krameṇa vidhivadyāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ
62 ॥ कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिन्तयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया
62 // kṛtakṛtyastato bhūtvā cintayāmāsa pārthivaḥ / pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā
63 ॥ तथैवार्थिजनो ऽप्यर्थोजितो ऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम्
63 // tathaivārthijano 'pyarthojito 'bhimatairmayā / yathāhaṃ martyalokasya mayā sarvaṃ vicaṣṭitam
64 ॥ अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिन्तयन्नेव संमार स महीपतिः
64 // aniṣpannakriyaṃ cetastathā na mama kiṃ yathā / itthaṃ tu cintayanneva saṃmāra sa mahīpatiḥ
65 ॥ खाण्डिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः
65 // khāṇḍikyāya na datteti mayā vaigurudakṣiṇā / sa jagāma tato bhūyo rathamāruhya pārthivaḥ
66 ॥ स्वायंभुवः स्थितो यत्र खाण्डिक्यो ऽरण्यदुर्गमम् । खाण्डिक्यो ऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः
66 // svāyaṃbhuvaḥ sthito yatra khāṇḍikyo 'raṇyadurgamam / khāṇḍikyo 'pi punarddaṣṭvā tamāyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ
67 ॥ तस्थौ हॄन्तुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खाण्डिक्य मा क्रुधः
67 // tasthau hṝntuṃ kṛtamatismamāha sa punarnṛpaḥ / ahaṃ tu nāpakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ
68 ॥ गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः
68 // gurorniṣkṛtidānāya māmavehi semāgatam / niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ
69 ॥ सो ऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मन्त्रयामास स भूयो मन्त्रिभिः सह
69 // so 'haṃ te dātumicchāmi vṛṇīṣva gurudakṣiṇām / ityukto mantrayāmāsa sa bhūyo mantribhiḥ saha
70 ॥ गुरोर्निष्कृतिकामो ऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मन्त्रिणो गज्यमशेषं याच्यतामयम्
70 // gurorniṣkṛtikāmo 'ya kimayaṃ prārthyatāṃ mayā / tamūcurmantriṇo gajyamaśeṣaṃ yācyatāmayam
71 ॥ कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खाण्डिक्यो महापतिः
71 // kṛtābhiḥ prārthyate rājyamanāyāsitasainikaiḥ / prāhasya tānāha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāpatiḥ
72 ॥ स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतो ऽत्र स्वार्थ साधनमन्त्रिणः
72 // svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham / etametadbhaṃvato 'tra svārtha sādhanamantriṇaḥ
73 ॥ परमार्थः कथं को ऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम्
73 // paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ / ityuktvā samupetyaiṃnaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam
74 ॥ उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खाण्डिक्यस्तमथाब्रवीत्
74 // uvāca kimavaśyaṃ tvaṃ dāsyasi gurudakṣiṇām / bāḍhamityeva tenoktaḥ khāṇḍikyastamathābravīt
75 ॥ भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः
75 // bhavānadhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ / yadi ceddīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ
76 ॥ तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकण्टकम्
76 // tatkleśapraśamāyālaṃ yatkarma tadudīraya / keśidhvaja uvāca na prārthitaṃ tvayā kasmānmama rājyamakaṇṭakam
77 ॥ राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खाण्डिक्य उवाच केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः
77 // rājyalābhāḥ ddhi nāstyanyatkṣatriyāṇāmatipriyam / khāṇḍikya uvāca keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ
78 ॥ राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रन्ति पण्डिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम्
78 // rājyametadaśeṣeṇa yanna gṛghranti paṇḍitāḥ / kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam
79 ॥ वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया
79 // vadhaśca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām / yatrāśaktasya me doṣo naivāstyapakṛte tvayā
80 ॥ बन्धायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपर्भागलिप्सार्थमियं गज्यस्पृहा मम
80 // bandhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyā cākramojjhitā / janmoparbhāgalipsārthamiyaṃ gajyaspṛhā mama
81 ॥ अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत्सतां मतम्
81 // anyeṣāṃ dopajāneva dharmamevānurudhyate / na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitatsatāṃ matam
82 ॥ अतो न याचित राज्यमविद्यान्तर्गतं तव । राज्यं गृध्नन्ति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः
82 // ato na yācita rājyamavidyāntargataṃ tava / rājyaṃ gṛdhnanti vidvāṃso mamatvākṛṣṭacetasaḥ
83 ॥ अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै
83 // ahaṃmānamahya pānamadamattā na mādṛśāḥ / keśidhvaja uvāca ahaṃ ca vidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai
84 ॥ राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम्
84 // rājyaṃ yajñāṃśca vividhānbhoge puṇyakṣayaṃ tathā / tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiścaryatāṃ gatam
85 ॥ श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः
85 // śrūyatāṃ cāpyavidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana / anātmanyātmabuddhiryā hyasve svaviṣayā matiḥ
86 ॥ अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः
86 // avidyātarusaṃnbhūtaṃ bījametaddvidhā sthitam / pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛttaḥ
87 ॥ अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते
87 // ahametaditītyuñcaiḥ kurute kumatirmatim / ākāśavāyvagrijalapṛthivībhiḥ pṛthak sthite
88 ॥ आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत्
88 // ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare / kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca yat
89 ॥ अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च
89 // adehe hyātmani prājño mamedamiti manyate / itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu ca
90 ॥ करोति पण्डितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
90 // karoti paṇḍitaḥ svāmyamanātmani kalevare / sarvadehopabhogāya kurute karma mānavaḥ
91 ॥ देहं चान्यद्यदा पुंसःसदा बन्धाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदं भसा
91 // dehaṃ cānyadyadā puṃsaḥsadā bandhāya tatparam / mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃ bhasā
92 ॥ पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पञ्चभोगात्मकैर्भोगैः पञ्चभोगात्मकं वपुः
92 // pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdaṃbholepanasthitiḥ / pañcabhogātmakairbhogaiḥ pañcabhogātmakaṃ vapuḥ
93 ॥ आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किङ्कृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन्
93 // āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṅkṛtaḥ / anekajanmasāhastraṃ sasārapadavīṃ vrajan
94 ॥ मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा
94 // mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ / prakṣālyate yadā saumya reṇurjñānoṣṇavāriṇā
95 ॥ तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छान्तःकरणः पुमान्
95 // tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam / mohaśrame śamaṃ yāte svacchāntaḥkaraṇaḥ pumān
96 ॥ अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
96 // ananyātiśayādhāraḥ paraṃ nirvāṇamṛcchati / nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo 'malaḥ
97 ॥ दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि
97 // duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛteste tunātmanaḥ / jalasya nāgninā saṃgaḥ sthālīsaṃgāttathāpi hi
98 ॥ शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः
98 // śabdodrekādikāndharmānkaroti hi yathā budhaḥ / tathātmā prakṛteḥ saṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ
99 ॥ भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सो ऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव
99 // bhajate prākṛtāndharmānnyastastaṃbho hi so 'vyayaḥ / tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava
100 ॥ क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते
100 // kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate