158 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एक पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सनन्दन उवाच अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबन्धेन मुखं वेदस्य सांप्रतम्
158 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde eka pañcāśattamo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca atha vyākaraṇaṃ vakṣye saṃkṣepāttava nārada / siddharūpaprabandhena mukhaṃ vedasya sāṃpratam
1 ॥ सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका
1 // suptiṅaṃtaṃ padaṃ vipra supāṃ sapta vibhaktayaḥ / svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmikā
2 ॥ संबोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थावत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवार्जितम्
2 // saṃbodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari / arthāvatprātipadikaṃ dhātupratyayavārjitam
3 ॥ अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते
3 // amausaśo dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat / dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute
4 ॥ टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः
4 // ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā / yena kriyate tatkaraṇaṃ saḥ kartā syātkaroti yaḥ
5 ॥ ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सं प्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम्
5 // ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsaṃ pradāne ca kārake / yasmai ditsā dhārayedvai rocate saṃpradānakam
6 ॥ पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतो ऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः
6 // pañcamī syānṅasibhyāṃbhyo hyapādāne ca kārake / yato 'paiti samādatte apadatte ca yaṃ yataḥ
7 ॥ ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबन्धमुख्यके । ङ्योःसुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्
7 // ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisaṃbandhamukhyake / ṅyoḥsupaḥ saptamī tu syātsā cādhikaraṇe bhavet
8 ॥ आधारे चापि विप्रेन्द्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्
8 // ādhāre cāpi viprendra rakṣārthānāṃ prayogataḥ / īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam
9 ॥ पञ्चमी पर्यणङ्योगे इतरर्ते ऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः
9 // pañcamī paryaṇaṅyoge itararte 'nyadiṅmukhe / etairyoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ
10 ॥ लक्षणेत्थंभूतो ऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अन्तरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते
10 // lakṣaṇetthaṃbhūto 'bhirabhāge cānupariprati / antareṣu sahārthe ca hīne hyupaśca kathyate
11 ॥ द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे
11 // dvitīyā ca caturthī syāñceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi / aprāṇiṣu vibhaktī dve manyakarmaṇyanādare
12 ॥ नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः
12 // namaḥsvastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā / caturthī caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ
13 ॥ तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि
13 // tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṃ'ge viśeṣaṇe / kāle bhāve saptamī syādetairyoge ca ṣaṣṭhyapi
14 ॥ स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके
14 // svāmīśvarodhipatibhiḥ sākṣidāyādasūtakaiḥ / nirdhāraṇe dve vibhaktī ṣaṣṭī hetuprayogake
15 ॥ स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि
15 // smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake / hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛtikarmaṇi kartari
16। न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः
16/ na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭī niṣṭādipratipādikā / etā vai dvividhā jñeyāḥ subādiṣu vibhaktiṣu / bhūvādiṣu tiṅateṣu lakārā daśa vai smṛtāḥ
17 ॥ तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम्
17 // tipta saṃtīti prathamo madhyamaḥ sipthasthottamaḥ / mivvasmasaḥ parasmai tu pādānāṃ cā mapanedam
18 ॥ त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु
18 // ta āteṃ'te prathamo madhvaḥ se āthe dhve tathottamaḥ / e vahe maha ādeśā jñeyā hyanye liṅādiṣu
19 ॥ नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि
19 // nāmni prayujyamāne tu prathamaḥ puruṣo bhavet / madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo 'smadi
20 ॥ भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूते ऽनद्यतने तथा
20 // bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ / laḍīrito vartamāne bhūte 'nadyatane tathā
21 ॥ मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने
21 // māsmayoge ca laṅ vācyo loḍāśiṣi ca dhātutaḥ / vidhyādau syādāśiṣi ca liṅito dvividho mune
22 ॥ लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने ऌटू च भविष्यति तु धातुतः
22 // liḍatīte parokṣe syāt śvastane luṅ bhaviṣyati / syādanadyatane ḷṭū ca bhaviṣyati tu dhātutaḥ
23 ॥ भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां ऌङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम्
23 // bhūte luṅ tipasyapau ca kriyāyāṃ ḷṅ prakīrtitaḥ / siddhodāharaṇaṃ viddhi saṃhitādipuraḥ saram
24। दण्डाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लाङ्गलीषा मनीषया
24/ daṇḍāgraṃ ca dadhīdaṃ ca madhūdakaṃ pitrarṣabhaḥ / hotṝkārastathā seyaṃ lāṅgalīṣā manīṣayā
25 ॥ गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर ॥ठ शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ठ सेंद्रः सौकार इत्यपि
25 // gaṅgodakaṃ tavalkāra ṛṇārṇaṃ ca munīśvara //ṭha śītārtaśca muniśreṣṭha seṃdraḥ saukāra ityapi
26 ॥ वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः
26 // vadhvāsanaṃ pitrartho nāyako lavaṇastathā / ta ādyā viṣṇave hyatra tasmā argho gurā adhaḥ
27 ॥ हरे ऽव विष्णो ऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः
27 // hare 'va viṣṇo 'vetyeṣādasomādapyamī adhāḥ / śaurī etau viṣṇu imau durge amū no arjunaḥ
28 ॥ आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टन्ति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा
28 // ā evaṃ ca prakṛtyaite tiṣṭanti munisattama / ṣaḍatra ṣaṇmātaraśca vākchuro vāgdhasrithā
29 ॥ हरिःशेते विभुश्चिन्त्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तन्था । प्रश्नस्त्वथ हरिःषष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि
29 // hariḥśete vibhuścintyastaccheṣo yañcarastanthā / praśnastvatha hariḥṣaṣṭhaḥ kṛṣṇaṣṭīkata ityapi
30 ॥ भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिन्धि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि
30 // bhavānṣaṣṭhaśca ṣaṭ santaḥ ṣaṭte tallepa eva ca / cakriṃśchindhi bhavāñchaurirbhavāñśaurirityapi
31 ॥ सम्यङ्ङनन्तोङ्गच्छाया कृष्णं वन्दे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरःशिवः
31 // samyaṅṅanantoṅgacchāyā kṛṣṇaṃ vande munīśvara / tejāṃsi maṃsyate gaṅgā hariśchettā maraḥśivaḥ
32 ॥ राम काम्यः कृप पूज्यो हरिः पूज्योर्ऽच्य एव हि । रोमो दृष्टो ऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः
32 // rāma kāmyaḥ kṛpa pūjyo hariḥ pūjyor'cya eva hi / romo dṛṣṭo 'balā atra suptā iṣṭā imā yataḥ
33 ॥ विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी )( फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्यो ऽप्यन्तरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता
33 // viṣṇurnabhyo ravirayaṃ gī )( phalaṃ prātaracyutaḥ / bhaktairvadyo 'pyantarātmā bho bho eṣa haristathā / eṣa śārṅgī saiṣa rāmaḥ saṃhitaivaṃ prakīrtitā
34 ॥ रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे साढरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासो ऽस्म्यहम् । रामे रञ्जत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः
34 // rāmeṇābhihitaṃ karomi satataṃ rāmaṃ bhaje sāḍharam / rāmeṇāpahṛtaṃ samastaduritaṃ rāmāya tubhyaṃ namaḥ / rāmānmuktimabhīpsitā mama sadā rāmasya dāso 'smyaham / rāme rañjat me manaḥ suviśadaṃ he rāma tubhyaṃ namaḥ
35 ॥ सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः
35 // sarva ityādikā gopāḥ sakhā caiva patirhariḥ
36 ॥ सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च
36 // suśrīrbhānuḥ svayaṃbhūśca kartā rau gaustu nauriti / anaṅghāngodhugliṭ ca dve trayaścatvāra eva ca
37 ॥ राजा पन्थास्तथा दण्डी ब्रह्महा पञ्च चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः
37 // rājā panthāstathā daṇḍī brahmahā pañca cāṣṭa ca / aṣṭau ayaṃ mune samrāṭ savibhradvapuṅmanaḥ
38 ॥ प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः
38 // pratyaṅ pumānmahān dhīmān vidvānṣaṭ pipaṭhīśca doḥ / uśanāsāviṃme puṃsi syāraktalavirāmakāḥ
39 ॥ राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौंरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित्
39 // rādhā sarvā gatirgopī srī śrīrdhenurvadhūḥ svasā / gaurnauṃrupān dūdyaurgoḥ kṣut kakupsaṃvittu vā kvacit
40 ॥ रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु
40 // rugviḍudbhāḥ sriyāstapaḥ kulaṃ somapamakṣi ca / grāmaṇyaṃburavalapvevaṃ kartṛ cātiri vātinu
41 ॥ स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दण्डी असृक्किञ्चित्त्यदादि च
41 // svanahucca vimaladyu vāśvatvārīdameva ca / etadbrahmāhaśca daṇḍī asṛkkiñcittyadādi ca
42 ॥ एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत्
42 // etadve bhidgavākgavāṅ goak goṅgok goṅ / tiryagyakṛcchakṛccaiva dadadbhavatpacattudat
43 ॥ दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयो ऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिङ्गांश्च कति ब्रुवे
43 // dīvyaddhanuśca pipaṭhīḥ payo 'daḥsumumāṃsi ca / guṇadravya kriyāyogāṃsriliṅgāṃśca kati bruve
44 ॥ शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना
44 // śuktaḥ kīlālapāścaiva śuciśca grāmaṇīḥ sudhīḥ / paṭuḥ svayaṃbhūḥ kartā ca mātā caiva va pitā ca nā
45 ॥ सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू
45 // satyānāgyāstathā puṃso matabhramaradīrghapāt / dhanākṛsomau cāgarhastavirgrathāsvarṇanbahū
46 ॥ रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यान्तरेतराणि च
46 // rimapavviṣādvajātānaho tathā sarvaṃ viśvobhaye cobhau anyāntaretarāṇi ca
47 ॥ उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमो ऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ
47 // uttaraścottamo nemastvasamo 'tha samā iṣaḥ / pūrvottarottarāścaiva dakṣiṇaścottarādharau
48 ॥ अपरश्चतुरो ऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः
48 // aparaścaturo 'pyetadyāvattatkimasau dvayam / yuṣmadasmañca prathamaścaramolpastathārdhakaḥ
49 ॥ नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा
49 // noraḥ katipayo dve ca trayo śuddhādayastathā / svekābhuvirodhapari viparyayaścāvyayāstathā
50 ॥ तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पाण्डवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गाङ्गेयः पैतृष्वस्रीयः
50 // taddhitāścāpyapatyārthe pāṇḍavāḥ śraidharastathā / gārgyo nāḍāyanātreyau gāṅgeyaḥ paitṛṣvasrīyaḥ
51 ॥ देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा
51 // devatārthe cedamarthe hyaidraṃ brāhmo havirbalī / kriyāyujoḥ karmakartrordhairiyaḥ kauṅkumaṃ tathā
52 ॥ भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चन्द्रवन्मुखमीक्षते
52 // bhavādyarthe tu kānīnaḥ kṣatriyo vaidikaḥ svakaḥ / svārthe caurastu tulyārthe candravanmukhamīkṣate
53 ॥ ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान्
53 // brāhmaṇatvaṃ brāhmaṇatā bhāve brāhmaṇyameva ca / gomāndhanī ca dhanavānastyarthe pramitau kiyān
54 ॥ जातार्थे तुन्दिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दन्तुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च
54 // jātārthe tundilaḥ śraddhāluraunnattye tu danturaḥ / sragvī tapasvī medhāvī māyāvyastyartha eva ca
55 ॥ वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च
55 // vācālaścaiva vācāṭo bahukutsitabhāṣiṇi / īṣadaparisamāptau kalpavdeśīya eva ca
56 ॥ कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने
56 // kavikalpaḥ kavideśyaḥ prakāravacane tathā / paṭujātīyaḥ kutsāyāṃ vaidyapāśaḥ praśaṃsane
57 ॥ वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा
57 // vaidyarūpo bhūtapūrve mato dṛṣṭacaro mune / prācuryādiṣvannamayo mṛṇmayaḥ srīmayastathā
58 ॥ जातार्थे लज्जितो ऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतो ऽव्ययान्
58 // jātārthe lajjito 'tyarthe śreyāñchreṣṭaśca nārada / kṛṣṇataraḥ śuklatamaḥ kima ākhyānato 'vyayān
59 ॥ किन्तरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि
59 // kintarāṃ caivātitarāmabhihyuccaistarāmapi / parimāṇe jānudaghnaṃ jānudvayasamityapi
60 ॥ जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे
60 // jānumātraṃ ca nirddhāre bahūnāṃ ca dvayoḥ kramāt / katamaḥ kataraḥ saṃkhyeyaviśeṣāvadhāraṇe
61 ॥ द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपञ्चमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद
61 // dvitīyaśca tṛtīyaśca caturthaḥ ṣaṣṭapañcamau / etādaśaḥ katipayaḥ katithaḥ kati nārada
62 ॥ विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारे ऽथ मुनीश्वर
62 // viṃśaśca viṃśatitamastathā śatatamādayaḥ / dvedhā dvaidhā dvidhā saṃkhyā prakāre 'tha munīśvara
63 ॥ क्रियावृत्तौ पञ्चकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम्
63 // kriyāvṛttau pañcakṛtvo dvisrirbahuśa ityapi / dvitayaṃ tritapaṃ cāpi saṃkhyāyāṃ hi dvayaṃ trayam
64 ॥ कुटीरश्च शमीरश्च शुण्डारो ऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुण्डिभश्च वृन्दारककृषीवलौ
64 // kuṭīraśca śamīraśca śuṇḍāro 'lpārthake mataḥ / traiṇaḥ pauṣṇastuṇḍibhaśca vṛndārakakṛṣīvalau
65 ॥ मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम्
65 // malino vikaṭo gomī bhaurikīvidhamutkaṭam / avaṭīṭovanāṭe nibiḍaṃ cekṣuśākinam
66 ॥ निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुञ्चुर्बहुतिथं पर्वतः शृङ्गिणस्तथा
66 // nibirīsameṣukārī vittovidyāñcaṇastathā / vidyāthuñcurbahutithaṃ parvataḥ śṛṅgiṇastathā
67 ॥ स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा
67 // svāmī viṣamarūpyaṃ copatyakādhityakā tathā / cillaśca cipiṭaṃ cikvaṃ vātūlaḥ kutapastathā
68 ॥ वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा
68 // vallaśva himeluśca kahoḍaścopaḍastataḥ / ūrṇāyuśca marūtaścaikākī carmaṇvatī tathā
69 ॥ ज्योत्स्ना तमिस्राष्टीवच्च कक्षीवर्द्षमण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि
69 // jyotsnā tamisrāṣṭīvacca kakṣīvardṣamaṇvatī / āsaṃdī vañca cakrīvattūṣṇīkāṃ jalpatakyapi
70 ॥ कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कन्तुः कन्तकंपौ शंवस्तथैव च । शन्तः शन्तिः शंयशन्तौ शंयोहंयुः शुभंयुवत्
70 // kaṃbhaśca kaṃyuḥ kaṃvaśca nāradaketiḥ kantuḥ kantakaṃpau śaṃvastathaiva ca / śantaḥ śantiḥ śaṃyaśantau śaṃyohaṃyuḥ śubhaṃyuvat
71 ॥ भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि
71 // bhavati bagabhūva bhavitā bhaviṣyati bhavatvabhavadbhaghaveccāpi
72 ॥ भूयादभूदभविषअयल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत्
72 // bhūyādabhūdabhaviṣaayallādāvetāni rūpāṇi / atti jaghāsāttātsyatyattvādadadyāddviraghasadātsyat
73 ॥ जुहितो जुहाव जुहवाञ्चकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै
73 // juhito juhāva juhavāñcakāra hotā hoṣyati juhotu / ajuhojjuhuyāddhūyādahauṣīdahoṣyaddīvyati / dideva devitā deviṣyati ca adīvyaddīvyeddīvyādvai
74 ॥ अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च
74 // adevīdadevīṣyatsunoti suṣāva sotā soṣyati vai / sunotvasunotsunuyātsūyādaśāvīdasoṣyuttudati ca
75 ॥ तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै
75 // tutoda tottā totsyati tudatvatudattudettudyāddhi / atautsīdatotsyaditi ca ruṇaddhi rūrodha roddhā rotsyati vai
76 ॥ रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि
76 // ruṇaddhu aruṇadrudhyādarautsīdārotsyañca / tanoti tatāna tanitā taniṣyati tanotvatanottanuyāddhi
77 ॥ अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु
77 // atanīñcātānīdataniṣyatkrīṇāti cikrāya kretā kreṣyati krīṇātviti ca / akrīṇātkrīṇātkrīṇīyātkrīyādakraiṣīdakreṣyañcorayati corayāmāsa corayitā corayiṣyati corayatu
78 ॥ अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पण्डितो बोभूयते मुने
78 // acorayañcorayeccoryāt acūcuradacoriṣyadityevaṃ daśa vai gaṇāḥ / prayojake bhāvayati sanīcchāyāṃ bubhūṣati / kriyāsamabhihāre tu paṇḍito bobhūyate mune
79 ॥ तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारे ऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा
79 // tathā yaṅluki bobhavīti ca paṭhyate / putrīyatītyātmanīcchāyāṃ tathācāre 'pi nārada / anudāttañito dhātoḥ kriyāvinimaye tathā
80 ॥ निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः
80 // niviśādestathā vipra vijānīhyātmanepadam / parasmaipadamākhyātaṃ śeṣātkartāri śābdikaiḥ
81 ॥ ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने
81 // ñitsvaritetaśca ubhe yakca syādbhāvakarmaṇoḥ / saukaryātiśayaṃ caiva yadādyotayituṃ mune
82 ॥ विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभन्ते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम्
82 // vivakṣyate na vyāpāro lakṣye kartustadāpare / labhante kartṛte paśya pacyate hyodanaḥ svayam
83 ॥ साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः
83 // sādhu vāsiśchinattyevaṃ sthālī pacati vai mune / dhātoḥ sakarmakādbhāve karmaṇyapi lapratyayāḥ
84 ॥ तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः
84 // tasmai vākarmakādvipra bhāve kartari kīrtitaḥ / phalavyāparayorekaniṣṭatāyāmakarmakaḥ
85 ॥ धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्
85 // dhātustayorddharmibhede sakarmaka udāhṛtaḥ / gauṇe karmaṇi druhyādeḥ pradhāne nīhṛkṛṣvahām
86 ॥ बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः
86 // buddhibhakṣārthayoḥ śabdakarmakāṇāṃ nijecchayā / prayojya karmaṇyanyeṣāṃ ṇyantānāṃ lādayo matāḥ
87 ॥ फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिर्ङ्थस्तु विशेषणम्
87 // phalavyāpārayorddhāturāśraye tu tiṅaḥ smṛtāḥ / phale pradhānaṃ vyāpārastirṅthastu viśeṣaṇam
88 ॥ एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः
88 // edhitavyamedhanīyamiti kṛtye nidarśanam / bhāve karmaṇi kṛtyāḥ syuḥ kṛtaḥ kartari kīrtitāḥ
89 ॥ कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम्
89 // kartā kāraka ityādyā bhūte bhūtādi kīrtitam / gamyādigamye nirdiṣṭaṃ śeṣamadyatane matam
90 ॥ अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च
90 // adhisrītyavyayībhāve yathāśakti ca kīrtitam / rāmāśritastatpuruṣe dhānyārtho yūpadāru ca
91 ॥ व्याघ्रभी राजपुरुषो ऽक्षशैण्डो द्विगुरुच्यते । पञ्चगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः
91 // vyāghrabhī rājapuruṣo 'kṣaśaiṇḍo dvigurucyate / pañcagavaṃ daśagrāmī triphaleti tu rūḍhitaḥ
92 ॥ नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता
92 // nīlotpalaṃ mahāṣaṣṭī tulyārthe karmadhārayaḥ / abrāhmaṇo na ñi proktaḥ kuṃbhakārādikaḥ kṛtā
93 ॥ अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पञ्चगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः
93 // anyārthe tu bahuvrīhau grāmaḥ prāptodako dvija / pañcagū rūpavadbhāryo madhyāhnaḥ sasutādikaḥ
94 ॥ समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत्
94 // samuccaye guruṃ ceśaṃ bhajasvānvācaye tvaṭa // ca dvayoḥ kramāt / bhikṣāmānaya gāṃ cāpi vākyamevānayorbhavet
95 ॥ इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते
95 // itaretarayoge tu rāmakṛṣṇau samāhṛtau / rāmakṛṣṇaṃ dvija dvai dvai brahma caikamupāsyate