21 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे सङ्क्षिप्तच्छन्दोवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः नारद उवाच अनूचानप्रसंगेन वेदाङ्गान्यखिलानि च । श्रुतानि त्वन्मुखांभोजात्समासव्यासयोगतः
21 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde saṅkṣiptacchandovarṇanaṃ nāma saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca anūcānaprasaṃgena vedāṅgānyakhilāni ca / śrutāni tvanmukhāṃbhojātsamāsavyāsayogataḥ
1 ॥ शुकोत्पत्तिं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सनन्दन उवाच मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायते
1 // śukotpattiṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate / sanandana uvāca meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyate
2 ॥ विजहार महोदेवो भौमैभूतगणैवृतः । शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा
2 // vijahāra mahodevo bhaumaibhūtagaṇaivṛtaḥ / śailarājasutā caiva devī tatrābhavatpurā
3 ॥ तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः
3 // tatra divyaṃ tapastepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ / yogenātmānamāviśya yogadharmaparāyaṇaḥ
4 ॥ धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं सुनिसंत्तमः । अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरन्तरिक्षस्य चाभितः
4 // dhārayansa tapastepe putrārthaṃ sunisaṃttamaḥ / agnerbhūmestathā vāyorantarikṣasya cābhitaḥ
5 ॥ वीर्येण संमतः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह । संकल्पेनाथ सो ऽनेन दुष्प्रापमकगृतात्मभिः
5 // vīryeṇa saṃmataḥ putro mama bhūyāditi sma ha / saṃkalpenātha so 'nena duṣprāpamakagṛtātmabhiḥ
6 ॥ वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् । अतिष्टन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः
6 // varayāmāsa deveśamāsthitastapa uttamam / atiṣṭanmārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ
7 ॥ आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् । तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा
7 // ārādhayanmahādevaṃ bahurūpamumāpatim / tatra brahmarṣayaścaiva sarve devarṣayastathā
8 ॥ लोकपालाश्च साध्याश्च वसुभिश्चाष्टभिः सह । आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ
8 // lokapālāśca sādhyāśca vasubhiścāṣṭabhiḥ saha / ādityāścaiva rudrāśca divākaraniśākarau
9 ॥ विश्वा वसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरासांगणाः । तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम्
9 // viśvā vasuśca gandharvaḥ siddhāścāpsarāsāṃgaṇāḥ / tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām
10 ॥ धारयानः स्रजं भाति शारदीव निशाकरः । तस्निन् दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले
10 // dhārayānaḥ srajaṃ bhāti śāradīva niśākaraḥ / tasnin divye vane ramye devadevarṣisaṃkule
11 ॥ आस्थितः परमं योगं व्यासः पुत्रार्थमुद्यतः । न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते
11 // āsthitaḥ paramaṃ yogaṃ vyāsaḥ putrārthamudyataḥ / na cāsya hīyate varṇo na glānirupajāyate
12 ॥ त्रयाणामपिलोकानां तदद्भुतमिवाभवत् । जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः
12 // trayāṇāmapilokānāṃ tadadbhutamivābhavat / jaṭāśca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ
13 ॥ प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः । एवं विधेन तपसा तस्य भक्त्या च नारद
13 // prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ / evaṃ vidhena tapasā tasya bhaktyā ca nārada
14 ॥ महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् । उवाच चैनं भगवांस्त्र्यंबकः प्रहसन्निव
14 // maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim / uvāca cainaṃ bhagavāṃstryaṃbakaḥ prahasanniva
15 ॥ यथा ह्यग्नियथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् । यथा खे च तथा शुद्धो भविष्यति सुतस्तंव
15 // yathā hyagniyathā vāyuryathā bhūmiryathā jalam / yathā khe ca tathā śuddho bhaviṣyati sutastaṃva
16 ॥ तद्भावभागी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदुपाश्रयः । तेजसा तस्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम्
16 // tadbhāvabhāgī tadbuddhistadātmā tadupāśrayaḥ / tejasā tasya lokāṃstrīnyaśaḥ prāpsyati kevalam
17 ॥ एवं लब्ध्वा वरं देवो व्यासः सत्यवतीसुतः । अरणिं त्वथ संगृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया
17 // evaṃ labdhvā varaṃ devo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ / araṇiṃ tvatha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā
18 ॥ अथ रूपं परं विप्र बिभ्रतीं स्वेन तेजसा । घृताचीं नामाप्सरसं ददर्श भगवान्नृषिः
18 // atha rūpaṃ paraṃ vipra bibhratīṃ svena tejasā / ghṛtācīṃ nāmāpsarasaṃ dadarśa bhagavānnṛṣiḥ
19 ॥ स तामप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः । अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्मुनीश्वर
19 // sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ / abhavadbhagavānvyāso vane tasminmunīśvara
20 ॥ सा तु कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् । शुकीभूया महारम्या घृताची समुपागमत्
20 // sā tu kṛtvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam / śukībhūyā mahāramyā ghṛtācī samupāgamat
21 ॥ स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येनसंवृताम् । स्मरराजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह
21 // sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyenasaṃvṛtām / smararājenānugataḥ sarvagātrātigena ha
22 ॥ स तु महता निगृह्णन् हृच्छयं मुनिः । न शशाक नियन्तुं तं व्यासः प्रविसृतं मनः
22 // sa tu mahatā nigṛhṇan hṛcchayaṃ muniḥ / na śaśāka niyantuṃ taṃ vyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ
23 ॥ भावित्वाञ्चैव भाव्यस्य घृताच्या वपुषा । हृतम् यत्नान्नियच्छतश्चापि मुने एतञ्चिकीर्षया
23 // bhāvitvāñcaiva bhāvyasya ghṛtācyā vapuṣā / hṛtam yatnānniyacchataścāpi mune etañcikīrṣayā
24 ॥ अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् । शुक्रे निर्मथ्यमाने ऽस्यां शुको जज्ञे महातपाः
24 // araṇyāmeva sahasā tasya śukramavāpatat / śukre nirmathyamāne 'syāṃ śuko jajñe mahātapāḥ
25 ॥ परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः । यथैव हि समिद्धो ऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान्
25 // paramarṣirmahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ / yathaiva hi samiddho 'gnirbhāti havyamupāttavān
26 ॥ तथा रूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा । बिभ्रञ्चित्रं च विप्रेन्द्र रूपवर्णमनुत्तमम्
26 // tathā rūpaḥ śuko jajñe prajvalanniva tejasā / bibhrañcitraṃ ca viprendra rūpavarṇamanuttamam
27 ॥ तं गङ्गां सरितां श्रेष्ठां मेरुपृष्ठे स्वरूपिणीम् । अभ्येत्य स्नापयामास वारिणा स्वेन नारद
27 // taṃ gaṅgāṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ merupṛṣṭhe svarūpiṇīm / abhyetya snāpayāmāsa vāriṇā svena nārada
28 ॥ कृष्णाजिनं चान्तरिक्षाच्छुकार्थे भुव्यवापतत् । जगीयन्त च गन्धर्वा ननृतुञ्चाप्सरोगणाः
28 // kṛṣṇājinaṃ cāntarikṣācchukārthe bhuvyavāpatat / jagīyanta ca gandharvā nanṛtuñcāpsarogaṇāḥ
29 ॥ देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त महास्वनाः । विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा तुंबुरुनारदौ
29 // devadundubhayaścaiva prāvādyanta mahāsvanāḥ / viśvāvasuśca gandharvastathā tuṃburunāradau
30 ॥ हाहाहूहूश्च गन्धर्वौं तुष्टुवुः शुकसंभवम् । तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः
30 // hāhāhūhūśca gandharvauṃ tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam / tatra śakrapurogāśca lokapālāḥ samāgatāḥ
31 ॥ देवा देवर्षथयश्चटैव तथा ब्रह्मर्षयो ऽपि च । दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः
31 // devā devarṣathayaścaṭaiva tathā brahmarṣayo 'pi ca / divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣa ca mārutaḥ
32 ॥ जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् । तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः
32 // jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭamabhavajjagat / taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ
33 ॥ जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा । तस्य देवेश्वरः शक्तो दिव्यमद्भुतदर्शनम्
33 // jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayattadā / tasya deveśvaraḥ śakto divyamadbhutadarśanam
34 ॥ ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देवा वासांसि चाभितः । हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः
34 // dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devā vāsāṃsi cābhitaḥ / haṃsāśca śatapatrāśca sārasāśca sahasraśaḥ
35 ॥ प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च नारद । आरणे यस्तदा दिव्यं प्राप्य जन्म महामुनिः
35 // pradakṣiṇamavartanta śukāścāṣāśca nārada / āraṇe yastadā divyaṃ prāpya janma mahāmuniḥ
36 ॥ तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः । उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः
36 // tatraivovāsa medhāvī vratacārī samāhitaḥ / utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ
37 ॥ उपतस्थुर्मुनिश्रेष्ठं यथास्य पितरं तथा । बृहस्पतिं स वव्रे च वेदवेदाङ्गभाष्यवित्
37 // upatasthurmuniśreṣṭhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā / bṛhaspatiṃ sa vavre ca vedavedāṅgabhāṣyavit
38 ॥ उपाध्यायं द्विजश्रेष्ठ धर्ममेवानुचिन्तयन् । सो ऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान्
38 // upādhyāyaṃ dvijaśreṣṭha dharmamevānucintayan / so 'dhītya vedānakhilānsarahasyānsasaṃgrahān
39 ॥ इतिहासं च कार्त्स्न्येन वेदशास्त्राणि चाभितः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः
39 // itihāsaṃ ca kārtsnyena vedaśāstrāṇi cābhitaḥ / gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ
40 ॥ उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहिताः । देवतानामृषीणां च बाल्ये ऽपि सुमहातपाः
40 // ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitāḥ / devatānāmṛṣīṇāṃ ca bālye 'pi sumahātapāḥ
41 ॥ संमत्रणीयो जन्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा । न त्वस्य रमते बुद्धि राश्रमेषु मुनीश्वर
41 // saṃmatraṇīyo janyaśca jñānena tapasā tathā / na tvasya ramate buddhi rāśrameṣu munīśvara
42 ॥ त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः । स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात्
42 // triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ / sa mokṣamanucintyaiva śukaḥ pitaramabhyagāt
43 ॥ प्राहाभिवाद्य च तदा श्रेयोर्ऽथी विनयान्वितः । मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे
43 // prāhābhivādya ca tadā śreyor'thī vinayānvitaḥ / mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavān prabravītu me
44 ॥ यथैव मनसः शान्तिः परमा संभवेन्मुने । शृत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम्
44 // yathaiva manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavenmune / śṛtvā putrasya vacanaṃ paramarṣiruvāca tam
45 ॥ अधीष्व मोक्षशास्त्रं वै धर्मांश्च विविधानपि । पितुर्निदेशाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः
45 // adhīṣva mokṣaśāstraṃ vai dharmāṃśca vividhānapi / piturnideśājjagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥ
46 ॥ योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव नारद । शतं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम्
46 // yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva nārada / śataṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramam
47 ॥ मेने पुत्रं यथा व्यासो मोक्षशास्त्रविशारदम् । उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्
47 // mene putraṃ yathā vyāso mokṣaśāstraviśāradam / uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram
48 ॥ स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन नराधिपः । पितुर्नियोगादगमज्जनकं मेथखिलं नृपम्
48 // sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena narādhipaḥ / piturniyogādagamajjanakaṃ methakhilaṃ nṛpam
49 ॥ प्रष्टुं धर्मस्य निष्टां वै मोक्षस्य च परायणम् । उक्तश्च मानुषेण त्वं तथा गच्छेत्यविस्मितः
49 // praṣṭuṃ dharmasya niṣṭāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam / uktaśca mānuṣeṇa tvaṃ tathā gacchetyavismitaḥ
50 ॥ न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै । आर्जवेनैव गन्तव्यं न सुखाय क्षणात्त्वया
50 // na prabhāveṇa gantavyamantarikṣacareṇa vai / ārjavenaiva gantavyaṃ na sukhāya kṣaṇāttvayā
51 ॥ न द्रष्टव्या विशेषा हि विशेषा हि प्रसंगिनः । अहॄङ्कारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे
51 // na draṣṭavyā viśeṣā hi viśeṣā hi prasaṃginaḥ / ahṝṅkāro na kartavyo yājye tasminnarādhipe
52 ॥ स्थातव्यं वसथे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् । स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः
52 // sthātavyaṃ vasathe tasya sa te chetsyati saṃśayam / sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ
53 ॥ यथा यथा च ते ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया । एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः
53 // yathā yathā ca te brūyāttatkāryamaviśaṅkayā / evamuktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ
54 ॥ पभ्द्यां शक्तोन्तरिक्षेण क्रान्तुं भूमिं ससागराम् । सगिरीं श्चाप्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत्
54 // pabhdyāṃ śaktontarikṣeṇa krāntuṃ bhūmiṃ sasāgarām / sagirīṃ ścāpyatikramya bhārataṃ varṣamāsadat
55 ॥ स देशान्विविधान्स्फीतानतिक्रम्य महामुनिः । विदेहान्वै समासाद्य जनकेन समागमत्
55 // sa deśānvividhānsphītānatikramya mahāmuniḥ / videhānvai samāsādya janakena samāgamat
56 ॥ राजद्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः ॥ट तस्थौ तत्र महायोगी क्षुत्पिपासादिवर्जितः
56 // rājadvāraṃ samāsādya dvārapālairnivāritaḥ //ṭa tasthau tatra mahāyogī kṣutpipāsādivarjitaḥ
57 ॥ आतपे ग्लानिरहितो ध्यानयुक्तश्च नारद । तेषां तु द्वारपालानामेकस्तत्र व्यवस्थितः
57 // ātape glānirahito dhyānayuktaśca nārada / teṣāṃ tu dvārapālānāmekastatra vyavasthitaḥ
58 ॥ मध्यङ्गतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् । जूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः
58 // madhyaṅgatamivādityaṃ dṛṣṭvā śukamavasthitam / jūjayitvā yathānyāyamabhivādya kṛtāñjaliḥ
59 ॥ प्रावेशयत्ततः कक्षआं द्वितीयां राजवेश्मनः । तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच्चैत्रग्थोपमम्
59 // prāveśayattataḥ kakṣaāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ / tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahaccaitragthopamam
60 ॥ सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् । दर्शयित्वासने स्थाप्य राजानं च व्यजिज्ञपत्
60 // suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam / darśayitvāsane sthāpya rājānaṃ ca vyajijñapat
61 ॥ श्रुत्वा राजा शुकं प्राप्तं वारस्त्रीः स न्ययुङ्क्त च । सेवायै तस्य भावस्य ज्ञानाय मुनिसतम
61 // śrutvā rājā śukaṃ prāptaṃ vārastrīḥ sa nyayuṅkta ca / sevāyai tasya bhāvasya jñānāya munisatama
62 ॥ तं चारुकेश्यः शुश्रेण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः । सूक्ष्मरक्तांबरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः
62 // taṃ cārukeśyaḥ śuśreṇyastaruṇyaḥ priyadarśanāḥ / sūkṣmaraktāṃbaradharāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ
63 ॥ संलापालापकुशाला भावज्ञाः सर्वकोविदाः । परं पञ्चाशतस्तस्य पाद्यादीनि व्यकल्पयन्
63 // saṃlāpālāpakuśālā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥ / paraṃ pañcāśatastasya pādyādīni vyakalpayan
64 ॥ देश कालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् । तस्य भुक्तवतस्तात तास्ततः पुरकाननम्
64 // deśa kālopapannena sādhvannenāpyatarpayan / tasya bhuktavatastāta tāstataḥ purakānanam
65 ॥ सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकत्वेन नारद । क्रीडन्त्यश्च हसंत्यश्च गायन्त्यश्चैव ताः शुकम्
65 // suramyaṃ darśayāmāsurekaikatvena nārada / krīḍantyaśca hasaṃtyaśca gāyantyaścaiva tāḥ śukam
66 ॥ उदारसत्वं सत्वज्ञाःसर्वाः पर्य्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः
66 // udārasatvaṃ satvajñāḥsarvāḥ paryyacaraṃstadā / āraṇeyastu śuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ
67 ॥ ध्यानस्थ एव सततं न हृष्यति न कुप्यति । पादशौचं तु कृत्वा वै शुकः संध्यामुपास्य च
67 // dhyānastha eva satataṃ na hṛṣyati na kupyati / pādaśaucaṃ tu kṛtvā vai śukaḥ saṃdhyāmupāsya ca
68 ॥ निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं व्यचिन्तयत् । पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः
68 // niṣasādāsane puṇye tamevārthaṃ vyacintayat / pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥ
69 ॥ मध्यरात्रे यथान्याय्यं निद्रामाहारयत्प्रभुः । ततः प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्
69 // madhyarātre yathānyāyyaṃ nidrāmāhārayatprabhuḥ / tataḥ prātaḥ samutthāya kṛtvā śaucamanantaram
70 ॥ स्त्रीभिः परिवृत्तो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत । अनेन विधिना तत्र तदहःशेषमप्युत
70 // strībhiḥ parivṛtto dhīmāndhyānamevānvapadyata / anena vidhinā tatra tadahaḥśeṣamapyuta
71 ॥ तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास नारद
71 // tāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayāmāsa nārada