80 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे बृहदुपाख्याने मोक्षधर्ंमनिरूपणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः समाप्तश्चायं द्वितीयः पादः । शौनक उवाच सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम्
80 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bṛhadupākhyāne mokṣadharṃmanirūpaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ samāptaścāyaṃ dvitīyaḥ pādaḥ / śaunaka uvāca sūta sādho ciraṃ jīva sarvaśāstraviśāradaḥ / yattvayā pāyitā vidvanvayaṃ kṛṣṇakathāmṛtam
1 ॥ श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनन्दनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम्
1 // śrutvā tu mokṣadharmānvai nārado bhagavatpriyaḥ / sanandanamukhodgītānkiṃ papracchaṃ tataḥ param
2 ॥ मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरन्ति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः
2 // mānasā brahmaṇaḥ putrāḥ sanakādyā munīśvarāḥ / caranti lokānantasiddhā lokoddharaṇatatparāḥ
3 ॥ नारदो ऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी
3 // nārado 'pi mahābhāga nityaṃ kṛṣṇaparāyaṇaḥ / teṣāṃ samāgame bhadrā kā kathā lokapāvanī
4 ॥ सूत उवाच साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा
4 // sūta uvāca sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāga tvayā lokopakāriṇā / kathayiṣyāmi tatsarvaṃ yatpṛṣṭa nāradarṣiṇā
5 ॥ श्रुत्वा सनन्दनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन्
5 // śrutvā sanandanaproktānmokṣadharmānsanātanān / nārado bhārgavaśreṣṭha punaḥ papraccha tānmunīn
6 ॥ नारद उवाच सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तन्त्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकाङ्क्षिभिः
6 // nārada uvāca sarvadeveśvaro viṣṇurvede tantre ca kīrtitaḥ / samārādhyaḥ sa evātra sarvaiḥ sarvārthakāṅkṣibhiḥ
7 ॥ कैर्मन्त्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः
7 // kairmantrairbhagavānviṣṇuḥ samārādhyo munīśvarāḥ / ke devāḥ pūjanīyāśca viṣṇupādaparāyaṇaiḥ
8 ॥ तन्त्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम्
8 // tantraṃ bhāgavataṃ viprā guruśiṣyaprayojakam / dīkṣaṇaṃ prātarādyaṃ ca kṛtyaṃ syādyattaducyatām
9 ॥ यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्हेमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः
9 // yairmāsaiḥ karmabhiryairvā japyairhemādibhistathā / prīyeta paramātmā vai tadbrūta mama mānadāḥ
10 ॥ सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः
10 // sūta uvāca etacchrutvā vacastasya nāradasya mahātmanaḥ / sanatkumāro bhagavānuvācārkasamadyutiḥ
11 ॥ सनत्कुमार उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि तन्त्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वामलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम्
11 // sanatkumāra uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi tantraṃ bhāgavataṃ tava / yajjñātvāmalayā bhaktyā sādhayedviṣṇumavyayam
12 ॥ त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातन्त्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः
12 // tripadārthaṃ catuṣpādaṃ mahātantraṃ pracakṣate / bhogamokṣakriyācaryāhvayā pādāḥ prakīrtitāḥ
13 ॥ पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः
13 // pādārthāstu paśupatiḥ paśupāśāstraya eva hi / patistatra śivohyeko jīvāstu paśavaḥ smṛtāḥ
14 ॥ यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद
14 // yāvanmohādisaṃyogāḥ svarūpābodhalakṣaṇāḥ / tāvatpaśutvameteṣāṃ dvaitavatpaśya nārada
15 ॥ पाशाः पञ्चविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः
15 // pāśāḥ pañcavidhāstveṣāṃ pratyekaṃ teṣu lakṣaṇam / paśavastrividhāścāpi vijñātāḥ kalasaṃjñikāḥ
16 ॥ तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः
16 // talapākalasaṃjñaśca sakalaśceti nāmataḥ / tatrādyo malasaṃyukto malakarmayutaḥ paraḥ
17 ॥ मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा
17 // malamāyākarmayutastṛtīyaḥ parikīrtitaḥ / ādyastu dvividhastatra samāsakaluṣastathā
18 ॥ असमासमलश्चेति द्वितीयो ऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः
18 // asamāsamalaśceti dvitīyo 'pi punastathā / pakvāpakvamalenaiva dvividhaḥ parikīrtitaḥ
19 ॥ शुद्धे ऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम्
19 // śuddhe 'dhvani gatāvetau vijñānapralayākalau / kalāditattvaniyataḥ sakalaḥ paryaṭatyayam
20 ॥ कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पञ्च तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ
20 // karmānugaśarīreṣu tattadbhuvanageṣu ca / pāśāḥ pañca tathā tatra prathamau malakarmajau
21 ॥ मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिन्दुजः परः । एको ऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः
21 // māyeyaśca tirodhānaśaktijo bindujaḥ paraḥ / eko 'pyanekaśaktirdṛkkriyācchādanakomalaḥ
22 ॥ तुषकञ्चुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम्
22 // tuṣakañcukavaddehanimittaṃ cātmanāmiha / dharmādharmātmakaṃ karma vicitraphalabhogadam
23 ॥ प्रवाहनित्यं तद्बीजाङ्कुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् शृणुद्विज
23 // pravāhanityaṃ tadbījāṅkuranyāyena saṃsthitam / ityetau prathamau cātha māyeyādyān śṛṇudvija
24 ॥ सञ्चिदानन्दविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम्
24 // sañcidānandavibhavaḥ paramātmā sanātanaḥ / patirjayati sarveṣāmeko bījaṃ vibhuḥ param
25 ॥ मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम्
25 // manasyati na codeti nivṛttiṃ ca prayacchati / varvarti dṛkkriyārūpaṃ tattejaḥ śāṃbhavaṃ param
26 ॥ शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकान्तां विद्रूपाख्यां वदन्ति हि
26 // śakto mayā harau bhukto paśugaṇasya hi / tacchaktimādyāmekāntāṃ vidrūpākhyāṃ vadanti hi
27 ॥ तया चोज्जृंभितो बिन्दुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम्
27 // tayā cojjṛṃbhito bindurdikkriyātmā śivābhidhaḥ / aśeṣatattvajātasya kāraṇaṃ vibhuravyayam
28 ॥ अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वन्ति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने
28 // asminnilīnā nikhilā icchāyāḥ śaktayaḥ svakam / kṛtyaṃ kurvanti tenedaṃ sarvānugrāhakaṃ mune
29 ॥ चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषो ऽस्य नादात्मा शान्त्यादिभुवनात्मकः
29 // cijjaḍānugrahārthāya yasya viśvaṃ sisṛkṣataḥ / ādyonmeṣo 'sya nādātmā śāntyādibhuvanātmakaḥ
30 ॥ तच्छक्तितत्त्वं विप्रेन्द्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः
30 // tacchaktitattvaṃ viprendra proktaṃ sāvayavaṃ param / tato jñānakriyāśaktyostathotkarṣāpakarṣayoḥ
31 ॥ प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते
31 // prasaraścāpyabhāvena tattvaṃ caitatsadāśivam / dṛkśaktiryatra nyagbhūtā kriyāśaktirviśiṣyate
32 ॥ ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते
32 // īśvarākhyaṃ tu tattattvaṃ proktaṃ sarvārthakartṛkam / yatra kriyā hi nyagbhūtā jñānākhyodrekamaśnute
33 ॥ तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिन्दुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ
33 // tattattvaṃ caiva vidyākhyaṃ jñānarūpaṃ prakāśakam / nādo binduśca sakalaḥ sadākhyaṃ tattvamāśritau
34 ॥ विद्येशाः पुनरैशं तु मन्त्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम्
34 // vidyeśāḥ punaraiśaṃ tu mantrā vidyābhidhaṃ punaḥ / imāni caiva tattvāni śuddhādhveti prakīrtitam
35 ॥ साक्षान्निमित्तमीशो ऽत्रेत्युपादानसबिन्दुराट् । पञ्चानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम्
35 // sākṣānnimittamīśo 'tretyupādānasabindurāṭ / pañcānāṃ kālarāhityākramo nāstīti niścitam
36 ॥ व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम्
36 // vyāpāravasato hyeṣāṃ vihitā khalu kalpanā / tattvaṃ vastuta ekaṃ tu śivākhyaṃ citraśaktikam
37 ॥ शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः
37 // śaktaṃ yāṃ vṛttibhedāttuvihitāḥ khalu kalpanāḥ / cijjaḍānugrahārthāya kṛtvā rūpāṇi vai prabhuḥ
38 ॥ अनादिमलरुद्धानां कुरुते ऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम्
38 // anādimalaruddhānāṃ kurute 'nugrahaṃ citām / muktiṃ ca viśveṣāṃ svavyāpāre samarthetām
39 ॥ विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः
39 // vidhatte jaḍavargasya sarvānugrāhakaḥ śivaḥ / śivasāmānyarūpo hi mokṣastu cidanugrahaḥ
40 ॥ सो ऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः
40 // so 'nāditvātkarmaṇo hi tattadbhogaṃ vinā bhavet / tenānugrāhakaḥ śambhustadbhuktyai prabhurvyayaḥ
41 ॥ कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमञ्जसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते
41 // kurute sūkṣmakaraṇabhuvanotpattimañjasā / karttopādānakaraṇairvinā kārye na dṛśyate
42 ॥ शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती
42 // śaktayaḥ karaṇaṃ cātra māyopādānamiṣyate / nityaikā ca śivā śaktyā hyanādinidhanā satī
43 ॥ साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः
43 // sādhāraṇī narāṇāṃ vai bhuvanānāṃ ca kāraṇam / svabhāvānmohajananī svacitājanakarmabhiḥ
44 ॥ विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः
44 // viśvī sūkṣmā parā māyā vikṛtaiḥ parattu sā / karmāṇyāvekṣya vidyeśo māyāṃ vikṣobhya śaktibhiḥ
45 ॥ विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा
45 // vidhatte jīvabhogārthaṃ vapūṃṣi karaṇāni ca / sṛjatyādo kālatattvaṃ nānāśaktimayī ca sā
46 ॥ भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनन्तरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम्
46 // bhāvi bhūtaṃ mavañcedaṃ jagatkalayate layam / sūte hyanantaraṃ māyā śaktiṃ niyamanātmikām
47 ॥ सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनन्तरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी
47 // sarvaṃ niyamayatyeṣā teneyaṃ niyatiḥ smṛtā / anantaraṃ ca sā māyā nityā viśvavimohinī
48 ॥ अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः
48 // anādinidhanā tattvaṃ kalākhyaṃ janayatyapi / ekatastu nṛṇāṃ yena kalayitvā malaṃ tataḥ
49 ॥ कर्तृशक्तिं व्यञ्जयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया
49 // kartṛśaktiṃ vyañjayati tenedaṃ tu kalābhidham / kālena ca niyatyopasargatāṃ samupetayā
50 ॥ व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यन्तं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः
50 // vyāpāraṃ vidadhātyeṣā bhūparyantaṃ svakīyakam / pradarśanātha vai puṃso viṣayāṇāṃ ca sā punaḥ
51 ॥ प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा
51 // prakāśarūpaṃ vidyākhyaṃ tattvaṃ sūte kalaiva hi / vidyā tvāvaraṇaṃ bhitvā jñānaśakteḥ svakarmaṇā
52 ॥ विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै
52 // viṣayāndarśayatyeṣātmanāṃśākāraṇaṃ hyataḥ / karoti bhogyaṃ yānāsau karaṇena pareṇa vai
53 ॥ उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा
53 // udbuddhaśaktiḥ puruṣaḥ pracodya mahadādikān / bhogye bhogaṃ ca bhoktāraṃ tatparaṃ karaṇaṃ tu sā
54 ॥ भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः
54 // bhogyesya bhogyatirmāsāñcidvyaktirbhoga ucyate / sukhādirūpo viṣayākārā buddhiḥ samāsataḥ
55 ॥ भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि
55 // bhogyaṃ bhoktuśca svenaiva vidyākhyaṃ karaṇaṃ tu tat / yadyarkavatprakāśā dhīḥ karmatvāñca tathāpi hi
56 ॥ करणान्तरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात्
56 // karaṇāntarasāpekṣā śaktā grāhayituṃ ca tam / saṃbandhātkāraṇādyaistadbhogautsukyena codanāt
57 ॥ तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु
57 // tañcaṣṭāphalayogāñca saṃsiddhā kartṛtāsya tu / akartṛtvābhyupagame bhoktṛtvākhyā vṛthāsya tu
58 ॥ किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके
58 // kiṃ ca pradhānacaritaṃ vyarthaṃ sarvaṃ bhavettataḥ / kartṛtvarahite puṃsi karaṇādyaprayojake
59 ॥ भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तृआत्वं विद्ययैवास्य संमतम्
59 // bhogasyāsaṃbhavastasmātsa evātra pravartakaḥ / karaṇādiprayoktṛātvaṃ vidyayaivāsya saṃmatam
60 ॥ अनन्तरं कलारागं सूते भिद्यङ्गरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यङ्गे पुरुषे पुनः
60 // anantaraṃ kalārāgaṃ sūte bhidyaṅgarūpakam / yena bhogyāya janitā bhidyaṅge puruṣe punaḥ
61 ॥ क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा
61 // kriyāpravṛttirbhavati tenedaṃ rāgasaṃjñikam / ebhistattvaiśca bhoktṛtvadaśāyāṃ kalito yadā
62 ॥ नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु
62 // nityastadāyamātmā tu labhate puruṣābhidhām / kalaiva praścādavyaktaṃ sūte bhogyāya cāsya tu
63 ॥ सप्तग्रन्थिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागो ऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत्
63 // saptagranthividhānasya yattadgauṇasyakāraṇam / guṇānāmavibhāgo 'tra hyādhāre kṣmādibhāgavat
64 ॥ आधारो ऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः
64 // ādhāro 'pi ca yasteṣāṃ tadavyaktaṃ ca gīyate / traya eva guṇā hyaṣāmavyaktādeva saṃbhavaḥ
65 ॥ सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी
65 // sattvaṃ rajastamaḥprakhyā vyāpāraniyamātmikā / guṇato dhīśca viṣayādhyavasāyasvarūpiṇī
66 ॥ गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहॄङ्कारो जातः संरंभवृत्तिमान्
66 // guṇatastrividhā sāpi proktā karmānusārataḥ / mahattattavādahṝṅkāro jātaḥ saṃraṃbhavṛttimān
67 ॥ संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत्
67 // saṃbhodādasya viṣayaḥ prāpnoti vyavahāryatām / sattvā dviguṇabhedena sa punastrividho bhavet
68 ॥ तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सह
68 // taijaso rājasaścaiva tāmasaśceti nāmataḥ / tatra taijasato jñānendriyāṇi manasā saha
69 ॥ प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेन्द्रियाणि तु
69 // prakāśānva yatastasmādvodhakāni bhavanti hi / rājasāñca kriyāhetostathā karmendriyāṇi tu
70 ॥ तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः
70 // tāmasāñcaiva jāyante tanmātrā bhūtayonayaḥ / icchārūpaṃ ca saṃkalpavyāpāraṃ tatra vai manaḥ
71 ॥ द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा
71 // dvidhādhikāri tañcittaṃ bhoktṛbhogopapādakam / bahiḥ karaṇabhāvena svocitena yataḥ sadā
72 ॥ इन्द्रियाणाञ्च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यन्तःस्थितं भूयस्ततो ऽन्तः करणं मनः
72 // indriyāṇāñca sāmarthyaṃ saṃkalpenātmavṛttinā / karotyantaḥsthitaṃ bhūyastato 'ntaḥ karaṇaṃ manaḥ
73 ॥ मनो ऽहॄङ्कारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतो ऽस्य तु
73 // mano 'hṝṅkārabuddhyākhyamastyantaḥ kāraṇaṃ tridhā / icchāsaṃraṃbhabodhākhyā vṛttayaḥ kramato 'sya tu
74 ॥ ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने
74 // jñānendriyāṇi śrotraṃ tvak cakṣurjihvā ca nāsikā / grāhyāśca viṣayā hyeṣāṃ jñeyāḥ śabdādayo mune
75 ॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेन्द्रियाण्यपि
75 // śabdasparśarūparasagandhāḥ śabdādayo matāḥ / vākpāṇipādapāyūpasthāstu karmendriyāṇyapi
76 ॥ वचनादानगमनोत्सर्गानन्देषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना
76 // vacanādānagamanotsargānandeṣu karmasu / karaṇāni ca siddhinā na kṛtiḥ karaṇairvinā
77 ॥ दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टन्ते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु
77 // daśadhā karaṇaiśceṣṭāṃ kāryamāviśya kāryate / ceṣṭante kāryamālaṃbya vibhutvātkaraṇāni tu
78 ॥ तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजो ऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवन्ति हि
78 // tanmātrāṇi tu khavāyustejo 'mbhaḥ kṣmeti pañca vai / tebhyo bhūtānyekaguṇānyākhyātāni bhavanti hi
79 ॥ इति पञ्चसु शब्दो ऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गन्धः क्षितौ तथा
79 // iti pañcasu śabdo 'yaṃ sparśo bhūtacatuṣṭaye / rūpaṃ triṣu rasaścaiva dvayorgandhaḥ kṣitau tathā
80 ॥ कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते
80 // kāryāṇyeṣāṃ krameṇaivāvakāśo vyūhakalpanam / pākaśca saṃgrahaścaiva dhāraṇaṃ ceti kathyate
81 ॥ आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा
81 // āśītoṣṇau mahā vādyau śītoṣṇau vāritejasoḥ / bhāsvadagnau jale śuklaṃ kṣitau śuklādyanekadhā
82 ॥ रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षडिधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः
82 // rūpaṃ triṣu rasoṃ'bhaḥ su madhuraḥ ṣaḍidhaḥ kṣitau / gandhaḥ kṣitāvasurabhiḥ surabhiśca prakīrtitaḥ
83 ॥ तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषो ऽयं विशेषरहितं तु तत्
83 // tanmātraṃ tadbhūtaguṇaṃ karaṇaṃ poṣaṇaṃ tathā / bhūtasya tu viśeṣo 'yaṃ viśeṣarahitaṃ tu tat
84 ॥ इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
84 // imāni pañcabhūtāni saṃniviṣṭāni sarvataḥ / pañcabhūtātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
85 ॥ शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहे ऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः
85 // śarīrasaṃniviṣṭatvameṣāṃ tāvannirūpyate / dehe 'sthimāṃsakeśatvaṅnakhadantāśca pārthivāḥ
86 ॥ मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पङ्क्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात्
86 // mūtraraktakaphasvedaśukrādiṣu jalasthitiḥ / hṛdi paṅktau dṛśoḥ pitte tejastaddharmadarśanāt
87 ॥ प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषङ्गतः
87 // prāṇādivṛttibhedena vāyuścaivātra saṃsthitaḥ / viyatsarvāsu nāḍīṣu garbhavṛtyanuṣaṅgataḥ
88 ॥ प्रयोक्त्यादिमहीप्रान्तमेतदण्डार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते
88 // prayoktyādimahīprāntametadaṇḍārthasādhanam / pratyātmaniyataṃ bhogabhedato vyavasīyate
89 ॥ तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरन्ति हि
89 // tattvānyevaṃ kalādyāni pratipuṃniyatāni hi / deheṣu karmavaśataḥ sarveṣu vicaranti hi
90 ॥ मायेयश्चैव पाशो ऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः
90 // māyeyaścaiva pāśo 'yaṃ yenāvṛtamidaṃ jagat / aśuddhādhvāmato hyeṣa dharaṇyādikalāvadhiḥ
91 ॥ तत्र भूमण्डलस्थो ऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः
91 // tatra bhūmaṇḍalastho 'sau sthāvaro jaṅgamātmakaḥ / sthāvarā girivṛkṣādyā jaṅgamastrividhaḥ punaḥ
92 ॥ स्वेदजाश्चाण्डजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः
92 // svedajāścāṇḍajāścaiva tathaiva ca jarāyujāḥ / carācareṣu lakṣāṇāṃ caturāśītiyonayaḥ
93 ॥ भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम्
93 // bhramamāṇasteṣu jīvaḥ kadācinmānuṣaṃ vapuḥ / prāpnoti karmavaśataḥ paraṃ sarvārthasādhakam
94 ॥ तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा
94 // tatrāpi bhārate khaṇḍe brāhmaṇādikuleṣu ca / mahāpuṇyavaśenaiva janirbhavati durlabhā
95 ॥ जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिन्दुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः
95 // janiśca puṃstriyoryogaḥ śukraśoṇitayogataḥ / bindurekaḥ praviśati yadā garbhe dvayātmakaḥ
96 ॥ तदा रजो ऽधिके नारी भवेद्रेतो ऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियन्त्रितः
96 // tadā rajo 'dhike nārī bhavedreto 'dhike pumān / malakarmādipāśena kaścidātmā niyantritaḥ
97 ॥ जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः
97 // jīvabhāvaṃ tadā tasminsakalaḥ pratipadyate / atha tatrāhṛtairmātrā pānānnādyaiśca poṣitaḥ
98 ॥ पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा
98 // pakṣamāsādikālena vardhate vapuratra hi / duḥkhādyaḥ pīḍitaścaivācchannadeho jarāyuṇā
99 ॥ एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः
99 // evaṃ tatra sthito garbhe prāgjanmotthaṃ śubhāśubham / smaraṃstiṣṭati duḥkhātmāpīḍyamāno muhurmuhuḥ
100 ॥ कालक्रमेण बालो ऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियन्त्रादवाङ्मुखः
100 // kālakrameṇa bālo 'sau mātaraṃ pīḍayannapi / saṃpīḍito niḥsarati yoniyantrādavāṅmukhaḥ
101 ॥ क्षणं तिष्टति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने
101 // kṣaṇaṃ tiṣṭati niśceṣṭastato roditumicchati / tataḥ krameṇa sa śiśurvardhamāno dinedine
102 ॥ बालपौगण्डभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोके ऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः
102 // bālapaugaṇḍabhedena yuvatvaṃ pratipadyate / evaṃ krameṇa loke 'smindehināṃ dehasaṃbhavaḥ
103 ॥ मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः
103 // mānuṣaṃ durlabhaṃ prāpya sarvalokopakārakam / yastārayati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ
104 ॥ आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम्
104 // āhāraścaiva nidrā ca bhayaṃ maithunameva ca / paśvādīnāṃ ca sarveṣāṃ ca sarveṣāṃ sādhāraṇamitīritam
105 ॥ चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबन्धच्छेदनात्मकः
105 // caturṣvevānurakto yaḥ sa mūrkho hyātmadhātakaḥ / manuṣyāṇāmayaṃ dharmaḥ ravabandhacchedanātmakaḥ
106 ॥ पाशबन्धनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बन्धनविच्छित्त्यै मन्त्रदीक्षां समाचरेत्
106 // pāśabandhanavicchedo dīkṣayaiva prajāyate / ato bandhanavicchittyai mantradīkṣāṃ samācaret
107 ॥ दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते
107 // dīkṣājñānākhyayā śaktyā hyapadhvaṃsitabandhanaḥ / śuddhātmatattvanāmāsau nirvāṇapadamaśnute
108 ॥ स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवं मन्त्रैश्च रवपरेषां हिताय सः
108 // svaśaktyātmikayā dṛṣṭyā śivaṃ dhyāyati paśyati / yajate śivaṃ mantraiśca ravapareṣāṃ hitāya saḥ
109 ॥ शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिदृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृत्तिः
109 // śivārkaśaktidīdhityā samarthīkṛtacidṛśā / śivaśaktyādibhiḥ sārddhaṃ paśyatyātmagatāvṛttiḥ
110 ॥ अन्तःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत्
110 // antaḥkaraṇavṛttiryā bodhākhyā sā maheśvaram / na prakāśayituṃ śaktā pāśatvānnigaḍādivat
111 ॥ दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मत्रदीक्षां समाचरेत्
111 // dīkṣaiva paramo hetuḥ pāśavicchedane punaḥ / ataḥ śāstroktavidhinā matradīkṣāṃ samācaret
112 ॥ दीक्षितस्तन्त्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्टानं प्रकुर्वीत नित्यनमित्तिकात्मकम्
112 // dīkṣitastantravidhinā svavarṇācāratatparaḥ / anuṣṭānaṃ prakurvīta nityanamittikātmakam
113 ॥ निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लङ्घयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्टन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः
113 // nijavarṇāśramācārānmanasāpi na laṅghayet / yo yasminnāśrame tiṣṭandīkṣāṃ prāpnoti mānavaḥ
114 ॥ स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बन्धनाय भवन्ति हि
114 // sa tasminnāśrame tiṣṭhettaddharmānanupālayet / kṛtānyapi na karmāṇi bandhanāya bhavanti hi
115 ॥ एकं तु फलदं कर्म मन्त्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितो ऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ
115 // ekaṃ tu phaladaṃ karma mantrānuṣṭhānasaṃbhavam / dīkṣito 'bhilaṣedbhogānyadyallokagatānasau
116 ॥ मन्त्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः
116 // mantrārādhanasāmarthyāttadbhuktvā mokṣamaśnute / nityaṃ naimittikaṃ dīkṣāṃ prāpya yo nācarennaraḥ
117 ॥ कञ्चित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यान्ते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम्
117 // kañcitkālaṃ piśācatvaṃ prāpyānte mokṣamaśnute / tasmāttu dīkṣitaḥ kuryyānnityanaimittikādikam
118 ॥ अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्यानुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु
118 // anuṣṭhānaṃ ca tenāsya dīkṣāṃ prāpyānumīyate / nityanaimittikācāra pālakasya narasya tu
119 ॥ दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा
119 // dīkṣāvaikalyavirahātsadyo muktistu jāyate / tatrāpi gurubhaktasya gatirbhavati nānyathā
120 ॥ दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा
120 // dīkṣayā gurumūrtisthaḥ sarvānugrāhakaḥ śivaḥ / dṛṣṭādyarthatayā yasya gurubhaktistu kṛtrimā
121 ॥ कृते ऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च
121 // kṛte 'pi viphalaṃ tasya prāyaścittaṃ pade pade / kāyena manasā vācā gurubhaktiparasya ca
122 ॥ प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके
122 // prāyaścittaṃ bhavennaiva siddhistasya pade pade / gurubhaktiyute śiṣye sarvasvavinivedake
123 ॥ मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायाश्चित्ती भवेद्गुरुः
123 // mithyāprayuktamantrastu prāyāścittī bhavedguruḥ