235 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे महेशमन्त्रकथनं नामैकनवतितमो ऽध्यायः इति तृतीयः पादः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा नारदस्तु कुमारस्य वचो मुदा । पुनरप्याह सुप्रीतो जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम्
235 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde maheśamantrakathanaṃ nāmaikanavatitamo 'dhyāyaḥ iti tṛtīyaḥ pādaḥ sūta uvāca etacchrutvā nāradastu kumārasya vaco mudā / punarapyāha suprīto jijñāsuḥ śreya uttamam
1 ॥ नारद उवाच साधु साधु महाभाग सर्वलोकोपकारकम् । महातन्त्रं त्वया प्रोक्तं सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमम्
1 // nārada uvāca sādhu sādhu mahābhāga sarvalokopakārakam / mahātantraṃ tvayā proktaṃ sarvatantrottamottamam
2 ॥ अधुना श्रोतुमिच्छामि पुराणाख्यानमुत्तमम् । यस्मिन्यस्मिन्पुराणे तु यद्यदाख्यानकं मुने । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व सर्वज्ञस्त्वं यतो मतः
2 // adhunā śrotumicchāmi purāṇākhyānamuttamam / yasminyasminpurāṇe tu yadyadākhyānakaṃ mune / tatsarvaṃ me samācakṣva sarvajñastvaṃ yato mataḥ
3 ॥ सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा नारदस्य शुभावहम् । पुराणाख्यानसंप्रश्नं कुमारः प्रत्युवाच ह
3 // sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ viprā nāradasya śubhāvaham / purāṇākhyānasaṃpraśnaṃ kumāraḥ pratyuvāca ha
4 ॥ सनत्कुमार उवाच पाराणाख्यानकं विप्र नानाकल्पसमुद्भवम् । नानाकथासमायुक्तमद्भुतं बहुविस्तरम्
4 // sanatkumāra uvāca pārāṇākhyānakaṃ vipra nānākalpasamudbhavam / nānākathāsamāyuktamadbhutaṃ bahuvistaram
5 ॥ ऋषिः सनातनश्चायं यथा वेद तथापरः । न वेद तस्मात्पृच्छ त्वं बहुकल्पविदां वरम्
5 // ṛṣiḥ sanātanaścāyaṃ yathā veda tathāparaḥ / na veda tasmātpṛccha tvaṃ bahukalpavidāṃ varam
6 ॥ श्रुत्वेत्थं नारदो वाक्यं कुमारस्य महात्मनः । प्रणम्य विनयोपेतः सनातनमथाब्रवीत्
6 // śrutvetthaṃ nārado vākyaṃ kumārasya mahātmanaḥ / praṇamya vinayopetaḥ sanātanamathābravīt
7 ॥ नारद उवाच ब्रह्मन्पुराणविच्छ्रेष्ठ ज्ञानविज्ञानतत्पर । पुराणानां विभागं मे साकल्ये नानुकीर्तय
7 // nārada uvāca brahmanpurāṇavicchreṣṭha jñānavijñānatatpara / purāṇānāṃ vibhāgaṃ me sākalye nānukīrtaya
8 ॥ यस्मिञ् श्रुते श्रुतं सर्वं ज्ञातं कृते कृतम्
8 // yasmiñ śrute śrutaṃ sarvaṃ jñātaṃ kṛte kṛtam
9 ॥ वर्णाश्रमाचारधर्मं साक्षात्कारमुपैष्यति । कियन्ति च पुराणानि कियत्संख्यानि मानतः
9 // varṇāśramācāradharmaṃ sākṣātkāramupaiṣyati / kiyanti ca purāṇāni kiyatsaṃkhyāni mānataḥ
10 ॥ किङ्किमाख्यानयुक्तानि तद्वदस्व मम प्रभो । चातुर्वर्ण्याश्रया नानाव्रतादीनां कथास्तथा
10 // kiṅkimākhyānayuktāni tadvadasva mama prabho / cāturvarṇyāśrayā nānāvratādīnāṃ kathāstathā
11 ॥ सृष्टिक्रमेण वंशानां कथाः सम्यक्प्रकाशय । त्वत्तो ऽधिको न चान्यो ऽस्ति पुराणाख्यानवित्प्रभो
11 // sṛṣṭikrameṇa vaṃśānāṃ kathāḥ samyakprakāśaya / tvatto 'dhiko na cānyo 'sti purāṇākhyānavitprabho
12 ॥ तस्मादाख्याहि मह्यं त्वं सर्वसन्देहभञ्जनम् । सूत उवाच ततः सनातनो विप्राः श्रुत्वा नारदभाषितम्
12 // tasmādākhyāhi mahyaṃ tvaṃ sarvasandehabhañjanam / sūta uvāca tataḥ sanātano viprāḥ śrutvā nāradabhāṣitam
13 ॥ नारायणं क्षणं ध्यात्वा प्रोवाचाथ विदां वरः । सनातन उवाच साधु साधु मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकोपकारिका
13 // nārāyaṇaṃ kṣaṇaṃ dhyātvā provācātha vidāṃ varaḥ / sanātana uvāca sādhu sādhu muniśreṣṭha sarvalokopakārikā
14 ॥ पुराणाख्यानविज्ञाने यज्जाता नेष्ठिकी मतिः । तुभ्यं समभिधास्यामि यत्प्रोक्तं ब्रह्मणा पुरा
14 // purāṇākhyānavijñāne yajjātā neṣṭhikī matiḥ / tubhyaṃ samabhidhāsyāmi yatproktaṃ brahmaṇā purā
15 ॥ मरीच्यादिऋषिभ्यस्तु पुत्रस्नेहावृतात्मना । एकदा ब्रह्मणः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः
15 // marīcyādiṛṣibhyastu putrasnehāvṛtātmanā / ekadā brahmaṇaḥ putro marīcirnāma viśrutaḥ
16 ॥ स्वाध्यायश्रुतसंपन्नो वेदवेदागपारगः । उपसृत्य स्वपितरं ब्रह्मणं लोकभावनम्
16 // svādhyāyaśrutasaṃpanno vedavedāgapāragaḥ / upasṛtya svapitaraṃ brahmaṇaṃ lokabhāvanam
17 ॥ प्रणम्य भक्त्या पप्रच्छ इदमेव मुनिश्वर । पुराणाख्यानममलं यत्त्वं पृच्छसि मानद
17 // praṇamya bhaktyā papraccha idameva muniśvara / purāṇākhyānamamalaṃ yattvaṃ pṛcchasi mānada
18 ॥ मरीचिरुवाच भगवन्देवदेवेश लोकानां प्रभवाप्यय । सर्वज्ञ सर्वकल्याण सर्वाध्यक्ष नमो ऽस्तु ते
18 // marīciruvāca bhagavandevadeveśa lokānāṃ prabhavāpyaya / sarvajña sarvakalyāṇa sarvādhyakṣa namo 'stu te
19 ॥ पुराणबीजमाख्यहि मह्यं शुश्रूषवे पितः । लक्षणं च प्रमाणं च प्रमाणं चं वक्तारं पृच्छकं तथा
19 // purāṇabījamākhyahi mahyaṃ śuśrūṣave pitaḥ / lakṣaṇaṃ ca pramāṇaṃ ca pramāṇaṃ caṃ vaktāraṃ pṛcchakaṃ tathā
20 ॥ ब्रह्मोवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुच्चयम् । यस्मिञ्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं वाङ्मयं सचराचरम्
20 // brahmovāca śṛṇu vatsa pravakṣyāmi purāṇānāṃ samuccayam / yasmiñjñāte bhavejjñātaṃ vāṅmayaṃ sacarācaram
21 ॥ पुराणमेकमेवासीत्सर्वकल्पेषु मानद । चतुर्वर्गस्य बीजं च शतकोटिप्रविस्तरम्
21 // purāṇamekamevāsītsarvakalpeṣu mānada / caturvargasya bījaṃ ca śatakoṭipravistaram
22 ॥ प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणादभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुरामस्य महामतिः
22 // pravṛttiḥ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇādabhavattataḥ / kālenāgrahaṇaṃ dṛṣṭvā purāmasya mahāmatiḥ
23 ॥ हरिर्व्यासस्वरूपेण जायते च युगे युगे । चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे सदा
23 // harirvyāsasvarūpeṇa jāyate ca yuge yuge / caturlakṣapramāṇena dvāpare dvāpare sadā
24 ॥ तदष्टादशधा कृत्वा भूर्लोके निर्द्दिशत्यपि । अद्यापि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम्
24 // tadaṣṭādaśadhā kṛtvā bhūrloke nirddiśatyapi / adyāpi devaloke tu śatakoṭipravistaram
25 ॥ अस्त्येव तस्य सारस्तु चतुर्लक्षेण वर्ण्यते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च वायवीयं तथैव च
25 // astyeva tasya sārastu caturlakṣeṇa varṇyate / brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca vāyavīyaṃ tathaiva ca
26 ॥ भागवतं नारदीयं मार्कण्डेयं च कीर्तितम् । आग्नेयं च भविष्यं च ब्रह्मवैवर्त्तलिङ्गके
26 // bhāgavataṃ nāradīyaṃ mārkaṇḍeyaṃ ca kīrtitam / āgneyaṃ ca bhaviṣyaṃ ca brahmavaivarttaliṅgake
27 ॥ वाराहं च तथा स्कान्दं वामनं कूर्मसंज्ञकम् । मात्स्यं च गारुडं तद्वद्ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट्
27 // vārāhaṃ ca tathā skāndaṃ vāmanaṃ kūrmasaṃjñakam / mātsyaṃ ca gāruḍaṃ tadvadbrahmāṇḍākhyamiti triṣaṭ
28 ॥ एकं कथानकं सूत्रं वक्तुः श्रोतुः समाह्वयम् । प्रवक्ष्यामि समासेन निशामय समाहितः
28 // ekaṃ kathānakaṃ sūtraṃ vaktuḥ śrotuḥ samāhvayam / pravakṣyāmi samāsena niśāmaya samāhitaḥ
29 ॥ ब्रह्मं पुराणं तत्रादौ सर्वलोकहिताय वै । व्यासेन वेदविदुषा समाख्यातं महात्मना
29 // brahmaṃ purāṇaṃ tatrādau sarvalokahitāya vai / vyāsena vedaviduṣā samākhyātaṃ mahātmanā
30 ॥ तद्वै सर्वपुराणाग्र्यं धर्मकामार्थमोक्षदम् । नानाख्यानेतिहासाढ्यं दशसाहस्रमुच्यते
30 // tadvai sarvapurāṇāgryaṃ dharmakāmārthamokṣadam / nānākhyānetihāsāḍhyaṃ daśasāhasramucyate
31 ॥ देवानां च सुराणां च यत्रोत्पत्तिः प्रकीर्तिता । प्रजापतीनां च तथा दक्षादीनां मुनीश्वर
31 // devānāṃ ca surāṇāṃ ca yatrotpattiḥ prakīrtitā / prajāpatīnāṃ ca tathā dakṣādīnāṃ munīśvara
32 ॥ ततो लोकेश्वरस्यात्र सूर्यस्य परमात्मनः । वंशानुकीर्तनं पुण्यं महापातकनाशनम्
32 // tato lokeśvarasyātra sūryasya paramātmanaḥ / vaṃśānukīrtanaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam
33 ॥ यत्रावतारः कथितः परमानन्दरूपिणः । श्रीमतो रामचन्द्रस्य चतुर्व्यूहावतारिणः
33 // yatrāvatāraḥ kathitaḥ paramānandarūpiṇaḥ / śrīmato rāmacandrasya caturvyūhāvatāriṇaḥ
34 ॥ ततश्च सोमवंशस्यं कीर्तनं यत्र वर्णितम् । कृष्णस्य जगदीशस्य चरितं कल्मषापहम्
34 // tataśca somavaṃśasyaṃ kīrtanaṃ yatra varṇitam / kṛṣṇasya jagadīśasya caritaṃ kalmaṣāpaham
35 ॥ द्वीपानां चैव सर्वेषां वर्षाणां चाप्यशेषतः । वर्णनं यत्र पातालस्वर्गाणां च प्रदृश्यते
35 // dvīpānāṃ caiva sarveṣāṃ varṣāṇāṃ cāpyaśeṣataḥ / varṇanaṃ yatra pātālasvargāṇāṃ ca pradṛśyate
36 ॥ नरकाणां समाख्यानं सूर्यस्तुतिकथानकम् । पार्वत्याश्च तथा जन्म विवाहश्च निगद्यते
36 // narakāṇāṃ samākhyānaṃ sūryastutikathānakam / pārvatyāśca tathā janma vivāhaśca nigadyate
37 ॥ दक्षाख्यानं ततः प्रोक्तमेकाम्रक्षेत्रवर्णनम् । पूर्वभागो ऽयमुदितः पुराणस्यास्य नारद
37 // dakṣākhyānaṃ tataḥ proktamekāmrakṣetravarṇanam / pūrvabhāgo 'yamuditaḥ purāṇasyāsya nārada
38 ॥ अस्योत्तरे विभागे तु पुरुषोत्तमवर्णनम् । विस्तरेण समाख्यातं तीर्थयात्राविधानतः
38 // asyottare vibhāge tu puruṣottamavarṇanam / vistareṇa samākhyātaṃ tīrthayātrāvidhānataḥ
39 ॥ अत्रैव कृष्णचरितं विस्तरात्समुदीरितम् । वर्णनं यमलोकस्य पितृश्राद्धविधिस्तथा
39 // atraiva kṛṣṇacaritaṃ vistarātsamudīritam / varṇanaṃ yamalokasya pitṛśrāddhavidhistathā
40 ॥ वर्णाश्रमाणां धर्माश्च कीर्तिता यत्र विस्तरात् । विष्णुधर्मयुगाख्यानं प्रलयस्य च वर्णनम्
40 // varṇāśramāṇāṃ dharmāśca kīrtitā yatra vistarāt / viṣṇudharmayugākhyānaṃ pralayasya ca varṇanam
41 ॥ योगानां च समाख्यानं सांख्यानां चापि वर्णनम् । ब्रह्मवादसमुद्देशः पुराणस्य प्रशंसनम्
41 // yogānāṃ ca samākhyānaṃ sāṃkhyānāṃ cāpi varṇanam / brahmavādasamuddeśaḥ purāṇasya praśaṃsanam
42 ॥ एतद्ब्रह्मपुराणं तु भागद्वयसमन्वितम् । वर्णितं सर्वपापघ्नं सर्वसौख्यप्रदायकम्
42 // etadbrahmapurāṇaṃ tu bhāgadvayasamanvitam / varṇitaṃ sarvapāpaghnaṃ sarvasaukhyapradāyakam
43 ॥ सूतशौनकसंवादं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । लिखित्वेतत्पुराणं यो वैशाख्यां हेमसंयुतम्
43 // sūtaśaunakasaṃvādaṃ bhuktimuktipradāyakam / likhitvetatpurāṇaṃ yo vaiśākhyāṃ hemasaṃyutam
44 ॥ जलधेनुयुतं चापि भक्त्या दद्याद्द्विजातये । पौराणिकाय संपूज्य वस्त्रभोज्यविभूषणैः
44 // jaladhenuyutaṃ cāpi bhaktyā dadyāddvijātaye / paurāṇikāya saṃpūjya vastrabhojyavibhūṣaṇaiḥ
45 ॥ स वसेद्ब्रह्मणो लोके यावच्चन्द्रार्कतारकम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि ब्राह्मानुक्रमणीं द्विज
45 // sa vasedbrahmaṇo loke yāvaccandrārkatārakam / yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi brāhmānukramaṇīṃ dvija
46 ॥ सो ऽपि सर्वपुराणस्य श्रोतुर्वक्तुः फलं लभेत् । शृणोति यः पुराणं तु ब्रह्मं सर्वं जितेन्द्रियः
46 // so 'pi sarvapurāṇasya śroturvaktuḥ phalaṃ labhet / śṛṇoti yaḥ purāṇaṃ tu brahmaṃ sarvaṃ jitendriyaḥ
47 ॥ हविष्याशी च नियमात्स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । किमत्र बहुनोक्तेन यद्यदिच्छति मानवः । तत्सर्वं लभते वत्स पुराणस्यास्य कीर्तनात्
47 // haviṣyāśī ca niyamātsa labhedbrahmaṇaḥ padam / kimatra bahunoktena yadyadicchati mānavaḥ / tatsarvaṃ labhate vatsa purāṇasyāsya kīrtanāt