49 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्माङ्गदधर्माङ्गदसंवादो नाम नवमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच ततः प्राह विशालाक्षी भर्तुर्वाक्यं निशम्य सा । सत्यमुक्तं त्वया राजन्पुत्रसौख्यात्परं सुखम्
49 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarebhāge rukmāṅgadadharmāṅgadasaṃvādo nāma navamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca tataḥ prāha viśālākṣī bharturvākyaṃ niśamya sā / satyamuktaṃ tvayā rājanputrasaukhyātparaṃ sukham
1 ॥ न भवेदिह राजेन्द्र मुनीनां भाषितं यथा । तुल्यं भवति लोके ऽस्मिन् विष्ण्वाख्यस्य परस्य हि
1 // na bhavediha rājendra munīnāṃ bhāṣitaṃ yathā / tulyaṃ bhavati loke 'smin viṣṇvākhyasya parasya hi
2 ॥ पुत्रे भारस्त्वया न्यस्तः सप्तद्वीपसमुद्भवः । मार्गी हिंसां परित्यज्य यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्
2 // putre bhārastvayā nyastaḥ saptadvīpasamudbhavaḥ / mārgī hiṃsāṃ parityajya yajñairiṣṭvā janārdanam
3 ॥ भोगस्पृहां परित्यज्य सेवस्य सुरनिम्नगाम् । एतन्न्याय्यं भवति भो न न्याय्यो मृगनिग्रहः
3 // bhogaspṛhāṃ parityajya sevasya suranimnagām / etannyāyyaṃ bhavati bho na nyāyyo mṛganigrahaḥ
4 ॥ हृदये नखपातो हि वृद्धाया भूपते यथा । तथा विषयसेवा हि पितॄणां पुत्रिणां विदुः
4 // hṛdaye nakhapāto hi vṛddhāyā bhūpate yathā / tathā viṣayasevā hi pitṝṇāṃ putriṇāṃ viduḥ
5 ॥ गृहे वापि हृषीकेशं पूजयस्व महीपते । निर्देषमृगयूथानां न युक्तं सूदनं तव
5 // gṛhe vāpi hṛṣīkeśaṃ pūjayasva mahīpate / nirdeṣamṛgayūthānāṃ na yuktaṃ sūdanaṃ tava
6 ॥ अहिंसा परमो धर्मः पुराणे परिकीर्तितः । हिंसया वर्तमानस्य व्यर्थो धर्म्मोभवेदिति । कुर्वन्नपि वृथा धर्मान्यो हिंसामनुवर्तते
6 // ahiṃsā paramo dharmaḥ purāṇe parikīrtitaḥ / hiṃsayā vartamānasya vyartho dharmmobhavediti / kurvannapi vṛthā dharmānyo hiṃsāmanuvartate
7 ॥ परैरुपहतां भूप नोपभुञ्जन्ति साधवः । षड्विधं नृप ते प्रोक्तं विद्वद्भिर्जीवघातनम्
7 // parairupahatāṃ bhūpa nopabhuñjanti sādhavaḥ / ṣaḍvidhaṃ nṛpa te proktaṃ vidvadbhirjīvaghātanam
8 ॥ अनुमोदयिता पूर्वं द्वितीयो घातकः स्मृतः । विश्वासकस्तृतीयो ऽपि चतुर्थो भक्षकस्तथा । पञ्चमः पाचकः प्रोक्तः षष्ठो भूपात्र विग्रही । हिं सया संयुतं धर्ममधर्मं च विदुर्बुधाः
8 // anumodayitā pūrvaṃ dvitīyo ghātakaḥ smṛtaḥ / viśvāsakastṛtīyo 'pi caturtho bhakṣakastathā / pañcamaḥ pācakaḥ proktaḥ ṣaṣṭho bhūpātra vigrahī / hiṃ sayā saṃyutaṃ dharmamadharmaṃ ca vidurbudhāḥ
9 ॥ न पापं कुरुते भूप पुत्रे भारं निवेश्य वै । धर्मं समाश्रयमन्सम्यक्संजातपलितः पिता
9 // na pāpaṃ kurute bhūpa putre bhāraṃ niveśya vai / dharmaṃ samāśrayamansamyaksaṃjātapalitaḥ pitā
10 ॥ परित्यज्य इमं भावं मृगहिंसासमुद्भवम् । मृगशीला हि राजानो विनष्टाः शतशो न-प
10 // parityajya imaṃ bhāvaṃ mṛgahiṃsāsamudbhavam / mṛgaśīlā hi rājāno vinaṣṭāḥ śataśo na-pa
11 ॥ तस्माद्दुष्टं हि तन्मन्ये यत्र मृगपातनम् । दया वरा मृगे रीज्ञां धर्मिणामपि दृश्यते
11 // tasmādduṣṭaṃ hi tanmanye yatra mṛgapātanam / dayā varā mṛge rījñāṃ dharmiṇāmapi dṛśyate
12 ॥ निवारितो मया हि त्वं हितबुद्ध्या पुनः पुनः । एवं ब्रुवाणां तां भार्यां नृपो वचनमब्रवीत्
12 // nivārito mayā hi tvaṃ hitabuddhyā punaḥ punaḥ / evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ bhāryāṃ nṛpo vacanamabravīt
13 ॥ नहिर्हिसे मृगान्देवि मृगव्याजेन कानने । पर्य्यटिष्ये धनुष्पाणिः कुर्वन्कण्टकशोधनम्
13 // nahirhise mṛgāndevi mṛgavyājena kānane / paryyaṭiṣye dhanuṣpāṇiḥ kurvankaṇṭakaśodhanam
14 ॥ जनमध्ये सुतो मे ऽस्तु कानने ऽहं वरानने । श्वापदेभ्यश्च दस्युभ्यः प्रजा रक्ष्या महीभृता
14 // janamadhye suto me 'stu kānane 'haṃ varānane / śvāpadebhyaśca dasyubhyaḥ prajā rakṣyā mahībhṛtā
15 ॥ आत्मनावाथ पुत्रेण गोपनीयाः प्रजा शुभे । प्रजा अरक्षन्नृपतिः सधर्म्मो ऽपि व्रजत्यधः
15 // ātmanāvātha putreṇa gopanīyāḥ prajā śubhe / prajā arakṣannṛpatiḥ sadharmmo 'pi vrajatyadhaḥ
16 ॥ सो ऽहं रक्षणमुद्दिश्यगमिष्यामि वनं प्रिये । विमुक्तभावो ऽहमिति मेरुशृङ्गे रविर्यथा
16 // so 'haṃ rakṣaṇamuddiśyagamiṣyāmi vanaṃ priye / vimuktabhāvo 'hamiti meruśṛṅge raviryathā
17 ॥ एवमुद्दिश्य तां राजा आरुरोह हयोत्तमम् । दोषापतिसमप्रख्यं निर्देषं क्षितिभूषणम्
17 // evamuddiśya tāṃ rājā āruroha hayottamam / doṣāpatisamaprakhyaṃ nirdeṣaṃ kṣitibhūṣaṇam
18 ॥ देववाहसमं रूपे प्रभञ्जनसमं जवे । धरामादृत्य भूपालो दत्वा तं दक्षिणं करम्
18 // devavāhasamaṃ rūpe prabhañjanasamaṃ jave / dharāmādṛtya bhūpālo datvā taṃ dakṣiṇaṃ karam
19 ॥ सहस्रकोटिदातारं कामिनीकुचपीडनम् । अशोकपल्लवाकारं वज्राङ्कुशविरोहणम्
19 // sahasrakoṭidātāraṃ kāminīkucapīḍanam / aśokapallavākāraṃ vajrāṅkuśavirohaṇam
20 ॥ संप्रतस्थे महीपालश्चालयानो महीतलम् । साधयानो ययौ देशान्काननं स नृपोत्तमः
20 // saṃpratasthe mahīpālaścālayāno mahītalam / sādhayāno yayau deśānkānanaṃ sa nṛpottamaḥ
21 ॥ वाजिवेगेन निर्द्धूता वारणाः स्यन्दना हयाः । पदातयो निपेतुस्ते मूर्च्छिताः क्षितिमण्डले
21 // vājivegena nirddhūtā vāraṇāḥ syandanā hayāḥ / padātayo nipetuste mūrcchitāḥ kṣitimaṇḍale
22 ॥ स राजा सहसा प्राप्तो मुनीनामाश्रमं परम् । योजनानां समुत्तीर्य शतमष्टोत्तरं नृप
22 // sa rājā sahasā prāpto munīnāmāśramaṃ param / yojanānāṃ samuttīrya śatamaṣṭottaraṃ nṛpa
23 ॥ प्रविवेशाश्रमं रम्यं कदलीखण्डमण्डितम् । अशोकबकुलोपेतं पुन्नागसरलावृतम्
23 // praviveśāśramaṃ ramyaṃ kadalīkhaṇḍamaṇḍitam / aśokabakulopetaṃ punnāgasaralāvṛtam
24 ॥ मातुलिङ्गैः कपित्थैश्च खर्जूरैः पनसादिभिः । नारिकेलैस्तथा तालैः केतकैः सिंदुवारकैः
24 // mātuliṅgaiḥ kapitthaiśca kharjūraiḥ panasādibhiḥ / nārikelaistathā tālaiḥ ketakaiḥ siṃduvārakaiḥ
25 ॥ चन्दनैः सतमालैश्च सालैः पिप्पलचंपकैः । क्रमुकैर्दाडिमैश्चैव धात्रीवृक्षैः सहस्रशः
25 // candanaiḥ satamālaiśca sālaiḥ pippalacaṃpakaiḥ / kramukairdāḍimaiścaiva dhātrīvṛkṣaiḥ sahasraśaḥ
26 ॥ निम्बवृक्षैश्च बहुशस्तथाम्रैर्लोध्रपादपैः । परिपक्वफलैर्नम्रैः खगारूढैः समावृतम्
26 // nimbavṛkṣaiśca bahuśastathāmrairlodhrapādapaiḥ / paripakvaphalairnamraiḥ khagārūḍhaiḥ samāvṛtam
27 ॥ ह्यद्येन वायुना युक्तं पुष्पगन्धावृतेन हि । पश्यमानो मुनिं राजा ददर्श हुतभुक्प्रभम्
27 // hyadyena vāyunā yuktaṃ puṣpagandhāvṛtena hi / paśyamāno muniṃ rājā dadarśa hutabhukprabham
28 ॥ वामदेवं द्विजवरं बहुशिष्यसमावृतम् । अवरुह्य हयाद्दृष्ट्वा प्रणनाम च सादरम्
28 // vāmadevaṃ dvijavaraṃ bahuśiṣyasamāvṛtam / avaruhya hayāddṛṣṭvā praṇanāma ca sādaram
29 ॥ तेनापि मुनिना राजा ह्यर्घाद्यैरभिपूजितः । उपविश्यासने कौशे प्राह संहृष्टया गिरा
29 // tenāpi muninā rājā hyarghādyairabhipūjitaḥ / upaviśyāsane kauśe prāha saṃhṛṣṭayā girā
30 ॥ अद्य मे पातकं क्षीणं संप्राप्तं कर्मणः फलम् । दृष्ट्वा तव पदांभोजं सम्यग्ध्यानपरस्य च
30 // adya me pātakaṃ kṣīṇaṃ saṃprāptaṃ karmaṇaḥ phalam / dṛṣṭvā tava padāṃbhojaṃ samyagdhyānaparasya ca
31 ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य रुक्माङ्गदमहीपतेः । संपृष्ट्वा कुशलं प्राह वामदेवो मुदान्वितः
31 // tacchrutvā vacanaṃ tasya rukmāṅgadamahīpateḥ / saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ prāha vāmadevo mudānvitaḥ
32 ॥ राजंस्त्वयातिपुण्येन विष्णुभक्तेन वीक्षितः । ममाश्रमो महाभाग पुण्यो जातो धरातले
32 // rājaṃstvayātipuṇyena viṣṇubhaktena vīkṣitaḥ / mamāśramo mahābhāga puṇyo jāto dharātale
33 ॥ कस्ते ऽन्यस्तुल्यतामेति पार्थिवो धरणीतले । येन वैवस्वतो माग्रो भग्नो निर्जित्य वै यमम्
33 // kaste 'nyastulyatāmeti pārthivo dharaṇītale / yena vaivasvato māgro bhagno nirjitya vai yamam
34 ॥ प्रापितः सकलो लोको वैकुण्ठं पदमव्ययम् । उपोषयित्वा नृपतेद्वादशीं पापनाशिनीम्
34 // prāpitaḥ sakalo loko vaikuṇṭhaṃ padamavyayam / upoṣayitvā nṛpatedvādaśīṃ pāpanāśinīm
35 ॥ चतुर्भिः शोभनोपायैः प्रजाः सयम्य भूतले । स्वकर्मस्था विकर्मस्था नीता मधुभिदः पदम्
35 // caturbhiḥ śobhanopāyaiḥ prajāḥ sayamya bhūtale / svakarmasthā vikarmasthā nītā madhubhidaḥ padam
36 ॥ सो ऽस्माकं द्रष्टुकामानां संप्राप्तो दर्शनं नृप । श्वपचो ऽपि महीपाल विष्णुभक्तो द्विजाधिकः
36 // so 'smākaṃ draṣṭukāmānāṃ saṃprāpto darśanaṃ nṛpa / śvapaco 'pi mahīpāla viṣṇubhakto dvijādhikaḥ
37 ॥ विष्णुभक्तिविहीनस्तु द्विजो ऽपि श्वपचाधिकः । दुर्लभा भूप राजानो विष्णुभक्ता महीतले
37 // viṣṇubhaktivihīnastu dvijo 'pi śvapacādhikaḥ / durlabhā bhūpa rājāno viṣṇubhaktā mahītale
38 ॥ नावैष्णवो भवेद्राजा क्षितिलक्ष्मीप्रसाधकः । यो न राजा रहेर्भक्तो देवेष्वन्येषु भक्तिमान्
38 // nāvaiṣṇavo bhavedrājā kṣitilakṣmīprasādhakaḥ / yo na rājā raherbhakto deveṣvanyeṣu bhaktimān
39 ॥ यथा जारे पतिं त्यक्त्वा रता स्त्री स तथा नृपः । एवं व्यतिक्रमस्तस्य नृपतेर्भवति ध्रुवम्
39 // yathā jāre patiṃ tyaktvā ratā strī sa tathā nṛpaḥ / evaṃ vyatikramastasya nṛpaterbhavati dhruvam
40 ॥ धर्मस्यार्थस्य कामस्य प्रज्ञायाश्च गतेरपि । तत्त्वया न्यायविहितं कृतं विष्णोः प्रपूजनम्
40 // dharmasyārthasya kāmasya prajñāyāśca gaterapi / tattvayā nyāyavihitaṃ kṛtaṃ viṣṇoḥ prapūjanam
41 ॥ तेन धन्यो ऽसि नृपते वयं धन्यास्तवेक्षणात् । इत्येवं भाषमाणं तु वामदेवं नृपोत्तमः
41 // tena dhanyo 'si nṛpate vayaṃ dhanyāstavekṣaṇāt / ityevaṃ bhāṣamāṇaṃ tu vāmadevaṃ nṛpottamaḥ
42 ॥ उवाचावनतो भूत्वा प्रकृत्या विनयान्वितः । क्षामये त्वा द्विजश्रेष्ठ नाहमेतादृशो विभो
42 // uvācāvanato bhūtvā prakṛtyā vinayānvitaḥ / kṣāmaye tvā dvijaśreṣṭha nāhametādṛśo vibho
43 ॥ त्वत्पादपांसुना तुल्यो नाहं विप्र भवामि हि । न विप्रेभ्यो ऽधिका देवा भवन्तीह कदाचन
43 // tvatpādapāṃsunā tulyo nāhaṃ vipra bhavāmi hi / na viprebhyo 'dhikā devā bhavantīha kadācana
44 ॥ परितुष्टैर्द्विजैर्भक्तिर्जन्तोर्भवति माधवे । द्वेष्यो भवति तै रुष्टैः सत्यमेतन्मयेरितम्
44 // parituṣṭairdvijairbhaktirjantorbhavati mādhave / dveṣyo bhavati tai ruṣṭaiḥ satyametanmayeritam
45 ॥ तमाह वामदेवस्तु ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् । नादेयं विद्यते राजन्गृहायातस्य ते ऽधुना
45 // tamāha vāmadevastu brūhi kiṃ te dadāmyaham / nādeyaṃ vidyate rājangṛhāyātasya te 'dhunā
46 ॥ अभीष्टं हि महीपाल यो ददाति महीतले । पटहं वासरे विष्णोः प्रजाभोजनवारणम्
46 // abhīṣṭaṃ hi mahīpāla yo dadāti mahītale / paṭahaṃ vāsare viṣṇoḥ prajābhojanavāraṇam
47 ॥ तमाह नृपतिर्विप्रं कृताञ्जलिपुटस्तदा । प्राप्तमेव मया सर्वं त्वदङ्घ्रियुगलेक्षणात्
47 // tamāha nṛpatirvipraṃ kṛtāñjalipuṭastadā / prāptameva mayā sarvaṃ tvadaṅghriyugalekṣaṇāt
48 ॥ ममैकः संशयो ब्रह्मन् वर्तते बहुकालतः । तं पृच्छामि द्विजाग्र्यं त्वां सर्वसंदेहभञ्जनम्
48 // mamaikaḥ saṃśayo brahman vartate bahukālataḥ / taṃ pṛcchāmi dvijāgryaṃ tvāṃ sarvasaṃdehabhañjanam
49 ॥ त्रैलोक्यसुन्दरी भार्या मम केन सुकर्मणा । या विलोकयते दृष्ट्या मां सदा मन्मथाधिकम्
49 // trailokyasundarī bhāryā mama kena sukarmaṇā / yā vilokayate dṛṣṭyā māṃ sadā manmathādhikam
50 ॥ यत्र यत्र पदं देवी ददाति वरवर्णिनी । तत्र तत्र निधानानि प्रकाशयति मेदिनी
50 // yatra yatra padaṃ devī dadāti varavarṇinī / tatra tatra nidhānāni prakāśayati medinī
51 ॥ यस्याश्चाङ्गं जराहीनं वलीपलितवर्जितम् । सदा भाति मुनिश्रेष्ठ शारदेन्दुप्रभा यथा
51 // yasyāścāṅgaṃ jarāhīnaṃ valīpalitavarjitam / sadā bhāti muniśreṣṭha śāradenduprabhā yathā
52 ॥ विनाग्निनापि सा विप्र साधयत्येव षड्रसम् । अन्नं पचति यत्स्वल्पं तस्मिन्भुञ्जन्ति कोटयः
52 // vināgnināpi sā vipra sādhayatyeva ṣaḍrasam / annaṃ pacati yatsvalpaṃ tasminbhuñjanti koṭayaḥ
53 ॥ पितव्रता दानशीला सर्वभूतसुखावहा । नावज्ञा क्रियते ब्रह्मन् वाक्येनापि प्रसूप्तया
53 // pitavratā dānaśīlā sarvabhūtasukhāvahā / nāvajñā kriyate brahman vākyenāpi prasūptayā
54 ॥ यस्यां जातस्तु तनयो ममाज्ञायां स्थितः सदा । अहमेव धरापृष्ठे पुत्री द्विजवरोत्तम
54 // yasyāṃ jātastu tanayo mamājñāyāṃ sthitaḥ sadā / ahameva dharāpṛṣṭhe putrī dvijavarottama
55 ॥ यस्य पुत्रः पितुर्भक्तो ह्यधिको गुणसंचयैः । एकद्वीपपतिश्चाहं विदितो धरणीतले
55 // yasya putraḥ piturbhakto hyadhiko guṇasaṃcayaiḥ / ekadvīpapatiścāhaṃ vidito dharaṇītale
56 ॥ पुत्रो ममाधिको जातः सप्तद्वीपप्रपालकः । मदर्थे येन विप्रेन्द्र समानीता नृपात्मजा
56 // putro mamādhiko jātaḥ saptadvīpaprapālakaḥ / madarthe yena viprendra samānītā nṛpātmajā
57 ॥ विद्युल्लेखेति विख्याता रणे जित्वा महीभुजः । अथ तेनाधिपतिना रूपद्रविणशालिना
57 // vidyullekheti vikhyātā raṇe jitvā mahībhujaḥ / atha tenādhipatinā rūpadraviṇaśālinā
58 ॥ षण्मासेन रणे जित्वा कृत्वा सर्वान्निरायुधान् । यो गत्वा प्रमदाराज्यं जित्वा ताः प्रमदा रणे
58 // ṣaṇmāsena raṇe jitvā kṛtvā sarvānnirāyudhān / yo gatvā pramadārājyaṃ jitvā tāḥ pramadā raṇe
59 ॥ आजहार शुभास्तासां मध्यादष्टौ वराङ्गनाः । प्रददौ मयि ताः सर्वाः प्रणम्य च पुनः पुनः
59 // ājahāra śubhāstāsāṃ madhyādaṣṭau varāṅganāḥ / pradadau mayi tāḥ sarvāḥ praṇamya ca punaḥ punaḥ
60 ॥ यानि वासांसि दिव्यानि यानि रत्नानि भूतले । तानि मे प्रददौ पुत्रो जनन्या तूपवर्णितः
60 // yāni vāsāṃsi divyāni yāni ratnāni bhūtale / tāni me pradadau putro jananyā tūpavarṇitaḥ
61 ॥ एकाह्ना पृथिवीं सर्वामतीत्य बहुयोजनाम् । पुनरायाति शर्वर्यां मत्पादाभ्यङ्गकारणात्
61 // ekāhnā pṛthivīṃ sarvāmatītya bahuyojanām / punarāyāti śarvaryāṃ matpādābhyaṅgakāraṇāt
62 ॥ निशीथेंऽगानि संवाह्य द्वारि तिष्ठति दंशितः । प्रबोधयन्प्रेष्यजनान्निद्रया संकुलेन्द्रियान्
62 // niśītheṃ'gāni saṃvāhya dvāri tiṣṭhati daṃśitaḥ / prabodhayanpreṣyajanānnidrayā saṃkulendriyān
63 ॥ तथायं मे मुनिश्रेष्ठ देहो रोगविवर्जितः । अप्रमेयं मम सुखं वशगा हि प्रिया गृहे
63 // tathāyaṃ me muniśreṣṭha deho rogavivarjitaḥ / aprameyaṃ mama sukhaṃ vaśagā hi priyā gṛhe
64 ॥ वाजिनो वारणाश्चैव धनधान्यमनन्तकम् । वर्तते हि जनः सर्वो ममाज्ञापालकः क्षितौ
64 // vājino vāraṇāścaiva dhanadhānyamanantakam / vartate hi janaḥ sarvo mamājñāpālakaḥ kṣitau
65 ॥ केन कर्मप्रभावेण ममेदं सांप्रतं सुखम् । इह जन्मकृतं वापि परजन्मकृतं तथा
65 // kena karmaprabhāveṇa mamedaṃ sāṃprataṃ sukham / iha janmakṛtaṃ vāpi parajanmakṛtaṃ tathā
66 ॥ मम पुण्यं वद ब्रह्मन् विचार्य स्वमनीषया
66 // mama puṇyaṃ vada brahman vicārya svamanīṣayā
67 ॥ देहे न रोगो वशगाप्रिया च गृहे विभूतिर्नृहरौ च भक्तिः । विद्वत्सु पूजा द्विजदानशक्तिर्मन्ये ऽहमेतत्सुकृतप्रसूतम्
67 // dehe na rogo vaśagāpriyā ca gṛhe vibhūtirnṛharau ca bhaktiḥ / vidvatsu pūjā dvijadānaśaktirmanye 'hametatsukṛtaprasūtam