90 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे रुक्माङ्गदसंलापो नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः राजोवाच यत्त्वया व्याहृतं वाक्यं ममेदं गौतमेरितम् । मन्दरे पर्वतश्रेष्ठे हरिवासरभोजनम्
90 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge rukmāṅgadasaṃlāpo nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ rājovāca yattvayā vyāhṛtaṃ vākyaṃ mamedaṃ gautameritam / mandare parvataśreṣṭhe harivāsarabhojanam
1 ॥ अमतेन पुराणानां व्याहृतं यद्द्विजन्मना । क्षुद्रशास्त्रोपदेशेन लोलुपेन वरानने
1 // amatena purāṇānāṃ vyāhṛtaṃ yaddvijanmanā / kṣudraśāstropadeśena lolupena varānane
2 ॥ पुराणे निर्णयो ह्येष विद्वद्भिः समुदाहृतः । न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ
2 // purāṇe nirṇayo hyeṣa vidvadbhiḥ samudāhṛtaḥ / na śaṅkhena pibettoyaṃ na hanyātkūrmasūkarau
3 ॥ एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि । अगम्यागमने देवि अभक्ष्यस्य च भक्षणे
3 // ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi / agamyāgamane devi abhakṣyasya ca bhakṣaṇe
4 ॥ अकार्यकरणे जन्तोर्गोसहस्रवधः स्मृतः । जानन्नपि कथं देवि भोक्ष्ये ऽहं हरिवासरे
4 // akāryakaraṇe jantorgosahasravadhaḥ smṛtaḥ / jānannapi kathaṃ devi bhokṣye 'haṃ harivāsare
5 ॥ पुरोडाशो ऽपि वामोरु संप्राप्ते हरिवासरे । अभक्ष्येण समः प्रोक्तः किं पुनश्चात्तनक्रिया
5 // puroḍāśo 'pi vāmoru saṃprāpte harivāsare / abhakṣyeṇa samaḥ proktaḥ kiṃ punaścāttanakriyā
6 ॥ अनुकूलं नृणां प्रोक्तं क्षीणानां वरवर्णिनि । मूलं फलं पयस्तोयमुपभोज्यं मुनीश्वरैः
6 // anukūlaṃ nṛṇāṃ proktaṃ kṣīṇānāṃ varavarṇini / mūlaṃ phalaṃ payastoyamupabhojyaṃ munīśvaraiḥ
7 ॥ नत्वत्र भोजनं कैश्चिदेकादश्यां प्रदर्शितम् । ज्वरिणां लङ्घनं शस्तं धार्मिकाणामुपोषणम्
7 // natvatra bhojanaṃ kaiścidekādaśyāṃ pradarśitam / jvariṇāṃ laṅghanaṃ śastaṃ dhārmikāṇāmupoṣaṇam
8 ॥ शुभं गतिप्रदं प्रोक्तं संप्राप्ते हरिवासरे । ज्वरमध्ये कृतं पथ्यं निधनाय प्रकल्पते
8 // śubhaṃ gatipradaṃ proktaṃ saṃprāpte harivāsare / jvaramadhye kṛtaṃ pathyaṃ nidhanāya prakalpate
9 ॥ वैष्णवे तु दिने भुक्तं नरकायैव केवलम् । माग्रहं कुरु वामोरु व्रतभङ्गो भवेन्मम
9 // vaiṣṇave tu dine bhuktaṃ narakāyaiva kevalam / māgrahaṃ kuru vāmoru vratabhaṅgo bhavenmama
10 ॥ यदन्यद्वोचते तुभ्यं तत्कर्तास्मि न संशयः । मोहिन्युवाच न चान्यद्रोचते राजन्विना वै भोजनं तव
10 // yadanyadvocate tubhyaṃ tatkartāsmi na saṃśayaḥ / mohinyuvāca na cānyadrocate rājanvinā vai bhojanaṃ tava
11 ॥ जीवितस्यापि दानेन न मे किञ्चित्प्रयोदजनम् । न च वेदेषु दृष्टो ऽयमुपवासो हरेर्दिने
11 // jīvitasyāpi dānena na me kiñcitprayodajanam / na ca vedeṣu dṛṣṭo 'yamupavāso harerdine
12 ॥ अग्निमन्तो न विप्रा हि मन्यन्ते समुपोषणम् । वेदबाह्य कथं धर्मं भवांश्चरितुमिच्छति
12 // agnimanto na viprā hi manyante samupoṣaṇam / vedabāhya kathaṃ dharmaṃ bhavāṃścaritumicchati
13 ॥ वचो निशम्य मोहिन्या राजा वेदविदां वरः । उवाच मानसे क्रुद्धः प्रहसन्निव भूपते
13 // vaco niśamya mohinyā rājā vedavidāṃ varaḥ / uvāca mānase kruddhaḥ prahasanniva bhūpate
14 ॥ शृणु मोहिनि मद्वाक्यं वेदो ऽयं बहुधा स्थितः । यज्ञकर्मक्रिया वेदः स्मृतिर्वेदो गृहाश्रमे
14 // śṛṇu mohini madvākyaṃ vedo 'yaṃ bahudhā sthitaḥ / yajñakarmakriyā vedaḥ smṛtirvedo gṛhāśrame
15 ॥ स्मृतिर्वेदः क्रियावेदः पुराणेषु प्रतिष्ठितः । पुराणपुंरुषाज्जातं यथेदं जगदद्भुतम्
15 // smṛtirvedaḥ kriyāvedaḥ purāṇeṣu pratiṣṭhitaḥ / purāṇapuṃruṣājjātaṃ yathedaṃ jagadadbhutam
16 ॥ तथेदं वाङ्मयं जातं पुराणेभ्यो न संशयः । वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणार्थं वरानने
16 // tathedaṃ vāṅmayaṃ jātaṃ purāṇebhyo na saṃśayaḥ / vedārthādadhikaṃ manye purāṇārthaṃ varānane
17 ॥ वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणेष्वेव सर्वदा । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति
17 // vedāḥ pratiṣṭhitāḥ sarve purāṇeṣveva sarvadā / bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati
18 ॥ न वेदे ग्रहसंचारो न शुद्धिः कालबोधिनी । तिथिवृद्धिक्षयो वापि पर्वग्रहविनिर्णयः
18 // na vede grahasaṃcāro na śuddhiḥ kālabodhinī / tithivṛddhikṣayo vāpi parvagrahavinirṇayaḥ
19 ॥ इति हासपुराणैस्तु निश्चयो ऽयं कृतः पुरा । यन्न दृष्टं हि वेदेषु तत्सर्वं लक्ष्यते स्मृतौ
19 // iti hāsapurāṇaistu niścayo 'yaṃ kṛtaḥ purā / yanna dṛṣṭaṃ hi vedeṣu tatsarvaṃ lakṣyate smṛtau
20 ॥ उभयोर्यन्न दृष्टं हि तत्पुराणैः प्रगीयते । प्रायश्चित्तं तु हत्यायामातुरस्यौषधं प्रिये
20 // ubhayoryanna dṛṣṭaṃ hi tatpurāṇaiḥ pragīyate / prāyaścittaṃ tu hatyāyāmāturasyauṣadhaṃ priye
21 ॥ न चापि पापशुद्धिः स्यादात्मनश्च परस्य वा । यद्वेदैर्गीयते सुभ्रु उपाङ्गैर्यत्प्रगीयते
21 // na cāpi pāpaśuddhiḥ syādātmanaśca parasya vā / yadvedairgīyate subhru upāṅgairyatpragīyate
22 ॥ पुराणैः स्मृतिभिश्चैव वेद एव निगद्यते । रटन्तीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने
22 // purāṇaiḥ smṛtibhiścaiva veda eva nigadyate / raṭantīha purāṇāni bhūyo bhūyo varānane
23 ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । पुराणमन्यथा मत्वा तिर्यग्योनिमवाप्नुयात्
23 // na bhoktavyaṃ na bhoktavyaṃ saṃprāpte harivāsare / purāṇamanyathā matvā tiryagyonimavāpnuyāt
24 ॥ संस्रातो ऽपि सुदान्तो ऽपि न गतिं प्राप्नुयादिति । पितरं को न वन्देत मातरं को न पूजयेत्
24 // saṃsrāto 'pi sudānto 'pi na gatiṃ prāpnuyāditi / pitaraṃ ko na vandeta mātaraṃ ko na pūjayet
25 ॥ को न गच्छेत्सरिच्छ्रेष्ठां को भुङ्क्ते हरिवासरे । को हि दूषयते वेदं ब्राह्मणं को निपातयेत्
25 // ko na gacchetsaricchreṣṭhāṃ ko bhuṅkte harivāsare / ko hi dūṣayate vedaṃ brāhmaṇaṃ ko nipātayet
26 ॥ को गच्छेत्परदारान् हि को भुङ्क्ते हरिवासरे
26 // ko gacchetparadārān hi ko bhuṅkte harivāsare
27 ॥ नहीदृशं पापमिहास्ति जन्तोर्विमूढचित्तस्य दिने हरेः प्रिये । यद्भोजनेनात्मनिपातकारिणा यमस्य रवातेषु चिरं सुलोचने
27 // nahīdṛśaṃ pāpamihāsti jantorvimūḍhacittasya dine hareḥ priye / yadbhojanenātmanipātakāriṇā yamasya ravāteṣu ciraṃ sulocane
28 ॥ मोहिन्युवाच शीघ्रमानय विप्रांस्त्वं घूर्णिके वेदपारगान् । येषां वाक्येन युक्तो ऽयं राजा कुर्याद्धि भोजनम्
28 // mohinyuvāca śīghramānaya viprāṃstvaṃ ghūrṇike vedapāragān / yeṣāṃ vākyena yukto 'yaṃ rājā kuryāddhi bhojanam
29 ॥ सा तद्वाक्यमुपाकर्ण्य ब्राह्मणान्वेदशालिनः । गौतमादीन्समाहूय मोहिनीपार्श्वमानयत
29 // sā tadvākyamupākarṇya brāhmaṇānvedaśālinaḥ / gautamādīnsamāhūya mohinīpārśvamānayata
30 ॥ तान्विप्रानागतान्दृष्ट्वा वेदवेदाङ्गपारगान् । मोहिनी सहिता राज्ञा ववन्दे कार्यतत्परा
30 // tānviprānāgatāndṛṣṭvā vedavedāṅgapāragān / mohinī sahitā rājñā vavande kāryatatparā
31 ॥ उपविष्टास्तु ते सर्वे शातकैंभमयेषु च । आसनेषु महीपाल ज्वलदग्निसमप्रभाः
31 // upaviṣṭāstu te sarve śātakaiṃbhamayeṣu ca / āsaneṣu mahīpāla jvaladagnisamaprabhāḥ
32 ॥ तेषां मध्ये वयोवृद्धो गौतमो वाक्यमब्रवीत् । वयं समागता देवि नानाशास्त्रविशारदाः
32 // teṣāṃ madhye vayovṛddho gautamo vākyamabravīt / vayaṃ samāgatā devi nānāśāstraviśāradāḥ
33 ॥ सर्वसंदेहहर्तारो यदर्थं ते समाहुताः । तच्छत्वा वचनं तेषां मोहिनी ब्रह्मणः सुता
33 // sarvasaṃdehahartāro yadarthaṃ te samāhutāḥ / tacchatvā vacanaṃ teṣāṃ mohinī brahmaṇaḥ sutā
34 ॥ सर्वासाध्यकृतं कर्तुं प्रवृत्तांस्तानुवाच ह । मोहिन्युवाच संदेहस्तु जडौ ह्येष स्वल्पो वा स्वमतिर्यथा
34 // sarvāsādhyakṛtaṃ kartuṃ pravṛttāṃstānuvāca ha / mohinyuvāca saṃdehastu jaḍau hyeṣa svalpo vā svamatiryathā
35 ॥ सो ऽयं वदति राजा वै नाहं भोक्ष्ये हरेर्दिने । अन्नाधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
35 // so 'yaṃ vadati rājā vai nāhaṃ bhokṣye harerdine / annādhāramidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
36 ॥ मृता ह्यपि तथान्नेन प्रीयन्ते पितरो दिवि । कर्कन्धुमात्रं प्रहुतं पुरोडाशं हि देवताः
36 // mṛtā hyapi tathānnena prīyante pitaro divi / karkandhumātraṃ prahutaṃ puroḍāśaṃ hi devatāḥ
37 ॥ कामयन्ति द्विजश्रेष्ठास्ततो ऽन्नं ह्यमृतं परम् । पिपीलिकापि क्षुधिता मुखेनादाय तण्डुलम्
37 // kāmayanti dvijaśreṣṭhāstato 'nnaṃ hyamṛtaṃ param / pipīlikāpi kṣudhitā mukhenādāya taṇḍulam
38 ॥ बिलं व्रजति दुःखेन कस्यान्नं नहि रोचते । अयं खादति नान्नाद्यं संप्राप्ते हरिवासरे
38 // bilaṃ vrajati duḥkhena kasyānnaṃ nahi rocate / ayaṃ khādati nānnādyaṃ saṃprāpte harivāsare
39 ॥ निजधर्मं परित्यज्य परधर्मे व्यवस्थितः । विधावानां यतीनां च युज्यते व्रतसेवनम्
39 // nijadharmaṃ parityajya paradharme vyavasthitaḥ / vidhāvānāṃ yatīnāṃ ca yujyate vratasevanam
40 ॥ परधर्मरतो यः स्यात्स्वधर्मविमुखो नरः । सोंऽधे तमसि मज्जेत यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश
40 // paradharmarato yaḥ syātsvadharmavimukho naraḥ / soṃ'dhe tamasi majjeta yāvadindrāścaturddaśa
41 ॥ उपवासादिकरणं भूभुजां नोदितं क्वचित् । प्रजासंरक्षणं त्यक्त्वा चतुर्वर्गफलप्रदम्
41 // upavāsādikaraṇaṃ bhūbhujāṃ noditaṃ kvacit / prajāsaṃrakṣaṇaṃ tyaktvā caturvargaphalapradam
42 ॥ नारीणां भर्तृशूश्रूषा पुत्राणां पितृसेवनम् । शूद्राणां द्विजसेवा च लोकरक्षा महीभृताम्
42 // nārīṇāṃ bhartṛśūśrūṣā putrāṇāṃ pitṛsevanam / śūdrāṇāṃ dvijasevā ca lokarakṣā mahībhṛtām
43 ॥ स्वकं कर्म परित्यज्य यो ऽन्यत्र कुरुते श्रमम् । अज्ञानाद्वा प्रमादाच्च पतितः स न संशयः
43 // svakaṃ karma parityajya yo 'nyatra kurute śramam / ajñānādvā pramādācca patitaḥ sa na saṃśayaḥ
44 ॥ सो ऽयमद्य महीपालो यतिधर्म्मे व्यवस्थितः । सुबुद्ध्याचारशीलश्च वेदोक्तं त्यजति द्विजाः
44 // so 'yamadya mahīpālo yatidharmme vyavasthitaḥ / subuddhyācāraśīlaśca vedoktaṃ tyajati dvijāḥ
45 ॥ स्वेच्छाचारा तु या नारी यो ऽविनीतः सुतो द्विजाः । एकान्तशीलो नृपतिर्भृत्यः कर्मविवर्जितः
45 // svecchācārā tu yā nārī yo 'vinītaḥ suto dvijāḥ / ekāntaśīlo nṛpatirbhṛtyaḥ karmavivarjitaḥ
46 ॥ सर्वे ते नरकं यान्ति ह्यप्रतिष्ठश्च यो द्विजाः । अयं हि नियमोपेतो हरिपूजनतत्परः
46 // sarve te narakaṃ yānti hyapratiṣṭhaśca yo dvijāḥ / ayaṃ hi niyamopeto haripūjanatatparaḥ
47 ॥ आक्रन्दे वर्त्तमाने तु न यद्येष प्रधावति । व्यपोह्य हरिपूजां वै ब्रह्महत्यां तु विन्दति
47 // ākrande varttamāne tu na yadyeṣa pradhāvati / vyapohya haripūjāṃ vai brahmahatyāṃ tu vindati
48 ॥ क्षीणदेहे हरिदिने कथं संयमयिष्यति । अन्नात्प्रभवति प्राणः प्राणाद्देहविचेष्टनम्
48 // kṣīṇadehe haridine kathaṃ saṃyamayiṣyati / annātprabhavati prāṇaḥ prāṇāddehaviceṣṭanam
49 ॥ चेष्टया रिपुनाशश्च तद्धीनः परिभूयते । एवं ज्ञात्वा मया राजा बोध्यमानो न बुद्ध्यति
49 // ceṣṭayā ripunāśaśca taddhīnaḥ paribhūyate / evaṃ jñātvā mayā rājā bodhyamāno na buddhyati
50 ॥ एतदेव व्रतं राज्ञो यत्प्रजापालनं चरेत् । न व्रतं किञ्चिदस्त्यन्यन्नृपस्य द्विजसत्तमाः
50 // etadeva vrataṃ rājño yatprajāpālanaṃ caret / na vrataṃ kiñcidastyanyannṛpasya dvijasattamāḥ
51 ॥ किं देव कार्येण नराधिपस्य कृत्वा हि मन्युं विषयस्थितानाम् । तद्देवकार्यं स च यज्ञहोमो यद्रक्तपातो न भवेत् स्वराष्ट्रे
51 // kiṃ deva kāryeṇa narādhipasya kṛtvā hi manyuṃ viṣayasthitānām / taddevakāryaṃ sa ca yajñahomo yadraktapāto na bhavet svarāṣṭre