87 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलाचरितं नाम त्रिंशत्तमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः काष्ठीलायाः शुचिस्मिते । सन्ध्यावली नाम भृशं तामुवाच ह सादरम्
87 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīcarite kāṣṭhīlācaritaṃ nāma triṃśattamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ kāṣṭhīlāyāḥ śucismite / sandhyāvalī nāma bhṛśaṃ tāmuvāca ha sādaram
1 ॥ त्वद्वाक्याद्विस्मयो जातः काष्ठीले सांप्रतं मम । कथं दृष्टा मया त्वं च यास्यन्ती कुत्सितां गतिम्
1 // tvadvākyādvismayo jātaḥ kāṣṭhīle sāṃprataṃ mama / kathaṃ dṛṣṭā mayā tvaṃ ca yāsyantī kutsitāṃ gatim
2 ॥ कर्मणा केन ते मुक्तिर्भवेत्कुत्सितयोनितः । तन्मे वद विशालाङ्गे त्वां दृष्ट्वा दुःखिता ह्यहम्
2 // karmaṇā kena te muktirbhavetkutsitayonitaḥ / tanme vada viśālāṅge tvāṃ dṛṣṭvā duḥkhitā hyaham
3 ॥ मांसपिण्डोपमं श्लक्ष्णं नवनीतोपमं शुभे । शरीरं तव संवीक्ष्य तया मे जायते हृदि
3 // māṃsapiṇḍopamaṃ ślakṣṇaṃ navanītopamaṃ śubhe / śarīraṃ tava saṃvīkṣya tayā me jāyate hṛdi
4 ॥ काष्ठीलोवाच पृथिवीं दास्यसे सुभ्रु सकलामपि मत्कृते । तथापि नैव मुच्येयं सद्यः कुत्सितयोनितः
4 // kāṣṭhīlovāca pṛthivīṃ dāsyase subhru sakalāmapi matkṛte / tathāpi naiva mucyeyaṃ sadyaḥ kutsitayonitaḥ
5 ॥ येन पुण्येन सुभगे मुच्येयं कर्मबन्धनात् । तन्निर्दिशामि सुमहद्गतिदं त्वं निशामय
5 // yena puṇyena subhage mucyeyaṃ karmabandhanāt / tannirdiśāmi sumahadgatidaṃ tvaṃ niśāmaya
6 ॥ यश्चायं माघमासस्तु सर्वमासोत्तमः स्मृतः । यस्मिन् क्रोशन्ति पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
6 // yaścāyaṃ māghamāsastu sarvamāsottamaḥ smṛtaḥ / yasmin krośanti pāpāni brahmahatyādikāni ca
7 ॥ दुर्लभो माघमासो वै दुर्ल्लभं जन्म मानुषम् । दुर्ल्लभं चोषसि स्नानं दुर्लभं कृष्णसेवनम्
7 // durlabho māghamāso vai durllabhaṃ janma mānuṣam / durllabhaṃ coṣasi snānaṃ durlabhaṃ kṛṣṇasevanam
8 ॥ दुर्लभो वासरो विष्णोर्विधिना समुपोषितः । देवैस्तेजः परिक्षिप्तं माघमासे स्वकं जले
8 // durlabho vāsaro viṣṇorvidhinā samupoṣitaḥ / devaistejaḥ parikṣiptaṃ māghamāse svakaṃ jale
9 ॥ तस्माज्जलं माघमासे पावनं हि विशेषतः । नेदृशी संगरे शूरैर्गतिः प्राप्येत सौख्यदा
9 // tasmājjalaṃ māghamāse pāvanaṃ hi viśeṣataḥ / nedṛśī saṃgare śūrairgatiḥ prāpyeta saukhyadā
10 ॥ यादृशी प्लवने प्रातः प्राप्यते नियमस्थितैः । सरित्तडागवापीषु स्नाने सत्तममीरितम्
10 // yādṛśī plavane prātaḥ prāpyate niyamasthitaiḥ / sarittaḍāgavāpīṣu snāne sattamamīritam
11 ॥ कूपभाण्डजलैर्मध्यं जघन्यं वह्नितापितैः । न सौख्यैर्लभ्यते पुण्यं दुःखैरेवाप्यते तु तत्
11 // kūpabhāṇḍajalairmadhyaṃ jaghanyaṃ vahnitāpitaiḥ / na saukhyairlabhyate puṇyaṃ duḥkhairevāpyate tu tat
12 ॥ धर्म्मसेवार्थकं स्नानं नाङ्गनैर्मल्यहेतुकम् । होमार्थं सेवनं वह्नेर्न च शीतादिहानये
12 // dharmmasevārthakaṃ snānaṃ nāṅganairmalyahetukam / homārthaṃ sevanaṃ vahnerna ca śītādihānaye
13 ॥ यावन्नोदयते सूर्यस्तावत्स्नानं विधीयते । आच्छादिते घनैर्व्योम्नि ह्युद्गमिष्यन्तमर्थयेत्
13 // yāvannodayate sūryastāvatsnānaṃ vidhīyate / ācchādite ghanairvyomni hyudgamiṣyantamarthayet
14 ॥ अभावे सरिदादीनां नवकुंभस्थितं जलम् । वायुना ताडितं रात्रौ स्नाने गङ्गासमं विदुः
14 // abhāve saridādīnāṃ navakuṃbhasthitaṃ jalam / vāyunā tāḍitaṃ rātrau snāne gaṅgāsamaṃ viduḥ
15 ॥ माघस्नायी वरारोहे दुर्गतिं नैव पश्यति । तन्नास्ति पातकं यत्तु माघस्नानं न शोधयेत्
15 // māghasnāyī varārohe durgatiṃ naiva paśyati / tannāsti pātakaṃ yattu māghasnānaṃ na śodhayet
16 ॥ अग्निप्रवेशादधिकं माघोषस्येव मज्जनम् । जीवता भुज्यते दुःखं मृतेन बहुलं सुखम्
16 // agnipraveśādadhikaṃ māghoṣasyeva majjanam / jīvatā bhujyate duḥkhaṃ mṛtena bahulaṃ sukham
17 ॥ एतस्मात्कारणाद्भद्रे माघस्नानं विशिष्यते । अहन्यहनि दातव्यास्तिलाः शर्करयान्विताः
17 // etasmātkāraṇādbhadre māghasnānaṃ viśiṣyate / ahanyahani dātavyāstilāḥ śarkarayānvitāḥ
18 ॥ मेघपुंष्पोपपन्नेन सहान्नेन सुमध्यमे । यावकैश्चैव होतव्या गव्यसर्पिः समन्वितैः
18 // meghapuṃṣpopapannena sahānnena sumadhyame / yāvakaiścaiva hotavyā gavyasarpiḥ samanvitaiḥ
19 ॥ माध्यां स्नानसमाप्तै तु दद्याद्विप्राय षड्रसम् । सूर्यो मे प्रीयतां देवो विष्णुमूर्तिर्निरञ्जनः
19 // mādhyāṃ snānasamāptai tu dadyādviprāya ṣaḍrasam / sūryo me prīyatāṃ devo viṣṇumūrtirnirañjanaḥ
20 ॥ वासांसि द्विजयुग्माय स सप्तान्नानि चार्पयेत् । त्रिंशच्च मोदका देयास्तिलान्नाः शर्करामयाः
20 // vāsāṃsi dvijayugmāya sa saptānnāni cārpayet / triṃśacca modakā deyāstilānnāḥ śarkarāmayāḥ
21 ॥ भागास्त्रयस्तिलानां तु चतुर्थः शर्करांशकः । तांबूलादीनि भोग्यानि भक्त्यादकद्याद्विधानवित्
21 // bhāgāstrayastilānāṃ tu caturthaḥ śarkarāṃśakaḥ / tāṃbūlādīni bhogyāni bhaktyādakadyādvidhānavit
22 ॥ स्रोतोमुखः सरिति चान्यत्र भास्करसंमुखः । स्नायादावाह्य तीर्थानि गङ्गादीन्य कर्मण्डलात्
22 // srotomukhaḥ sariti cānyatra bhāskarasaṃmukhaḥ / snāyādāvāhya tīrthāni gaṅgādīnya karmaṇḍalāt
23 ॥ यदनेकजनुर्जन्यं यज्ज्ञानाज्ञानतः कृतम् । त्वत्तेजसा हतं चास्तु तत्तु पापं सहस्रधा
23 // yadanekajanurjanyaṃ yajjñānājñānataḥ kṛtam / tvattejasā hataṃ cāstu tattu pāpaṃ sahasradhā
24 ॥ दिवाकर जगन्नाथ प्रभाकर नमो ऽस्तु ते । परिपूर्णं कुरुष्वेदं माघस्नानं ममाच्युत
24 // divākara jagannātha prabhākara namo 'stu te / paripūrṇaṃ kuruṣvedaṃ māghasnānaṃ mamācyuta
25 ॥ तीर्थस्नायी वरारोहे माघस्नायी फलाल्पकः । तीर्थस्नानादियात्स्वर्गं माघस्नानात्परं पदम्
25 // tīrthasnāyī varārohe māghasnāyī phalālpakaḥ / tīrthasnānādiyātsvargaṃ māghasnānātparaṃ padam
26 ॥ माघस्य धवले पक्षे भवेदेकादशी तु या । रविवारेण संयुक्ता महापातकनाशिनी
26 // māghasya dhavale pakṣe bhavedekādaśī tu yā / ravivāreṇa saṃyuktā mahāpātakanāśinī
27 ॥ विनापि ऋक्षसंयोगं सा शुक्लैकादशी नृणाम् । विनिर्दहति पापानि कुनृपो विषयं यथा
27 // vināpi ṛkṣasaṃyogaṃ sā śuklaikādaśī nṛṇām / vinirdahati pāpāni kunṛpo viṣayaṃ yathā
28 ॥ कुपुत्रस्तु कुलं यद्वत्कुभार्या च पतिं यथा । अधर्मस्तु यथा धर्मं कुमन्त्री नृपतिं यथा
28 // kuputrastu kulaṃ yadvatkubhāryā ca patiṃ yathā / adharmastu yathā dharmaṃ kumantrī nṛpatiṃ yathā
29 ॥ अज्ञानं च यथा ज्ञानं कुशौचं शुचितां यथा । यथा हन्त्यनृतं सत्यं वादस्संवादमेव च
29 // ajñānaṃ ca yathā jñānaṃ kuśaucaṃ śucitāṃ yathā / yathā hantyanṛtaṃ satyaṃ vādassaṃvādameva ca
30 ॥ उष्णं हिममनर्थोर्ऽथं पापं कीर्तिं स्मयस्तपः । यथा रसा महारोगाञ्छ्राद्धं संकेत एव च
30 // uṣṇaṃ himamanarthor'thaṃ pāpaṃ kīrtiṃ smayastapaḥ / yathā rasā mahārogāñchrāddhaṃ saṃketa eva ca
31 ॥ तथा दुरितसंघं तु द्वादशी हन्ति साधिता । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः
31 // tathā duritasaṃghaṃ tu dvādaśī hanti sādhitā / brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ
32 ॥ महान्ति पातकान्येतान्याशु हन्ति हरेर्दिनम् । समवेतानि चैतानि न शामयति पुष्करम्
32 // mahānti pātakānyetānyāśu hanti harerdinam / samavetāni caitāni na śāmayati puṣkaram
33 ॥ न चापि नैमिषारण्यं न क्षेत्रं कुरुसंज्ञितम् । प्रभासो न गया देवि न रेवा न सरस्वती
33 // na cāpi naimiṣāraṇyaṃ na kṣetraṃ kurusaṃjñitam / prabhāso na gayā devi na revā na sarasvatī
34 ॥ न गगा यमुना चैव प्रयागो न च देवका । न सरांसि नदाश्चान्ये होमदानतपांसि च
34 // na gagā yamunā caiva prayāgo na ca devakā / na sarāṃsi nadāścānye homadānatapāṃsi ca
35 ॥ न चान्यत्सुकृतं सुभ्रु पुराणे पठ्यते स्फुटम् । पापसंघविनाशाय मुक्त्वैकं हरिवासरम्
35 // na cānyatsukṛtaṃ subhru purāṇe paṭhyate sphuṭam / pāpasaṃghavināśāya muktvaikaṃ harivāsaram
36 ॥ उपोषणात्सकृद्देवि विनश्यन्त्यघराशयः । एकतः पृथिवीदानमेकतो हरिवासरम्
36 // upoṣaṇātsakṛddevi vinaśyantyagharāśayaḥ / ekataḥ pṛthivīdānamekato harivāsaram
37 ॥ न समं ब्रह्मणा प्रोक्तमधिकं हरिवासरम् । तस्मिन्वराहवपुषं कृत्वा देवं तु हाटकम्
37 // na samaṃ brahmaṇā proktamadhikaṃ harivāsaram / tasminvarāhavapuṣaṃ kṛtvā devaṃ tu hāṭakam
38 ॥ घटोपरि नवे पात्रे धृत्वा ताम्रमये शुभे । सर्वबीजान्विते चैव सितवस्त्रावगुण्ठिते
38 // ghaṭopari nave pātre dhṛtvā tāmramaye śubhe / sarvabījānvite caiva sitavastrāvaguṇṭhite
39 ॥ सहिरण्ये सुदीपाढ्ये कृतपुष्पावतंसके । विधिना पूजयित्वा चकुर्याज्जागरणं व्रती
39 // sahiraṇye sudīpāḍhye kṛtapuṣpāvataṃsake / vidhinā pūjayitvā cakuryājjāgaraṇaṃ vratī
40 ॥ प्रातर्विप्राय दद्याच्च वैष्णवाय कुटुंबिने । तत्कुंभक्रोडसंयुक्तं सनैवेद्यपरिच्छदम्
40 // prātarviprāya dadyācca vaiṣṇavāya kuṭuṃbine / tatkuṃbhakroḍasaṃyuktaṃ sanaivedyaparicchadam
41 ॥ पश्चाच्च पारणं कुर्याद्द्विजान्भोज्य सुहृद्वृतः । एवं कृते वरारोहे न भूयो जायते क्वचित्
41 // paścācca pāraṇaṃ kuryāddvijānbhojya suhṛdvṛtaḥ / evaṃ kṛte varārohe na bhūyo jāyate kvacit
42 ॥ बहुजन्मार्ज्जितं पापं ज्ञानाज्ञानकृतं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा
42 // bahujanmārjjitaṃ pāpaṃ jñānājñānakṛtaṃ ca yat / tatsarvaṃ nāśamāyāti tamaḥ sūryodaye yathā
43 ॥ यथाशास्त्रं मया तुभ्यं वर्णिता द्वादशी शुभे । या सा कृता त्वया पूर्वमासीद्देव्यन्यजन्मनि
43 // yathāśāstraṃ mayā tubhyaṃ varṇitā dvādaśī śubhe / yā sā kṛtā tvayā pūrvamāsīddevyanyajanmani
44 ॥ यस्यास्तवातुला पुष्टिर्वर्तते वर्तयिष्यति । भर्त्तुस्तव च पुत्रस्य सर्वदा सुखदायिनी
44 // yasyāstavātulā puṣṭirvartate vartayiṣyati / bharttustava ca putrasya sarvadā sukhadāyinī
45 ॥ तस्यास्त्वया तुरीयांशो देयश्चेन्मह्यमादरात् । तदा प्रीता गमिष्यामि तद्विष्णोः परमं पदम्
45 // tasyāstvayā turīyāṃśo deyaścenmahyamādarāt / tadā prītā gamiṣyāmi tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
46 ॥ वित्ताह्रुतिजं पापं यद्भूतं मम सुंदरि । तस्य पावनहेतुं च तुरीयांशं प्रयच्छ मे
46 // vittāhrutijaṃ pāpaṃ yadbhūtaṃ mama suṃdari / tasya pāvanahetuṃ ca turīyāṃśaṃ prayaccha me
47 ॥ जीवितेनापि वित्तेन भर्तारं वञ्चयेत्तु या । कृमियोनिशतं गत्वा पुल्कसी जायते तु सा
47 // jīvitenāpi vittena bhartāraṃ vañcayettu yā / kṛmiyoniśataṃ gatvā pulkasī jāyate tu sā
48 ॥ सुरतं याचमानाय पत्ये वित्तं च मानिनि । या न यच्छति दुर्बुद्धिः काष्ठीला जायते ध्रुवम्
48 // surataṃ yācamānāya patye vittaṃ ca mānini / yā na yacchati durbuddhiḥ kāṣṭhīlā jāyate dhruvam
49 ॥ तत्पातकविशुद्ध्यर्थं देहि मे द्वादशीभवम् । तुरीयांशमितं पुण्यं यद्यस्ति मयि ते घृणा
49 // tatpātakaviśuddhyarthaṃ dehi me dvādaśībhavam / turīyāṃśamitaṃ puṇyaṃ yadyasti mayi te ghṛṇā
50 ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्याः काष्ठीलायाः सुलोचने । पुण्यं दत्तवती तस्यै पाणौ वारि प्रगृह्य च
50 // etacchrutvā vacastasyāḥ kāṣṭhīlāyāḥ sulocane / puṇyaṃ dattavatī tasyai pāṇau vāri pragṛhya ca
51 ॥ यत्कृतं हि मया पूर्वमेकादश्या मुपोषणम् । तत्तुरीयांशपुण्येन काष्ठीलेयं विमुच्यताम्
51 // yatkṛtaṃ hi mayā pūrvamekādaśyā mupoṣaṇam / tatturīyāṃśapuṇyena kāṣṭhīleyaṃ vimucyatām
52 ॥ पूर्वजन्मकृतात्पापात्सत्यं सत्यं मयोदितम् । एवमुक्ते तु वचने मया विद्युत्समप्रभा
52 // pūrvajanmakṛtātpāpātsatyaṃ satyaṃ mayoditam / evamukte tu vacane mayā vidyutsamaprabhā
53 ॥ दृष्टा दिव्यविमानस्था गच्छन्ती वैष्णवं पदम् । पतिर्हि दैवतं लोके वञ्चनीयो न भार्यया
53 // dṛṣṭā divyavimānasthā gacchantī vaiṣṇavaṃ padam / patirhi daivataṃ loke vañcanīyo na bhāryayā
54 ॥ देहेन चापि वित्तेन यदीच्छेच्छोभनां गतिम् । सा त्वं ब्रूहि प्रदास्यामि भर्तुरर्थे तवेप्सितम्
54 // dehena cāpi vittena yadīcchecchobhanāṃ gatim / sā tvaṃ brūhi pradāsyāmi bharturarthe tavepsitam
55 ॥ वित्तं देहं तथा पुत्रं यच्चान्यद्वा वरानने । किमन्यद्दैवतं लोके स्त्रीणामेकं पतिं विना
55 // vittaṃ dehaṃ tathā putraṃ yaccānyadvā varānane / kimanyaddaivataṃ loke strīṇāmekaṃ patiṃ vinā
56 ॥ तस्यार्थे वा त्यजेद्वित्तं जीवितं वा सुलोचने । कल्पकोटिशतं साग्रं विष्णुलोके महीयते
56 // tasyārthe vā tyajedvittaṃ jīvitaṃ vā sulocane / kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ viṣṇuloke mahīyate
57 ॥ अग्न्यादिसाक्ष्ये वृतमीक्ष्य निष्ठुरा युक्तं सुधोरैर्व्यसनैर्द्विजात्मजा । पतिं ददौ नैव च याचिता धनं तेनैव पापेन बभूव कीटा
57 // agnyādisākṣye vṛtamīkṣya niṣṭhurā yuktaṃ sudhorairvyasanairdvijātmajā / patiṃ dadau naiva ca yācitā dhanaṃ tenaiva pāpena babhūva kīṭā
58 ॥ एतन्मया दुष्टमनङ्गयष्टि कौमारभावे पितृवेश्मवासे । ज्ञात्वा हितं तथ्यमिदं स्वभर्तुर्ददामि सर्वं च गृहाण सुभ्रु
58 // etanmayā duṣṭamanaṅgayaṣṭi kaumārabhāve pitṛveśmavāse / jñātvā hitaṃ tathyamidaṃ svabharturdadāmi sarvaṃ ca gṛhāṇa subhru