नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet
तप्तहाटककेशान्त ज्वलत्पावकलोचन वज्राधिकनखस्पर्श दिव्यसिंह नमो ऽस्तु ते
taptahāṭakakeśānta jvalatpāvakalocana vajrādhikanakhasparśa divyasiṃha namo 'stu te
पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गूलकोटयः हिरण्यकशिपोर् वक्षःक्षेत्रासृक्कर्दमारुणाः
pāntu vo narasiṃhasya nakhalāṅgūlakoṭayaḥ hiraṇyakaśipor vakṣaḥkṣetrāsṛkkardamāruṇāḥ
हिमवद्वासिणः सर्वे मुनयो वेदपारगाः त्रिकालज्ञा महात्मानो नैमिषारण्यवासिनः
himavadvāsiṇaḥ sarve munayo vedapāragāḥ trikālajñā mahātmāno naimiṣāraṇyavāsinaḥ
ये ऽर्बुदारण्यनिरताः पुष्करारण्यवासिनः महेन्द्राद्रिरता ये च ये च विन्ध्यनिवासिनः
ye 'rbudāraṇyaniratāḥ puṣkarāraṇyavāsinaḥ mahendrādriratā ye ca ye ca vindhyanivāsinaḥ
धर्मारण्यरता ये च दण्डकारण्यवासिनः श्रीशैलनिरता ये च कुरुक्षेत्रनिवासिनः
dharmāraṇyaratā ye ca daṇḍakāraṇyavāsinaḥ śrīśailaniratā ye ca kurukṣetranivāsinaḥ
कौमारपर्वते ये च ये च पम्पानिवासिनः एते चान्ये च बहवः सशिष्या मुनयो ऽमलाः
kaumāraparvate ye ca ye ca pampānivāsinaḥ ete cānye ca bahavaḥ saśiṣyā munayo 'malāḥ
माघमासे प्रयागं तु स्नातुं तीर्थं समागताः तत्र स्नात्वा यथान्यायं कृत्वा कर्म जपादिकम्
māghamāse prayāgaṃ tu snātuṃ tīrthaṃ samāgatāḥ tatra snātvā yathānyāyaṃ kṛtvā karma japādikam
नत्वा तु माधवं देवं कृत्वा च पितृतर्पणम् दृष्ट्वा तत्र भरद्वाजं पुण्यतीर्थनिवासिनम्
natvā tu mādhavaṃ devaṃ kṛtvā ca pitṛtarpaṇam dṛṣṭvā tatra bharadvājaṃ puṇyatīrthanivāsinam
तं पूजयित्वा विधिवत् तेनैव च सुपूजिताः आसनेषु विचित्रेषु वृष्यादिषु यथाक्रमम्
taṃ pūjayitvā vidhivat tenaiva ca supūjitāḥ āsaneṣu vicitreṣu vṛṣyādiṣu yathākramam
भरद्वाजेन दत्तेषु आसीनास् ते तपोधनाः कृष्णाश्रिताः कथाः सर्वे परस्परम् अथाब्रुवन्
bharadvājena datteṣu āsīnās te tapodhanāḥ kṛṣṇāśritāḥ kathāḥ sarve parasparam athābruvan
कथान्तेषु ततस् तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् आजगाम महातेजास् तत्र सूतो महामतिः
kathānteṣu tatas teṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām ājagāma mahātejās tatra sūto mahāmatiḥ
व्यासशिष्यः पुराणज्ञो लोमहर्षणसंज्ञकः तान् प्रणम्य यथान्यायं स च तैश् चाभिपूजितः
vyāsaśiṣyaḥ purāṇajño lomaharṣaṇasaṃjñakaḥ tān praṇamya yathānyāyaṃ sa ca taiś cābhipūjitaḥ
उपविष्टो यथायोग्यं भरद्वाजमतेन सः व्यासशिष्यं सुखासीनं ततस् तं लोमहर्षणम् स पप्रच्छ भरद्वाजो मुनीनाम् अग्रतस् तदा
upaviṣṭo yathāyogyaṃ bharadvājamatena saḥ vyāsaśiṣyaṃ sukhāsīnaṃ tatas taṃ lomaharṣaṇam sa papraccha bharadvājo munīnām agratas tadā
शौनकस्य महासत्त्रे वाराहाख्या तु संहिता त्वत्तः श्रुता पुरा सूत एतैर् अस्माभिर् एव च
śaunakasya mahāsattre vārāhākhyā tu saṃhitā tvattaḥ śrutā purā sūta etair asmābhir eva ca
सांप्रतं नारसिंहाख्यां त्वत्तः पौराणसंहिताम् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं सूत श्रोतुकामा इमे स्थिताः
sāṃprataṃ nārasiṃhākhyāṃ tvattaḥ paurāṇasaṃhitām śrotum icchāmy ahaṃ sūta śrotukāmā ime sthitāḥ
अतस् त्वां परिपृच्छामि प्रश्नम् एतं महामुने ऋषीणाम् अग्रतः सूत प्रातर् ह्य् एषां महात्मनाम्
atas tvāṃ paripṛcchāmi praśnam etaṃ mahāmune ṛṣīṇām agrataḥ sūta prātar hy eṣāṃ mahātmanām
कुत एतत् समुत्पन्नं केन वा परिपाल्यते कस्मिन् वा लयम् अभ्येति जगद् एतच् चराचरम्
kuta etat samutpannaṃ kena vā paripālyate kasmin vā layam abhyeti jagad etac carācaram
किं प्रमाणं च वै भूमेर् नृसिंहः केन तुष्यति कर्मणा तु महाभाग तन् मे ब्रूहि महामते
kiṃ pramāṇaṃ ca vai bhūmer nṛsiṃhaḥ kena tuṣyati karmaṇā tu mahābhāga tan me brūhi mahāmate
कथं च सृष्टेर् आदिः स्याद् अवसानं कथं भवेत् कथं युगस्य गणना किं वा स्यात् तु चतुर्युगम्
kathaṃ ca sṛṣṭer ādiḥ syād avasānaṃ kathaṃ bhavet kathaṃ yugasya gaṇanā kiṃ vā syāt tu caturyugam
को वा विशेषस् तेष्व् अत्र का वावस्था कलौ युगे कथम् आराध्यते देवो नरसिंहो ऽप्य् अमानुषैः
ko vā viśeṣas teṣv atra kā vāvasthā kalau yuge katham ārādhyate devo narasiṃho 'py amānuṣaiḥ
क्षेत्राणि कानि पुण्यानि के च पुण्याः शिलोच्चयाः नद्यश् च काः पराः पुण्या नृणां पापहराः शुभाः
kṣetrāṇi kāni puṇyāni ke ca puṇyāḥ śiloccayāḥ nadyaś ca kāḥ parāḥ puṇyā nṛṇāṃ pāpaharāḥ śubhāḥ
देवादीनां कथं सृष्टिः मनोर् मन्वन्तरस्य तु तथा विद्याधरादीनां सृष्टिर् आदौ कथं भवेत्
devādīnāṃ kathaṃ sṛṣṭiḥ manor manvantarasya tu tathā vidyādharādīnāṃ sṛṣṭir ādau kathaṃ bhavet
यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः एतत् सर्वं महाभाग कथयस्व यथाक्रमम्
yajvānaḥ ke ca rājānaḥ ke ca siddhiṃ parāṃ gatāḥ etat sarvaṃ mahābhāga kathayasva yathākramam
व्यासप्रसादाज् जानामि पुराणानि तपोधनाः तं प्रणम्य प्रवक्ष्यामि पुराणं नारसिंहकम्
vyāsaprasādāj jānāmi purāṇāni tapodhanāḥ taṃ praṇamya pravakṣyāmi purāṇaṃ nārasiṃhakam
पाराशर्यं परमपुरुषं विश्वदेवैकयोनिं विद्यावन्तं विपुलमतिदं वेदवेदाङ्गवेद्यम् शश्वच्छान्तं शमितविषयं शुद्धतेजो विशालम् वेदव्यासं विगतशमलं सर्वदाहं नमामि
pārāśaryaṃ paramapuruṣaṃ viśvadevaikayoniṃ vidyāvantaṃ vipulamatidaṃ vedavedāṅgavedyam śaśvacchāntaṃ śamitaviṣayaṃ śuddhatejo viśālam vedavyāsaṃ vigataśamalaṃ sarvadāhaṃ namāmi
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे यस्य प्रसादाद् वक्ष्यामि वासुदेवकथाम् इमाम्
namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase yasya prasādād vakṣyāmi vāsudevakathām imām
सुनिर्णीतो महान् प्रश्नस् त्वया यः परिकीर्तितः विष्णुप्रसादेन विना वक्तुं केनापि शक्यते
sunirṇīto mahān praśnas tvayā yaḥ parikīrtitaḥ viṣṇuprasādena vinā vaktuṃ kenāpi śakyate
तथापि नरसिंहस्य प्रसादाद् एव ते ऽधुना प्रवक्ष्यामि महापुन्यं भारद्वाज शृणुष्व मे
tathāpi narasiṃhasya prasādād eva te 'dhunā pravakṣyāmi mahāpunyaṃ bhāradvāja śṛṇuṣva me
शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सशिष्यास् त्व् अत्र ये स्थिताः पुराणं नरसिंहस्य प्रवक्ष्यामि यथातथा
śṛṇvantu munayaḥ sarve saśiṣyās tv atra ye sthitāḥ purāṇaṃ narasiṃhasya pravakṣyāmi yathātathā
नारायणाद् इदं सर्वं समुत्पन्नं चराचरम् तेनैव पाल्यते सर्वं नरसिंहादिमूर्तिभिः
nārāyaṇād idaṃ sarvaṃ samutpannaṃ carācaram tenaiva pālyate sarvaṃ narasiṃhādimūrtibhiḥ
तथैव लीयते चान्ते हरौ ज्योतिःस्वरूपिणि यथैव देवः सृजति तथा वक्ष्यामि तच् छृणु
tathaiva līyate cānte harau jyotiḥsvarūpiṇi yathaiva devaḥ sṛjati tathā vakṣyāmi tac chṛṇu
पुराणानां हि सर्वेषाम् अयं साधारणः स्मृतः श्लोको यस् तं मुने श्रुत्वा निःशेषं त्वं ततः शृणु
purāṇānāṃ hi sarveṣām ayaṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ śloko yas taṃ mune śrutvā niḥśeṣaṃ tvaṃ tataḥ śṛṇu
सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam
आदिसर्गो ऽनुसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च वंशानुचरितं चैव वक्ष्याम्य् अनुसमासतः
ādisargo 'nusargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca vaṃśānucaritaṃ caiva vakṣyāmy anusamāsataḥ
आदिसर्गो महांस् तावत् कथयिष्यामि वै द्विजाः यस्माद् आरभ्य देवानां राज्ञां चरितम् एव च
ādisargo mahāṃs tāvat kathayiṣyāmi vai dvijāḥ yasmād ārabhya devānāṃ rājñāṃ caritam eva ca
ज्ञायते सरहस्यं च परमात्मा सनातनः प्राक् सृष्टेः प्रलयाद् ऊर्ध्वं नासीत् किंचिद् द्विजोत्तम
jñāyate sarahasyaṃ ca paramātmā sanātanaḥ prāk sṛṣṭeḥ pralayād ūrdhvaṃ nāsīt kiṃcid dvijottama
ब्रह्मसंज्ञम् अभूद् एकं ज्योतिष्मत् सर्वकारणम् नित्यं निरञ्जनं शान्तं निर्गुणं नित्यनिर्मलम्
brahmasaṃjñam abhūd ekaṃ jyotiṣmat sarvakāraṇam nityaṃ nirañjanaṃ śāntaṃ nirguṇaṃ nityanirmalam
आनन्दसागरं स्वच्छं यं काङ्क्षन्ति मुमुक्षवः सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वाद् अनन्तम् अजम् अव्ययम्
ānandasāgaraṃ svacchaṃ yaṃ kāṅkṣanti mumukṣavaḥ sarvajñaṃ jñānarūpatvād anantam ajam avyayam
सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वासौ ज्ञातृनायकः अन्तर्लीनं विकारं च तत् स्रष्टुम् उपचक्रमे
sargakāle tu saṃprāpte jñātvāsau jñātṛnāyakaḥ antarlīnaṃ vikāraṃ ca tat sraṣṭum upacakrame
तस्मात् प्रधानम् उद्भूतं ततश् चापि महान् अभूत् सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् च त्रिधा महान्
tasmāt pradhānam udbhūtaṃ tataś cāpi mahān abhūt sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān
वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महत्तत्त्वाद् अजायत
vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata
यथा प्रधानं हि महान् महता स तथावृतः भूतादिस् तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः
yathā pradhānaṃ hi mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ
ससर्ज शब्दतन्मात्राद् आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत्
sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot
आकाशस् तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह बलवान् अभवद् वायुस् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ
आकाशं शब्दतन्मात्रं स्पर्शमात्रं तथावृणोत् ततो वायुर् विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह
ākāśaṃ śabdatanmātraṃ sparśamātraṃ tathāvṛṇot tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha
ज्योतिर् उत्पद्यते वायोस् तद् रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रं तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्
jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate sparśamātraṃ tu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot
ज्योतिश् चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu
रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत् विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे
rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire
तस्माज् जाता मही चेयं सर्वभूतगुणाधिका संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धगुणो मतः
tasmāj jātā mahī ceyaṃ sarvabhūtaguṇādhikā saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandhaguṇo mataḥ
तस्मिंस् तस्मिंस् तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता तन्मात्राण्य् अविशेषाणि विशेषाः कर्मशो ऽपराः
tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā tanmātrāṇy aviśeṣāṇi viśeṣāḥ karmaśo 'parāḥ
भूततन्मात्रसर्गो ऽयम् अहंकारात् तु तामसात् कीर्तितस् ते समासेन भरद्वाज मया तव
bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt kīrtitas te samāsena bharadvāja mayā tava
तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनश् चात्र कीर्तितं तत्र चिन्तकैः
taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa ekādaśaṃ manaś cātra kīrtitaṃ tatra cintakaiḥ
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चात्र पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च तानि वक्ष्यामि तेषां च कर्माणि कुलपावन
buddhīndriyāṇi pañcātra pañca karmendriyāṇi ca tāni vakṣyāmi teṣāṃ ca karmāṇi kulapāvana
श्रवणे च दृशौ जिह्वा नासिका त्वक् च पञ्चमी शब्दादिज्ञानसिद्ध्यर्थं बुद्धियुक्तानि पञ्च वै
śravaṇe ca dṛśau jihvā nāsikā tvak ca pañcamī śabdādijñānasiddhyarthaṃ buddhiyuktāni pañca vai
पायूपस्थे हस्तपादौ वाग् भरद्वाज पञ्चमी विसर्गानन्दशिल्पी च गत्युक्ती कर्म तत् स्मृतम्
pāyūpasthe hastapādau vāg bharadvāja pañcamī visargānandaśilpī ca gatyuktī karma tat smṛtam
आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा शब्दादिभिर् गुणैर् विप्र संयुक्तान्य् उत्तरोत्तरैः
ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā śabdādibhir guṇair vipra saṃyuktāny uttarottaraiḥ
नानावीर्याः पृथग्भूतास् ततस् ते संहतिं विना नाशक्नुवन् प्रजां स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः
nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā nāśaknuvan prajāṃ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ
समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयात् एकसंघातलक्ष्याश् च संप्राप्यैक्यम् अशेषतः
sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāt ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ
पुरुषाधिष्ठितत्वाच् च प्रधानानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्तास् त्व् अण्डम् उत्पादयन्ति ते
puruṣādhiṣṭhitatvāc ca pradhānānugraheṇa ca mahadādyā viśeṣāntās tv aṇḍam utpādayanti te
तत् क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत् स्थितम् भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत् तद् उदकेशयम्
tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat sthitam bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam
प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम् तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ विष्णुर् विश्वेश्वरः प्रभुः
prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam tatrāvyaktasvarūpo 'sau viṣṇur viśveśvaraḥ prabhuḥ
ब्रह्मस्वरूपम् आस्थाय स्वयम् एव व्यवस्थितः मेरुर् उल्बम् अभूत् तस्य जरायुश् च महीधराः गर्भोदकं समुद्राश् च तस्याभूवन् महात्मनः
brahmasvarūpam āsthāya svayam eva vyavasthitaḥ merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ garbhodakaṃ samudrāś ca tasyābhūvan mahātmanaḥ
अद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर् लोकसंग्रहः तस्मिन्न् अण्डे ऽभवत् सर्वं सदेवासुरमानुषम्
adridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ tasminn aṇḍe 'bhavat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam
रजोगुणयुतो देवः स्वयम् एव हरिः परः ब्रह्मरूपं समास्थाय जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
rajoguṇayuto devaḥ svayam eva hariḥ paraḥ brahmarūpaṃ samāsthāya jagatsṛṣṭau pravartate
सृष्टं च पात्य् अनुयुगं यावत् कल्पविकल्पना नरसिंहादिरूपेण रुद्ररूपेण संहरेत्
sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā narasiṃhādirūpeṇa rudrarūpeṇa saṃharet
ब्राह्मेण रूपेण सृजत्य् अनन्तो जगत् समस्तं परिपातुम् इच्छन् रामादिरूपं स तु गृह्य पाति भूत्वाथ रुद्रः प्रकरोति नाशम्
brāhmeṇa rūpeṇa sṛjaty ananto jagat samastaṃ paripātum icchan rāmādirūpaṃ sa tu gṛhya pāti bhūtvātha rudraḥ prakaroti nāśam