अतः परं प्रवक्ष्यामि भूगोलं द्विजसत्तमाः संक्षेपात् पर्वताकीर्णं नदीभिश् च समन्ततः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūgolaṃ dvijasattamāḥ saṃkṣepāt parvatākīrṇaṃ nadībhiś ca samantataḥ
ःजम्बुप्लक्षशाल्मलकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञाः सप्त द्वीपाः । ःलक्षयोजनप्रमाणाज् जम्बुद्वीपाद् उत्तरोत्तरद्विगुणाः । ःलवणेक्षुरससुरासर्पिर्दधिदुग्धस्वच्छोदकसंज्ञैः परस्परं द्विगुणैः सप्तसमुद्रैर् वलयाकारैस् ते द्वीपाः परिधिष्ठिताः ॥
ḥjambuplakṣaśālmalakuśakrauñcaśākapuṣkarasaṃjñāḥ sapta dvīpāḥ | ḥlakṣayojanapramāṇāj jambudvīpād uttarottaradviguṇāḥ | ḥlavaṇekṣurasasurāsarpirdadhidugdhasvacchodakasaṃjñaiḥ parasparaṃ dviguṇaiḥ saptasamudrair valayākārais te dvīpāḥ paridhiṣṭhitāḥ ||
यो ऽसौ मनुपुत्रः प्रियव्रतो नाम स सप्तद्वीपाधिपतिर् बभूव । तस्य अग्नीध्रादयो दश पुत्रा बभूवुः ॥
yo 'sau manuputraḥ priyavrato nāma sa saptadvīpādhipatir babhūva | tasya agnīdhrādayo daśa putrā babhūvuḥ ||
ःत्रयः प्रव्रजिताः । ःशिष्टानां सप्तानां सप्तद्वीपाः पित्रा दत्ताः । ःतत्र जम्बुद्वीपाधिपतेर् अग्नीध्रस्य नव पुत्राः जाताः ॥
ḥtrayaḥ pravrajitāḥ | ḥśiṣṭānāṃ saptānāṃ saptadvīpāḥ pitrā dattāḥ | ḥtatra jambudvīpādhipater agnīdhrasya nava putrāḥ jātāḥ ||
नाभिः किंपुरुषश् चैव हरिवर्ष इलावृतः रम्यो हिरण्ययश् चैव कुरुर् भद्रश् च केतुमान्
nābhiḥ kiṃpuruṣaś caiva harivarṣa ilāvṛtaḥ ramyo hiraṇyayaś caiva kurur bhadraś ca ketumān
ःनववर्षाः विभज्य पुत्रेभ्यः पित्रा दत्ता वनं प्रविशता । ःअग्नीध्रीयं हिमाह्वयम् । ःयस्याधिपतिर् नाभेः ऋषभः पुत्रो बभूव ॥
ḥnavavarṣāḥ vibhajya putrebhyaḥ pitrā dattā vanaṃ praviśatā | ḥagnīdhrīyaṃ himāhvayam | ḥyasyādhipatir nābheḥ ṛṣabhaḥ putro babhūva ||
ऋषभाद् भरतो भरतेन चिरकालं धर्मेण पालितत्वाद् इदं भारतं वर्षम् अभूत् । ःइलावृतस्य मध्ये मेरुः सुवर्णमयश् चतुरशीतिसहस्राणि योजनानि तस्योच्छ्रायः । ःषोडशसहस्रम् अप्य् अधस्ताद् अवगाढः । ःतद्द्विगुणो मूर्ध्नि विस्तारः ॥ तन्मध्ये ब्रह्मणः पुरी । ऐन्द्र्याम् इन्द्रस्य चामरावती । आग्नेय्याम् अग्नेस् तेजोवती । याम्यां यमस्य संयमनी । नैरृत्यां निरृतेर् भयंकरी । वारुण्यां वरुणस्य विश्वावती । ःवायव्यां वायोर् गन्धवती । ःउदीच्यां सोमस्य विभावरीति । ःनववर्षान्वितं जम्बूद्वीपं पुण्यपर्वतैः पुण्यनदीभिर् अन्वितम् ॥ किंपुरुषादीन्य् अष्टवर्षाणि पुण्यवतां भोगस्थानानि साक्षाद् भारतवर्षम् एकं कर्मभूमिश् चातुर्वर्ण्ययुतम् ॥
ṛṣabhād bharato bharatena cirakālaṃ dharmeṇa pālitatvād idaṃ bhārataṃ varṣam abhūt | ḥilāvṛtasya madhye meruḥ suvarṇamayaś caturaśītisahasrāṇi yojanāni tasyocchrāyaḥ | ḥṣoḍaśasahasram apy adhastād avagāḍhaḥ | ḥtaddviguṇo mūrdhni vistāraḥ || tanmadhye brahmaṇaḥ purī | aindryām indrasya cāmarāvatī | āgneyyām agnes tejovatī | yāmyāṃ yamasya saṃyamanī | nairṛtyāṃ nirṛter bhayaṃkarī | vāruṇyāṃ varuṇasya viśvāvatī | ḥvāyavyāṃ vāyor gandhavatī | ḥudīcyāṃ somasya vibhāvarīti | ḥnavavarṣānvitaṃ jambūdvīpaṃ puṇyaparvataiḥ puṇyanadībhir anvitam || kiṃpuruṣādīny aṣṭavarṣāṇi puṇyavatāṃ bhogasthānāni sākṣād bhāratavarṣam ekaṃ karmabhūmiś cāturvarṇyayutam ||
ःइलावृतस्य मध्ये मेरुः सुवर्णमयश् चतुरशीतिसहस्राणि योजनानि तस्योच्छ्रायः । ःषोडशसहस्रम् अप्य् अधस्ताद् अवगाढः । ःतद्द्विगुणो मूर्ध्नि विस्तारः ॥
ḥilāvṛtasya madhye meruḥ suvarṇamayaś caturaśītisahasrāṇi yojanāni tasyocchrāyaḥ | ḥṣoḍaśasahasram apy adhastād avagāḍhaḥ | ḥtaddviguṇo mūrdhni vistāraḥ ||
ःवायव्यां वायोर् गन्धवती । ःउदीच्यां सोमस्य विभावरीति । ःनववर्षान्वितं जम्बूद्वीपं पुण्यपर्वतैः पुण्यनदीभिर् अन्वितम् ॥
ḥvāyavyāṃ vāyor gandhavatī | ḥudīcyāṃ somasya vibhāvarīti | ḥnavavarṣānvitaṃ jambūdvīpaṃ puṇyaparvataiḥ puṇyanadībhir anvitam ||
तत्रैव कर्मभिः स्वर्गं कृतेः प्राप्स्यन्ति मानवाः मुक्तिश् चात्रैव निष्कामैः प्राप्यते ज्ञानकर्मभिः अधोगतिम् इतो विप्र यान्ति वै पापकारिणः
tatraiva karmabhiḥ svargaṃ kṛteḥ prāpsyanti mānavāḥ muktiś cātraiva niṣkāmaiḥ prāpyate jñānakarmabhiḥ adhogatim ito vipra yānti vai pāpakāriṇaḥ
ये पापकारिणस् तान् विद्धि पातालतले नरके कोटिसमन्वितान् ॥
ye pāpakāriṇas tān viddhi pātālatale narake koṭisamanvitān ||
ःअथ सप्त कुलपर्वताः कथ्यन्ते । ःमहेन्द्रो मलयः शुक्तिमान् ऋष्यमूकः सह्यपर्वतो विन्ध्यः पारियात्रः । ःइत्य् एते भारते कुलपर्वताः ॥
ḥatha sapta kulaparvatāḥ kathyante | ḥmahendro malayaḥ śuktimān ṛṣyamūkaḥ sahyaparvato vindhyaḥ pāriyātraḥ | ḥity ete bhārate kulaparvatāḥ ||
नर्मदा सुरसा ऋषिकुल्या भीमरथी कृष्णावेणी चन्द्रभागा ताम्रपर्णी इत्य् एताः सप्त नद्यः । गङ्गा यमुना गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरी सरयूर् इत्य् एता महानद्यः पपघ्न्यः ॥
narmadā surasā ṛṣikulyā bhīmarathī kṛṣṇāveṇī candrabhāgā tāmraparṇī ity etāḥ sapta nadyaḥ | gaṅgā yamunā godāvarī tuṅgabhadrā kāverī sarayūr ity etā mahānadyaḥ papaghnyaḥ ||
जम्बुनाम्ना च विख्यातं जम्बुद्वीपम् इदं शुभम् लक्षयोजनविस्तीर्णम् इदं श्रेष्ठं तु भारतम्
jambunāmnā ca vikhyātaṃ jambudvīpam idaṃ śubham lakṣayojanavistīrṇam idaṃ śreṣṭhaṃ tu bhāratam
ःऋक्षद्वीपादिपुण्या जनपदाः । ःनिष्कामा ये स्वधर्मेण नरसिंहं यजन्ति ते तत्र निवसन्ति । ःअधिकारक्षयान् मुक्तिं च प्राप्नुवन्ति ॥
ḥṛkṣadvīpādipuṇyā janapadāḥ | ḥniṣkāmā ye svadharmeṇa narasiṃhaṃ yajanti te tatra nivasanti | ḥadhikārakṣayān muktiṃ ca prāpnuvanti ||
ःजम्ब्वाद्याः स्वादूदकान्ताः सप्त पयोधयः । ःततः परा हिरण्मयी भूमिः । ःततो लोकालोकपर्वतः एष भूर्लोकः ॥
ḥjambvādyāḥ svādūdakāntāḥ sapta payodhayaḥ | ḥtataḥ parā hiraṇmayī bhūmiḥ | ḥtato lokālokaparvataḥ eṣa bhūrlokaḥ ||
अस्योपरि अन्तरिक्षलोकः । खेचराणां रम्यस् तदूर्ध्वं स्वर्गलोकः ॥
asyopari antarikṣalokaḥ | khecarāṇāṃ ramyas tadūrdhvaṃ svargalokaḥ ||
स्वर्गस्थानं महापुण्यं प्रोच्यमानं निबोधत भारते कृतपुण्यानां देवानाम् अपि चालयम्
svargasthānaṃ mahāpuṇyaṃ procyamānaṃ nibodhata bhārate kṛtapuṇyānāṃ devānām api cālayam
मध्ये पृथिव्याम् अद्रीन्द्रो भास्वान् मेरुर् हिरण्मयः योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिम् उच्छ्रितः
madhye pṛthivyām adrīndro bhāsvān merur hiraṇmayaḥ yojanānāṃ sahasrāṇi caturāśītim ucchritaḥ
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् धरण्यां धरणीधरः तावत्प्रमाणा पृथिवी पर्वतस्य समन्ततः
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dharaṇyāṃ dharaṇīdharaḥ tāvatpramāṇā pṛthivī parvatasya samantataḥ
तस्य शृङ्गत्रयं मूर्ध्नि स्वर्गो यत्र प्रतिष्ठितः नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्
tasya śṛṅgatrayaṃ mūrdhni svargo yatra pratiṣṭhitaḥ nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam
मध्यमं पश्चिमं पूर्वं मेरोः शृङ्गाणि त्रीणि वै मध्यमं स्फाटिकं शृङ्गं वैडूर्यमणिकामयम्
madhyamaṃ paścimaṃ pūrvaṃ meroḥ śṛṅgāṇi trīṇi vai madhyamaṃ sphāṭikaṃ śṛṅgaṃ vaiḍūryamaṇikāmayam
इन्द्रनीलमयं पूर्वं माणिक्यं पश्चिमं स्मृतम् योजनानां सहस्राणि नियुतानि चतुर्दश
indranīlamayaṃ pūrvaṃ māṇikyaṃ paścimaṃ smṛtam yojanānāṃ sahasrāṇi niyutāni caturdaśa
उच्छ्रितं मध्यमं शृङ्गं स्वर्गो यत्र त्रिविष्टपः अप्रभान्तरितं शृङ्गं मूर्ध्नि छत्राकृति स्थितम्
ucchritaṃ madhyamaṃ śṛṅgaṃ svargo yatra triviṣṭapaḥ aprabhāntaritaṃ śṛṅgaṃ mūrdhni chatrākṛti sthitam
पूर्वम् उत्तरशृङ्गाणाम् अन्तरं मध्यमस्य च त्रिविष्टपो नाकपृष्ठे ह्य् अप्सराः सन्ति निर्वृताः
pūrvam uttaraśṛṅgāṇām antaraṃ madhyamasya ca triviṣṭapo nākapṛṣṭhe hy apsarāḥ santi nirvṛtāḥ
आनन्दो ऽथ प्रमोदश् च स्वर्गशृङ्गे तु मध्यमे श्वेतश् च पौष्टिकश् चैव उपशोभनमन्मथौ
ānando 'tha pramodaś ca svargaśṛṅge tu madhyame śvetaś ca pauṣṭikaś caiva upaśobhanamanmathau
आह्लादः स्वर्गराजा वै स्वर्गशृङ्गे तु पश्चिमे निर्ममो निरहंकारः सौभाग्यश् चातिनिर्मलः
āhlādaḥ svargarājā vai svargaśṛṅge tu paścime nirmamo nirahaṃkāraḥ saubhāgyaś cātinirmalaḥ
स्वर्गाश् चैव द्विजश्रेष्ठ पूर्वशृङ्गे समास्थितः एकविंशानि स्वर्गा वै निविष्टा मेरुमूर्धनि
svargāś caiva dvijaśreṣṭha pūrvaśṛṅge samāsthitaḥ ekaviṃśāni svargā vai niviṣṭā merumūrdhani
अहिंसादानकर्तारो यज्ञानं तपसां तथा तत् तेषु निवसन्ति स्म जनाः क्रोधविवर्जिताः
ahiṃsādānakartāro yajñānaṃ tapasāṃ tathā tat teṣu nivasanti sma janāḥ krodhavivarjitāḥ
जलप्रवेशे चानन्दं प्रमोदं वह्निसाहसे भृगुप्रपाते सौख्यं च रणं चैवास्य निर्मलम्
jalapraveśe cānandaṃ pramodaṃ vahnisāhase bhṛguprapāte saukhyaṃ ca raṇaṃ caivāsya nirmalam
अनाशके तु संन्यासे मृतो गच्छेत् त्रिविष्टपम् ऋतुयाजी नाकपृष्ठं अग्निहोत्री च निर्वृतिम्
anāśake tu saṃnyāse mṛto gacchet triviṣṭapam ṛtuyājī nākapṛṣṭhaṃ agnihotrī ca nirvṛtim
तडागकूपकर्ता च लभते पौष्टिकं द्विजः सुवर्णदायी सौभाग्यं लभन् स्वर्गं तपः फलम्
taḍāgakūpakartā ca labhate pauṣṭikaṃ dvijaḥ suvarṇadāyī saubhāgyaṃ labhan svargaṃ tapaḥ phalam
शीतकाले महावह्निं प्रज्वालयति यो नरः सर्वसत्त्वहितार्थाय स्वर्गं सो ऽप्सरसं लभेत्
śītakāle mahāvahniṃ prajvālayati yo naraḥ sarvasattvahitārthāya svargaṃ so 'psarasaṃ labhet
हिरण्यगोप्रदाने हि निरहंकारम् आप्नुयात् भूमिदानेन शुद्धेन लभते शान्तिकं पदम्
hiraṇyagopradāne hi nirahaṃkāram āpnuyāt bhūmidānena śuddhena labhate śāntikaṃ padam
रौप्यदानेन स्वर्गं तु निर्मलं लभते नरः अश्वदानेन पुण्याहं कन्यादानेन मङ्गलम्
raupyadānena svargaṃ tu nirmalaṃ labhate naraḥ aśvadānena puṇyāhaṃ kanyādānena maṅgalam
द्विजेभ्यस् तर्पणं कृत्वा दत्त्वा वस्त्राणि भक्तितः श्वेतं तु लभते स्वर्गं यत्र गत्वा न शोचते
dvijebhyas tarpaṇaṃ kṛtvā dattvā vastrāṇi bhaktitaḥ śvetaṃ tu labhate svargaṃ yatra gatvā na śocate
कपिलागोप्रदानेन परमार्थे महीयते गोवृषस्य प्रदानेन स्वर्गं मन्मथाम् आप्नुयात्
kapilāgopradānena paramārthe mahīyate govṛṣasya pradānena svargaṃ manmathām āpnuyāt
माघमासे सरित्स्नायी तिलधेनुप्रदस् तथा छत्रोपानहदाता च स्वर्गं यात्य् उपशोभनम्
māghamāse saritsnāyī tiladhenupradas tathā chatropānahadātā ca svargaṃ yāty upaśobhanam
देवतायतनं कृत्वा द्विजशुश्रूषकस् तथा तीर्थयात्रापरश् चैव स्वर्गराजे महीयते
devatāyatanaṃ kṛtvā dvijaśuśrūṣakas tathā tīrthayātrāparaś caiva svargarāje mahīyate
एकान्नभोगी यो मर्त्यो नक्तभोगी च नित्यशः उपवासी त्रिरात्राद्यैः शान्तः स्वर्गं शुभं लभेत्
ekānnabhogī yo martyo naktabhogī ca nityaśaḥ upavāsī trirātrādyaiḥ śāntaḥ svargaṃ śubhaṃ labhet
सरित्स्नायी जितक्रोधो ब्रह्मचारी दृढव्रतः निर्मलं स्वर्गम् आप्नोति यथाभूतहिते रतः विद्यादानेन मेधावी निरहंकारम् आप्नुयात्
saritsnāyī jitakrodho brahmacārī dṛḍhavrataḥ nirmalaṃ svargam āpnoti yathābhūtahite rataḥ vidyādānena medhāvī nirahaṃkāram āpnuyāt
येन येन हि भावेन यद् यद् दानं प्रयच्छति तत् तत् स्वर्गम् अवाप्नोति यद् यद् इच्छति मानवः
yena yena hi bhāvena yad yad dānaṃ prayacchati tat tat svargam avāpnoti yad yad icchati mānavaḥ
चत्वारि अतिदानानि कन्या गौर् भूः सरस्वती नरकाद् उद्धरन्त्य् एते जयवाहनदोहनात्
catvāri atidānāni kanyā gaur bhūḥ sarasvatī narakād uddharanty ete jayavāhanadohanāt
यस् तु सर्वाणि दानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति संप्राप्य न निवर्तेत स्वर्गं शान्तम् अनामयम्
yas tu sarvāṇi dānāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati saṃprāpya na nivarteta svargaṃ śāntam anāmayam
शृङ्गे तु पश्चिमे यत्र ब्रह्मा तत्र स्थितः स्वयम् पूर्वशृङ्गे स्वयं विष्णुः मध्ये चैव शिवः स्थितः
śṛṅge tu paścime yatra brahmā tatra sthitaḥ svayam pūrvaśṛṅge svayaṃ viṣṇuḥ madhye caiva śivaḥ sthitaḥ
अतः परं तु विप्रेन्द्र स्वर्गाध्वानम् इमं शृणु विमलं विपुलं बुद्धम् उपर्य् उपरि संस्थितः
ataḥ paraṃ tu viprendra svargādhvānam imaṃ śṛṇu vimalaṃ vipulaṃ buddham upary upari saṃsthitaḥ
प्रथमे तु कुमारस् तु द्वितीये मातरः स्थितः तृतीये सिद्धगन्धर्वास् तुर्ये विद्याधरा द्विज
prathame tu kumāras tu dvitīye mātaraḥ sthitaḥ tṛtīye siddhagandharvās turye vidyādharā dvija
पञ्चमे नागराजा च षष्ठे तु विनतासुतः सप्तमे दिव्यपितरो धर्मराजस् तथाष्टमे नवमे तु तथा दक्ष आदित्यो दशमे पथि
pañcame nāgarājā ca ṣaṣṭhe tu vinatāsutaḥ saptame divyapitaro dharmarājas tathāṣṭame navame tu tathā dakṣa ādityo daśame pathi
भूर्लोकाच् छतसहस्राद् ऊर्ध्वं चरति भास्करः योजनानां सहस्रे द्वे विष्टम्भनसमं ततः
bhūrlokāc chatasahasrād ūrdhvaṃ carati bhāskaraḥ yojanānāṃ sahasre dve viṣṭambhanasamaṃ tataḥ
त्रिगुणं परिणाहेन सूर्यबिम्बं प्रमाणतः सोमपुर्यां विभावर्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा महेन्द्रस्यामरावत्यां तदा तिष्ठति भास्करः
triguṇaṃ pariṇāhena sūryabimbaṃ pramāṇataḥ somapuryāṃ vibhāvaryāṃ madhyāhne cāryamā yadā mahendrasyāmarāvatyāṃ tadā tiṣṭhati bhāskaraḥ
मध्याह्ने त्व् अमरावत्यां यदा भवति भास्करः तदा संयमने याम्ये तत्रोद्यंस् तु प्रदृश्यते
madhyāhne tv amarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ tadā saṃyamane yāmye tatrodyaṃs tu pradṛśyate
मेरुं प्रदक्षिणं कुर्वन् भात्य् एव सविता सदा ध्रुवाधारस् तथोत्तिष्ठन् वालिखिल्यादिभिः स्तुतः
meruṃ pradakṣiṇaṃ kurvan bhāty eva savitā sadā dhruvādhāras tathottiṣṭhan vālikhilyādibhiḥ stutaḥ