मार्कण्डेय महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद प्रादुर्भावं नृसिंहस्य यथावद् वक्तुम् अर्हसि
mārkaṇḍeya mahāprājña sarvaśāstraviśārada prādurbhāvaṃ nṛsiṃhasya yathāvad vaktum arhasi
वद प्रह्लादचरितं विस्तरेण ममानघ धन्या वयं महायोगिंस् त्वत्प्रसादान् महामुने
vada prahlādacaritaṃ vistareṇa mamānagha dhanyā vayaṃ mahāyogiṃs tvatprasādān mahāmune
सुधां पिबामो दुर्लभ्यां धन्याः श्रीशकथाभिधाम्
sudhāṃ pibāmo durlabhyāṃ dhanyāḥ śrīśakathābhidhām
पुरा हिरण्यकशिपोस् तपोर्थं गच्छतो वनम्
purā hiraṇyakaśipos taporthaṃ gacchato vanam
दिग्दाहो भुमिकम्पश् च जातस् तस्य महात्मनः वारितो बन्धुभिर् भृत्यैर् मित्रैश् च हितकारिभिः
digdāho bhumikampaś ca jātas tasya mahātmanaḥ vārito bandhubhir bhṛtyair mitraiś ca hitakāribhiḥ
शकुना विगुणा राजञ् जातास् तच् च न शोभनम् त्रैलोक्याधिपतिस् त्वं हि सर्वे देवाः पराजिताः
śakunā viguṇā rājañ jātās tac ca na śobhanam trailokyādhipatis tvaṃ hi sarve devāḥ parājitāḥ
तवास्ति न भयं सौम्य किमर्थं तप्यते तपः प्रयोजनं न पश्यामो वयं बुद्ध्या समन्विताः
tavāsti na bhayaṃ saumya kimarthaṃ tapyate tapaḥ prayojanaṃ na paśyāmo vayaṃ buddhyā samanvitāḥ
यो भवेन् न्यूनकामो हि तपस्चर्यां करोति सः एवं तैर् वार्यमाणो ऽपि दुर्मदो मदमोहितः
yo bhaven nyūnakāmo hi tapascaryāṃ karoti saḥ evaṃ tair vāryamāṇo 'pi durmado madamohitaḥ
यातः कैलासशिखरं द्वित्रैर् मित्रैः परीवृतः तस्य संतप्यमानस्य तपः परमदुष्करम्
yātaḥ kailāsaśikharaṃ dvitrair mitraiḥ parīvṛtaḥ tasya saṃtapyamānasya tapaḥ paramaduṣkaram
चिन्ता जाता महीपाल विरिञ्चेः पद्मजन्मनः किं करोमि कथं दैत्यस् तपसो विनिवर्तते
cintā jātā mahīpāla viriñceḥ padmajanmanaḥ kiṃ karomi kathaṃ daityas tapaso vinivartate
इति चिन्ताकुलस्यैव ब्रह्मणो ऽन्गसमुद्भवः प्रणम्य प्राह भूपाल नारदो मुनिसत्तमः
iti cintākulasyaiva brahmaṇo 'ngasamudbhavaḥ praṇamya prāha bhūpāla nārado munisattamaḥ
किमर्थं खिद्यते तात नारायणपरायण येषाम् मनसि गोविन्दस् ते वै नार्हन्ति शोचितुम्
kimarthaṃ khidyate tāta nārāyaṇaparāyaṇa yeṣām manasi govindas te vai nārhanti śocitum
अहं तं वारयिष्यामि तप्यन्तं दितिनन्दनम् नारायणो जगत्स्वामी मतिं मे संप्रदास्यति
ahaṃ taṃ vārayiṣyāmi tapyantaṃ ditinandanam nārāyaṇo jagatsvāmī matiṃ me saṃpradāsyati
इत्य् उक्त्वानम्य पितरं वासुदेवं हृदि स्मरन् प्रयातः पर्वतेनैव सार्धं स मुनिपुंगवः
ity uktvānamya pitaraṃ vāsudevaṃ hṛdi smaran prayātaḥ parvatenaiva sārdhaṃ sa munipuṃgavaḥ
कलविङ्कौ तु तौ भूत्वा कैलाशं पर्वतोत्तमम् यत्रास्ते दितिजश्रेष्ठो द्वित्रैर् मित्रैः परीवृतः
kalaviṅkau tu tau bhūtvā kailāśaṃ parvatottamam yatrāste ditijaśreṣṭho dvitrair mitraiḥ parīvṛtaḥ
कृतस्नानो मुनिस् तत्र वृक्षशाखासमाश्रितः शृण्वतस् तस्य दैत्यस्य प्राह गम्भीरया गिरा
kṛtasnāno munis tatra vṛkṣaśākhāsamāśritaḥ śṛṇvatas tasya daityasya prāha gambhīrayā girā
नमो नारायणायेति पुनः पुनर् उदारधीः त्रिवारं प्रजपित्वा वै नारदो मौनम् आश्रितः
namo nārāyaṇāyeti punaḥ punar udāradhīḥ trivāraṃ prajapitvā vai nārado maunam āśritaḥ
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य कलविङ्कस्य सादरम् हिरण्यकशिपुर् दैत्यः क्रुद्धश् चापं समाददे
tac chrutvā vacanaṃ tasya kalaviṅkasya sādaram hiraṇyakaśipur daityaḥ kruddhaś cāpaṃ samādade
बाणं धनुषि संधाय यावन् मुञ्चति तौ प्रति तावद् उड्डीय तौ भूप गतौ नारदपर्वतौ
bāṇaṃ dhanuṣi saṃdhāya yāvan muñcati tau prati tāvad uḍḍīya tau bhūpa gatau nāradaparvatau
सो ऽपि क्रोधपरीताङ्गो हिरण्यकशिपुस् तदा त्यक्त्वा तम् आश्रमं भूयो नगरं स्वं महीपते
so 'pi krodhaparītāṅgo hiraṇyakaśipus tadā tyaktvā tam āśramaṃ bhūyo nagaraṃ svaṃ mahīpate
तस्यापि भार्या सुश्रोणी कयाधूर् नाम नामतः तदा रजस्वला भूत्वा स्नाताभूद् दैवयोगतः
tasyāpi bhāryā suśroṇī kayādhūr nāma nāmataḥ tadā rajasvalā bhūtvā snātābhūd daivayogataḥ
रात्राव् एकान्तसमये तया पृष्टः स दैत्यराट् स्वामिन् यदा तपश्चर्यां कर्तुं गेहाद् वनं गतः
rātrāv ekāntasamaye tayā pṛṣṭaḥ sa daityarāṭ svāmin yadā tapaścaryāṃ kartuṃ gehād vanaṃ gataḥ
तदा त्वयोक्तं वर्षाणाम् अयुतं मे तपस् त्व् इदम् तत् किमर्थं महाराज सांप्रतं त्यक्तवान् व्रतम्
tadā tvayoktaṃ varṣāṇām ayutaṃ me tapas tv idam tat kimarthaṃ mahārāja sāṃprataṃ tyaktavān vratam
तथ्यं कथय मे नाथ स्नेहात् पृच्छामि दैत्यप
tathyaṃ kathaya me nātha snehāt pṛcchāmi daityapa
शृणु चार्वङ्गि मे तथ्यां वाचं व्रतविनाशिनीम्
śṛṇu cārvaṅgi me tathyāṃ vācaṃ vratavināśinīm
क्रोधस्यातीव जननीं देवानां मुदवर्धनीम् कैलासशिखरे देवि महदानन्दकानने
krodhasyātīva jananīṃ devānāṃ mudavardhanīm kailāsaśikhare devi mahadānandakānane
व्याहरन्तौ शुभां वाणीं नमो नारायणेति च वारद्वयं त्रयं चेति व्याहृतं वचनं शुभे
vyāharantau śubhāṃ vāṇīṃ namo nārāyaṇeti ca vāradvayaṃ trayaṃ ceti vyāhṛtaṃ vacanaṃ śubhe
तेन मे मनसि क्रोधो जातो ऽतीव वरानने कोदण्डे शरम् आधाय यावन् मुञ्चामि भामिनि
tena me manasi krodho jāto 'tīva varānane kodaṇḍe śaram ādhāya yāvan muñcāmi bhāmini
तावत् तौ पक्षिणौ भीतौ गतौ देशान्तरं त्व् अहम् त्यक्त्वा व्रतं समायातो भाविकार्यबलेन वै
tāvat tau pakṣiṇau bhītau gatau deśāntaraṃ tv aham tyaktvā vrataṃ samāyāto bhāvikāryabalena vai
इत्य् उच्यमाने वचने वीर्यद्रावो ऽभवत् तदा ऋतुकाले तु संप्राप्ते जातो गर्भस् तदैव हि
ity ucyamāne vacane vīryadrāvo 'bhavat tadā ṛtukāle tu saṃprāpte jāto garbhas tadaiva hi
पुनः प्रवर्धमानस्य गर्भे गर्भस्य धीमतः नारदस्योपदेशेन वैष्णवः समजायत
punaḥ pravardhamānasya garbhe garbhasya dhīmataḥ nāradasyopadeśena vaiṣṇavaḥ samajāyata
तद् अग्रे कथयिष्यामि भूप श्रद्धापरो भव तस्य सूनुर् अभुद् भक्तः प्रह्लादो जन्मवैष्णवः
tad agre kathayiṣyāmi bhūpa śraddhāparo bhava tasya sūnur abhud bhaktaḥ prahlādo janmavaiṣṇavaḥ
सो ऽवर्धतासुरकुले निर्मलो मलिनाश्रये यथा कलौ हरेर् भक्तिः पाशसंसारमोचनी
so 'vardhatāsurakule nirmalo malināśraye yathā kalau harer bhaktiḥ pāśasaṃsāramocanī
स वर्धमानो विरराज बालैः सह त्रयीनाथपदेषु भक्त्या बालो ऽल्पदेहो महतीं महात्मा विस्तारयन् भाति स विष्णुभक्तिम्
sa vardhamāno virarāja bālaiḥ saha trayīnāthapadeṣu bhaktyā bālo 'lpadeho mahatīṃ mahātmā vistārayan bhāti sa viṣṇubhaktim
यथा चतुर्थं युगम् आप्तधर्म कामार्थमोक्षं किल कीर्तिदं हि स बाललीलासु सहान्यडिम्भैः प्रहेलिकाक्रीडनकेषु नित्यम्
yathā caturthaṃ yugam āptadharma kāmārthamokṣaṃ kila kīrtidaṃ hi sa bālalīlāsu sahānyaḍimbhaiḥ prahelikākrīḍanakeṣu nityam
कथाप्रसङ्गेषु च कृष्णम् एव प्रोवाच यस्मात् स हि तत्स्वभावः इत्थं शिशुत्वे ऽपि विचित्रकारी व्यवर्धतेशस्मरणामृताशः
kathāprasaṅgeṣu ca kṛṣṇam eva provāca yasmāt sa hi tatsvabhāvaḥ itthaṃ śiśutve 'pi vicitrakārī vyavardhateśasmaraṇāmṛtāśaḥ
तं पद्मवक्त्रं दैत्येन्द्रः कदाचित् स्त्रीवृतः खलः बालं गुरुगृहायातं ददर्श स्वायतेक्षणम्
taṃ padmavaktraṃ daityendraḥ kadācit strīvṛtaḥ khalaḥ bālaṃ gurugṛhāyātaṃ dadarśa svāyatekṣaṇam
गृहीत्वा तु करे पुत्रं पट्टिका या सुशोभना मूर्ध्नि चक्राङ्किता पट्टी कृष्णनामाङ्कितादरात्
gṛhītvā tu kare putraṃ paṭṭikā yā suśobhanā mūrdhni cakrāṅkitā paṭṭī kṛṣṇanāmāṅkitādarāt
तम् आहूय मुदाविष्टो लालयन् प्राह पुत्रकम् पुत्र ते जननी नित्यं सुधीर् मे त्वा प्रशंसति
tam āhūya mudāviṣṭo lālayan prāha putrakam putra te jananī nityaṃ sudhīr me tvā praśaṃsati
अथ तद् वद यत् किंचिद् गुरुवेश्मनि शिक्षितम् विचार्यानन्दजननं सम्यग् आयाति तद् वद
atha tad vada yat kiṃcid guruveśmani śikṣitam vicāryānandajananaṃ samyag āyāti tad vada
अथाह पितरं हर्षात् प्रह्लादो जन्मवैष्णवः गोविन्दं त्रिजगद्वन्द्यं प्रभुं नत्वा ब्रवीमि ते
athāha pitaraṃ harṣāt prahlādo janmavaiṣṇavaḥ govindaṃ trijagadvandyaṃ prabhuṃ natvā bravīmi te
इति शत्रोः स्तवं श्रुत्वा पुत्रोक्तं स्त्रीवृतः खलः क्रुद्धो ऽपि तं वञ्चयितुं जहासोच्चैः प्रहृष्टवत्
iti śatroḥ stavaṃ śrutvā putroktaṃ strīvṛtaḥ khalaḥ kruddho 'pi taṃ vañcayituṃ jahāsoccaiḥ prahṛṣṭavat
आलिङ्ग्य तनयं प्राह शृणु बाल हितं वचः राम गोविन्द कृष्णेति विष्णो माधव श्रीपते
āliṅgya tanayaṃ prāha śṛṇu bāla hitaṃ vacaḥ rāma govinda kṛṣṇeti viṣṇo mādhava śrīpate
एवं वदन्ति ये सर्वे ते पुत्र मम वैरिणः शासितास् तु मयेदानीं त्वयेदं क्व श्रुतं वचः
evaṃ vadanti ye sarve te putra mama vairiṇaḥ śāsitās tu mayedānīṃ tvayedaṃ kva śrutaṃ vacaḥ
पितुर् वचनम् आकर्ण्य धीमान् अभयसंयुतः प्रह्लादः प्राह हे आर्य मैवं ब्रूयाः कदाचन
pitur vacanam ākarṇya dhīmān abhayasaṃyutaḥ prahlādaḥ prāha he ārya maivaṃ brūyāḥ kadācana
सर्वैश्वर्यप्रदं मन्त्रं धर्मादिपरिवर्धनम् कृष्णेति यो नरो ब्रूयात् सो ऽभयं विन्दते पदम्
sarvaiśvaryapradaṃ mantraṃ dharmādiparivardhanam kṛṣṇeti yo naro brūyāt so 'bhayaṃ vindate padam
कृष्णनिन्दासमुत्थस्य अघस्यान्तो न विद्यते राम माधव कृष्णेति स्मर भक्त्यात्मशुद्धये
kṛṣṇanindāsamutthasya aghasyānto na vidyate rāma mādhava kṛṣṇeti smara bhaktyātmaśuddhaye
गुरवे ऽपि ब्रवीम्य् एतद् यतो हितकरं परम् शरणं व्रज सर्वेशं सर्वपापक्षयंकरम्
gurave 'pi bravīmy etad yato hitakaraṃ param śaraṇaṃ vraja sarveśaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram
अथाह प्रकटक्रोधः सुरारिर् भर्त्सयन् सुतम् केनायं बालको नीतो दशाम् एतां सुमध्यमाम्
athāha prakaṭakrodhaḥ surārir bhartsayan sutam kenāyaṃ bālako nīto daśām etāṃ sumadhyamām
धिग् धिग् हाहेति दुष्पुत्र किं मे कृतम् अघं महत् याहि याहि दुराचार पापिष्ठ पुरुषाधम उक्त्वेति परितो वीक्ष्य पुनर् आह शिशोर् गुरुम्
dhig dhig hāheti duṣputra kiṃ me kṛtam aghaṃ mahat yāhi yāhi durācāra pāpiṣṭha puruṣādhama uktveti parito vīkṣya punar āha śiśor gurum
बुद्ध्वा चानीयतां दैत्यैः क्रूरैः क्रूरपराक्रमैः इति श्रुत्वा ततो दैत्यास् तम् आनीय न्यवेदयन् धीमान् ऊचे खलं भूपं देवान्तक परीक्षताम्
buddhvā cānīyatāṃ daityaiḥ krūraiḥ krūraparākramaiḥ iti śrutvā tato daityās tam ānīya nyavedayan dhīmān ūce khalaṃ bhūpaṃ devāntaka parīkṣatām
लीलयैव जितं देव त्रैलोक्यं निखिलं त्वया असकृन् न हि रोषेण किं क्रुद्धस्याल्पके मयि
līlayaiva jitaṃ deva trailokyaṃ nikhilaṃ tvayā asakṛn na hi roṣeṇa kiṃ kruddhasyālpake mayi
इति सामवचः श्रुत्वा द्विजोक्तं प्राह दैत्यराट् विष्णुस्तवं मम सुतं पाप बालम् अपीपठः
iti sāmavacaḥ śrutvā dvijoktaṃ prāha daityarāṭ viṣṇustavaṃ mama sutaṃ pāpa bālam apīpaṭhaḥ
उक्त्वेति तनयं प्राह राजा साम्नामलं सुतम् ममात्मजस्य किं जाड्यां तव चैतद् द्विजैः कृतम्
uktveti tanayaṃ prāha rājā sāmnāmalaṃ sutam mamātmajasya kiṃ jāḍyāṃ tava caitad dvijaiḥ kṛtam
विष्णुपक्षैर् ध्रुवं धूर्तैर् मूढ नित्यं परित्यज त्यज द्विजप्रसङ्गं हि द्विजसङ्गो ह्य् अशोभनः
viṣṇupakṣair dhruvaṃ dhūrtair mūḍha nityaṃ parityaja tyaja dvijaprasaṅgaṃ hi dvijasaṅgo hy aśobhanaḥ
अस्मत्कुलोचितं तेजो यैर् द्विजैस् तु तिरोहितम् यस्य यत् संगतिः पुंसो मणिवत् स्यात् स तद्गुणः
asmatkulocitaṃ tejo yair dvijais tu tirohitam yasya yat saṃgatiḥ puṃso maṇivat syāt sa tadguṇaḥ
स्वकुलर्द्ध्यै ततो धीमान् स्वयूथान् एव संश्रयेत् मत्सुतस्योचितं त्यक्त्वा विष्णुपक्षीयनाशनम्
svakularddhyai tato dhīmān svayūthān eva saṃśrayet matsutasyocitaṃ tyaktvā viṣṇupakṣīyanāśanam
स्वयम् एव भजन् विष्णुं मन्द किं त्वं न लज्जसे विश्वनाथस्य मे सूनुर् भूत्वान्यं नाथम् इच्छसि
svayam eva bhajan viṣṇuṃ manda kiṃ tvaṃ na lajjase viśvanāthasya me sūnur bhūtvānyaṃ nātham icchasi
शृणु वत्स जगत्तत्त्वं कश्चिन् नास्ति निजः प्रभुः यः शूरः स श्रियं भुङ्क्ते स प्रभुः स महेश्वरः
śṛṇu vatsa jagattattvaṃ kaścin nāsti nijaḥ prabhuḥ yaḥ śūraḥ sa śriyaṃ bhuṅkte sa prabhuḥ sa maheśvaraḥ
स देवः सकलाध्यक्षो यथाहं त्रिजगज्जयी त्यज जाड्यम् अतः शौर्यं भजस्व स्वकुलोचितम्
sa devaḥ sakalādhyakṣo yathāhaṃ trijagajjayī tyaja jāḍyam ataḥ śauryaṃ bhajasva svakulocitam
अन्ये ऽपि त्वां हनिष्यन्ति वदिष्यन्ति जनास् त्व् इदम् असुरो ऽयं सुरान् स्तौति मार्जार इव मूषकान्
anye 'pi tvāṃ haniṣyanti vadiṣyanti janās tv idam asuro 'yaṃ surān stauti mārjāra iva mūṣakān
द्वेष्यान् शिखीव फणिनो दुर्निमित्तम् इदं ध्रुवम् लब्ध्वापि महद् ऐश्वर्यं लाघवं यान्त्य् अबुद्धयः
dveṣyān śikhīva phaṇino durnimittam idaṃ dhruvam labdhvāpi mahad aiśvaryaṃ lāghavaṃ yānty abuddhayaḥ
यथायं मत्सुतः स्तुत्यः स्तावकान् स्तौति नीचवत् रे मूढ दृष्ट्वाप्य् ऐश्वस्र्यं मम ब्रूषे पुरो हरिम्
yathāyaṃ matsutaḥ stutyaḥ stāvakān stauti nīcavat re mūḍha dṛṣṭvāpy aiśvasryaṃ mama brūṣe puro harim
असदृशस्य तु हरेः स्तुतिर् एषा विडम्बना इत्य् उक्त्वा तनयं भूप जातक्रोधो भयानकः
asadṛśasya tu hareḥ stutir eṣā viḍambanā ity uktvā tanayaṃ bhūpa jātakrodho bhayānakaḥ
जिह्मं निरीक्ष्य च प्राह तद्गुरुं कम्पयन् रुषा याहि याहि द्विजपशो साधु शाधि सुतं मम
jihmaṃ nirīkṣya ca prāha tadguruṃ kampayan ruṣā yāhi yāhi dvijapaśo sādhu śādhi sutaṃ mama
प्रसाद इत्य् एष वदन् स विप्रो जगाम गेहं खलराजसेवी विष्णुं विसृज्यान्वसरच् च दैत्यं किं वा न कुर्युर् भरणाय लुब्धाः
prasāda ity eṣa vadan sa vipro jagāma gehaṃ khalarājasevī viṣṇuṃ visṛjyānvasarac ca daityaṃ kiṃ vā na kuryur bharaṇāya lubdhāḥ