कृतदारो महातेजा रामः कमललोचनः पित्रे सुमहतीं प्रीतिं जनानाम् उपपादयन्
kṛtadāro mahātejā rāmaḥ kamalalocanaḥ pitre sumahatīṃ prītiṃ janānām upapādayan
अयोध्यायां स्थितो रामः सर्वभोगसमन्वितः प्रीत्या नन्दत्य् अयोध्यायां रामे रघुपतौ नृप
ayodhyāyāṃ sthito rāmaḥ sarvabhogasamanvitaḥ prītyā nandaty ayodhyāyāṃ rāme raghupatau nṛpa
भ्राता शत्रुघ्नसहितो भरतो मातुलं ययौ ततो दशरथो राजा प्रसमीक्ष्य सुशोभनम्
bhrātā śatrughnasahito bharato mātulaṃ yayau tato daśaratho rājā prasamīkṣya suśobhanam
युवानं बलिनं योग्यं भूपसिद्ध्यै सुतं कविम् अभिषिच्य राज्यभारं रामे संस्थाप्य वैष्णवम्
yuvānaṃ balinaṃ yogyaṃ bhūpasiddhyai sutaṃ kavim abhiṣicya rājyabhāraṃ rāme saṃsthāpya vaiṣṇavam
पदं प्राप्तुं महद् यत्नं करिष्यामीत्य् अचिन्तयत् संचिन्त्य तत्परो राजा सर्वदिक्षु समादिशत्
padaṃ prāptuṃ mahad yatnaṃ kariṣyāmīty acintayat saṃcintya tatparo rājā sarvadikṣu samādiśat
प्राज्ञान् भृत्यान् महीपालान् मन्त्रिगणश् च त्वरान्वितः रामाभिषेकद्रव्याणि ऋषिप्रोक्तानि यानि वै
prājñān bhṛtyān mahīpālān mantrigaṇaś ca tvarānvitaḥ rāmābhiṣekadravyāṇi ṛṣiproktāni yāni vai
तानि भृत्याः समाहृत्य शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथ दूतामात्याः समादेशात् सर्वदिक्षु नराधिपान्
tāni bhṛtyāḥ samāhṛtya śīghram āgantum arhatha dūtāmātyāḥ samādeśāt sarvadikṣu narādhipān
आहूय तान् समाहृत्य शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथ अयोध्यापुरम् अत्यर्थं सर्वशोभासमन्वितम्
āhūya tān samāhṛtya śīghram āgantum arhatha ayodhyāpuram atyarthaṃ sarvaśobhāsamanvitam
जनाः कुरुत सर्वत्र नृत्यगीतादिनन्दितम् पुरवासिजनानन्दं देशवासिमनःप्रियम्
janāḥ kuruta sarvatra nṛtyagītādinanditam puravāsijanānandaṃ deśavāsimanaḥpriyam
रामाभिषेकं विपुलं श्वो भविष्यति जानथ श्रुत्वेत्थं मन्त्रिणः प्राहुस् तं नृपं प्रणिपत्य च
rāmābhiṣekaṃ vipulaṃ śvo bhaviṣyati jānatha śrutvetthaṃ mantriṇaḥ prāhus taṃ nṛpaṃ praṇipatya ca
शोभनं ते मतं राजन् यद् इदं परिभाषितम् रामाभिषेकम् अस्माकं सर्वेषां च प्रियंकरम्
śobhanaṃ te mataṃ rājan yad idaṃ paribhāṣitam rāmābhiṣekam asmākaṃ sarveṣāṃ ca priyaṃkaram
इत्युक्तो दशरथस् तैस् तान् सर्वान् पुनर् अब्रवीत् आनीयन्तां द्रुतं सर्वे संभारा मम शासनात्
ityukto daśarathas tais tān sarvān punar abravīt ānīyantāṃ drutaṃ sarve saṃbhārā mama śāsanāt
सर्वतः सारभूता च पुरी चेयं समन्ततः अद्य शोभान्विता कार्या कर्तव्यं यागमण्डलम्
sarvataḥ sārabhūtā ca purī ceyaṃ samantataḥ adya śobhānvitā kāryā kartavyaṃ yāgamaṇḍalam
इत्य् एवमुक्ता राज्ञा ते मन्त्रिणः शीघ्रकारिणः तथैव चक्रुस् ते सर्वे पुनः पुनर् उदीरिताः
ity evamuktā rājñā te mantriṇaḥ śīghrakāriṇaḥ tathaiva cakrus te sarve punaḥ punar udīritāḥ
प्राप्तहर्षः स राजा च शुभं दिनम् उदीक्षयन् कौशल्या लक्ष्मणश् चैव सुमित्रा नागरो जनः
prāptaharṣaḥ sa rājā ca śubhaṃ dinam udīkṣayan kauśalyā lakṣmaṇaś caiva sumitrā nāgaro janaḥ
रामाभिषेकम् आकर्ण्य मुदं प्राप्यातिहर्षितः श्वश्रुश्वशुरयोः सम्यक् शुश्रूषणपरा तु सा
rāmābhiṣekam ākarṇya mudaṃ prāpyātiharṣitaḥ śvaśruśvaśurayoḥ samyak śuśrūṣaṇaparā tu sā
मुदान्विता सिता सीता भर्तुर् आकर्ण्य शोभनम् श्वोभाविन्य् अभिषेके तु रामस्य विदितात्मनः
mudānvitā sitā sītā bhartur ākarṇya śobhanam śvobhāviny abhiṣeke tu rāmasya viditātmanaḥ
दासी तु मन्थरानाम्नी कैकेय्याः कुब्जरूपिणी स्वां स्वामिनीं तु कैकेयीम् इदं वचनम् अब्रवीत्
dāsī tu mantharānāmnī kaikeyyāḥ kubjarūpiṇī svāṃ svāminīṃ tu kaikeyīm idaṃ vacanam abravīt
शृणु राज्ञि मभाभागे वचनं मम शोभनम् त्वत्पतिस् तु महाराजस् तव नाशाय चोद्यतः
śṛṇu rājñi mabhābhāge vacanaṃ mama śobhanam tvatpatis tu mahārājas tava nāśāya codyataḥ
रामो ऽसौ कौशलीपुत्रः श्वो भविष्यति भूपतिः वसुवाहनकोशादि राज्यं च सकलं शुभे
rāmo 'sau kauśalīputraḥ śvo bhaviṣyati bhūpatiḥ vasuvāhanakośādi rājyaṃ ca sakalaṃ śubhe
भविष्यत्य् अद्य रामस्य भरतस्य न किंचन भरतो ऽपि गतो दूरं मातुलस्य गृहं प्रति
bhaviṣyaty adya rāmasya bharatasya na kiṃcana bharato 'pi gato dūraṃ mātulasya gṛhaṃ prati
हा कष्टं मन्दभाग्यासि सापत्न्याद् दुःखिता भृशम् सैवम् आकर्ण्य कैकेयी कुब्जाम् इदम् अथाब्रवीत्
hā kaṣṭaṃ mandabhāgyāsi sāpatnyād duḥkhitā bhṛśam saivam ākarṇya kaikeyī kubjām idam athābravīt
पश्य मे दक्षतां कुब्जे अद्यैव त्वं विचक्षणे यथा तु सकलं राज्यं भरतस्य भविष्यति
paśya me dakṣatāṃ kubje adyaiva tvaṃ vicakṣaṇe yathā tu sakalaṃ rājyaṃ bharatasya bhaviṣyati
रामस्य वनवासश् च तथा यत्नं करोम्य् अहम् इत्य् उक्त्वा मन्थरां सा तु उन्मुच्य स्वाङ्गभूषणम्
rāmasya vanavāsaś ca tathā yatnaṃ karomy aham ity uktvā mantharāṃ sā tu unmucya svāṅgabhūṣaṇam
वस्त्रं पुष्पाणि चोन्मुच्य स्थूलवासोधराभवत् निर्माल्यपुष्पधृक् कष्टा कश्मलाङ्गी विरूपिणी
vastraṃ puṣpāṇi conmucya sthūlavāsodharābhavat nirmālyapuṣpadhṛk kaṣṭā kaśmalāṅgī virūpiṇī
भस्मधूल्यादिनिर्दिग्धा भस्मधूल्या तथा श्रिते भूभागे शान्तदीपे सा संध्याकाले सुदुःखिता
bhasmadhūlyādinirdigdhā bhasmadhūlyā tathā śrite bhūbhāge śāntadīpe sā saṃdhyākāle suduḥkhitā
ललाटे श्वेतचैलं तु बद्ध्वा सुष्वाप भामिनी मन्त्रिभिः सह कार्याणि संमन्त्र्य सकलानि तु
lalāṭe śvetacailaṃ tu baddhvā suṣvāpa bhāminī mantribhiḥ saha kāryāṇi saṃmantrya sakalāni tu
पुण्याहःस्वस्तिमाङ्गल्यैः स्थाप्य रामं तु मण्डले ऋषिभिस् तु वसिष्ठाद्यैः सार्धं संभारमण्डपे
puṇyāhaḥsvastimāṅgalyaiḥ sthāpya rāmaṃ tu maṇḍale ṛṣibhis tu vasiṣṭhādyaiḥ sārdhaṃ saṃbhāramaṇḍape
वृद्धिजागरणीयैश् च सर्वतस् तूर्यनादिते गीतनृत्यसमकीर्णे शङ्खकाहलनिःस्वनैः
vṛddhijāgaraṇīyaiś ca sarvatas tūryanādite gītanṛtyasamakīrṇe śaṅkhakāhalaniḥsvanaiḥ
स्वयं दशरथस् तत्र स्थित्वा प्रत्यागतः पुनः कैकेय्या वेश्मनो द्वारं जरद्भिः परिरक्षितम्
svayaṃ daśarathas tatra sthitvā pratyāgataḥ punaḥ kaikeyyā veśmano dvāraṃ jaradbhiḥ parirakṣitam
रामाभिषेकं कैकेयीं वक्तुकामः स पार्थिवः कैकेयीभवनं वीक्ष्य सान्धकारम् अथाब्रवीत्
rāmābhiṣekaṃ kaikeyīṃ vaktukāmaḥ sa pārthivaḥ kaikeyībhavanaṃ vīkṣya sāndhakāram athābravīt
अन्धकारम् इदं कस्माद् अद्य ते मन्दिरे प्रिये रामाभिषेकं हर्षाय अन्त्यजा अपि मेनिरे
andhakāram idaṃ kasmād adya te mandire priye rāmābhiṣekaṃ harṣāya antyajā api menire
गृहालंकरणं कुर्वन्त्य् अद्य लोका मनोहरम् त्वयाद्य न कृतं कस्माद् इत्य् उक्त्वा च महीपतिः
gṛhālaṃkaraṇaṃ kurvanty adya lokā manoharam tvayādya na kṛtaṃ kasmād ity uktvā ca mahīpatiḥ
ज्वालयित्वा गृहे दीपान् प्रविवेश गृहं नृपः अशोभनाङ्गीं कैकेयीं स्वपत्नीं पतितां भुवि
jvālayitvā gṛhe dīpān praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ aśobhanāṅgīṃ kaikeyīṃ svapatnīṃ patitāṃ bhuvi
दृष्ट्वा दशरथः प्राह तस्याः प्रियम् इदं त्व् इति आश्लिष्योत्थाय तां राजा शृणु मे परमं वचः
dṛṣṭvā daśarathaḥ prāha tasyāḥ priyam idaṃ tv iti āśliṣyotthāya tāṃ rājā śṛṇu me paramaṃ vacaḥ
स्वमातुर् अधिकां नित्यं यस् ते भक्तिं करोति वै तस्याभिषेकं रामस्य श्वो भविष्यति शोभने
svamātur adhikāṃ nityaṃ yas te bhaktiṃ karoti vai tasyābhiṣekaṃ rāmasya śvo bhaviṣyati śobhane
इत्युक्ता पार्थिवेनापि किंचिन् नोवाच सा शुभा मुञ्चन्ती दीर्घम् उष्णं च रोषोच्छ्वासं मुहुर् मुहुः
ityuktā pārthivenāpi kiṃcin novāca sā śubhā muñcantī dīrgham uṣṇaṃ ca roṣocchvāsaṃ muhur muhuḥ
तस्थाव् आश्लिष्य हस्ताभ्यां पार्थिवः प्राह रोषिताम् किं ते कैकेयि दुःखस्य कारणं वद शोभने
tasthāv āśliṣya hastābhyāṃ pārthivaḥ prāha roṣitām kiṃ te kaikeyi duḥkhasya kāraṇaṃ vada śobhane
वस्त्राभरणरत्नादि यद् यद् इच्छसि शोभने तत् त्वं गृह्णीष्व निःशङ्कं भाण्डारात् सुखिनी भव
vastrābharaṇaratnādi yad yad icchasi śobhane tat tvaṃ gṛhṇīṣva niḥśaṅkaṃ bhāṇḍārāt sukhinī bhava
भाण्डारेण मम शुभे श्वो ऽर्थसिद्धिर् भविष्यति यदाभिषेकं संप्राप्ते रामे राजीवलोचने
bhāṇḍāreṇa mama śubhe śvo 'rthasiddhir bhaviṣyati yadābhiṣekaṃ saṃprāpte rāme rājīvalocane
भाण्डागारस्य मे द्वारं मया मुक्तं निरर्गलम् भविष्यति पुनः पूर्णं रामे राज्यं प्रशासति
bhāṇḍāgārasya me dvāraṃ mayā muktaṃ nirargalam bhaviṣyati punaḥ pūrṇaṃ rāme rājyaṃ praśāsati
बहु मानय रामस्य अभिषेकं महात्मनः इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी पापलक्षणा
bahu mānaya rāmasya abhiṣekaṃ mahātmanaḥ ityuktā rājavaryeṇa kaikeyī pāpalakṣaṇā
कुमतिर् निर्घृणा दुष्टा कुब्जया शिक्षिताब्रवीत् राजानं स्वपतिं वाक्यं क्रूरम् अत्यन्तनिष्ठुरम्
kumatir nirghṛṇā duṣṭā kubjayā śikṣitābravīt rājānaṃ svapatiṃ vākyaṃ krūram atyantaniṣṭhuram
रत्नादि सकलं यत् ते तन् ममैव न संशयः देवासुरमहायुद्धे प्रीत्या यन् मे वरद्वयम्
ratnādi sakalaṃ yat te tan mamaiva na saṃśayaḥ devāsuramahāyuddhe prītyā yan me varadvayam
पुरा दत्तं त्वया राजंस् तद् इदानीं प्रयच्छ मे इत्युक्तः पार्थिवः प्राह कैकेयीम् अशुभां तदा
purā dattaṃ tvayā rājaṃs tad idānīṃ prayaccha me ityuktaḥ pārthivaḥ prāha kaikeyīm aśubhāṃ tadā
अदत्तम् अप्य् अहं दास्ये तव नान्यस्य वा शुभे किं मे प्रतिश्रुतं पूर्वं दत्तम् एव मया तव
adattam apy ahaṃ dāsye tava nānyasya vā śubhe kiṃ me pratiśrutaṃ pūrvaṃ dattam eva mayā tava
शुभाङ्गी भव कल्याणि त्यज कोपम् अनर्थकम् रामाभिषेकजं हर्षं भजोत्तिष्ठ सुखी भव
śubhāṅgī bhava kalyāṇi tyaja kopam anarthakam rāmābhiṣekajaṃ harṣaṃ bhajottiṣṭha sukhī bhava
इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी कलहप्रिया उवाच परुषं वाक्यं राज्ञो मरणकारणम्
ityuktā rājavaryeṇa kaikeyī kalahapriyā uvāca paruṣaṃ vākyaṃ rājño maraṇakāraṇam
वरद्वयं पूर्वदत्तं यदि दास्यसि मे विभो श्वोभूते गच्छतु वनं रामो ऽयं कोशलात्मजः
varadvayaṃ pūrvadattaṃ yadi dāsyasi me vibho śvobhūte gacchatu vanaṃ rāmo 'yaṃ kośalātmajaḥ
द्वादशाब्दं निवसतु त्वद्वाक्याद् दण्डके वने अभिषेकं च राज्यं च भरतस्य भविष्यति
dvādaśābdaṃ nivasatu tvadvākyād daṇḍake vane abhiṣekaṃ ca rājyaṃ ca bharatasya bhaviṣyati
इत्य् आकर्ण्य स कैकेय्या वचनं घोरम् अप्रियम् पपात भुवि निःसंज्ञो राजा सापि विभूषिता
ity ākarṇya sa kaikeyyā vacanaṃ ghoram apriyam papāta bhuvi niḥsaṃjño rājā sāpi vibhūṣitā
रात्रिशेषं नयित्वा तु प्रभाते सा मुदावती दूतं सुमन्त्रम् आहैवं राम आनीयताम् इति
rātriśeṣaṃ nayitvā tu prabhāte sā mudāvatī dūtaṃ sumantram āhaivaṃ rāma ānīyatām iti
रामस् तु कृतपुण्याहः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः यागमण्डपमध्यस्थः शङ्खतूर्यरवान्वितः
rāmas tu kṛtapuṇyāhaḥ kṛtasvastyayano dvijaiḥ yāgamaṇḍapamadhyasthaḥ śaṅkhatūryaravānvitaḥ
तम् आसाद्य ततो दूतः प्रणिपत्य पुरःस्थितः राम राम महाबाहो आज्ञापयति ते पिता
tam āsādya tato dūtaḥ praṇipatya puraḥsthitaḥ rāma rāma mahābāho ājñāpayati te pitā
द्रुतम् उत्तिष्ठ गच्छ त्वं यत्र तिष्ठति ते पिता इत्युक्तस् तेन दूतेन शीघ्रम् उत्थाय राघवः
drutam uttiṣṭha gaccha tvaṃ yatra tiṣṭhati te pitā ityuktas tena dūtena śīghram utthāya rāghavaḥ
अनुज्ञाप्य द्विजान् प्राप्तः कैकेय्या भवनं प्रति प्रविशन्तं गृहं रामं कैकेयी प्राह निर्घृणा
anujñāpya dvijān prāptaḥ kaikeyyā bhavanaṃ prati praviśantaṃ gṛhaṃ rāmaṃ kaikeyī prāha nirghṛṇā
पितुस् तव मतं वत्स इदं ते प्रब्रवीम्य् अहम् वने वस महाबाहो गत्वा त्वं द्वादशाब्दकम्
pitus tava mataṃ vatsa idaṃ te prabravīmy aham vane vasa mahābāho gatvā tvaṃ dvādaśābdakam
अद्यैव गम्यतां वीर तपसे धृतमानसः न चिन्त्यम् अन्यथा वत्स आदरात् कुरु मे वचः
adyaiva gamyatāṃ vīra tapase dhṛtamānasaḥ na cintyam anyathā vatsa ādarāt kuru me vacaḥ
एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं रामः कमललोचनः तथेत्य् आज्ञां गृहीत्वासौ नमस्कृत्य च ताव् उभौ
etac chrutvā pitur vākyaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ tathety ājñāṃ gṛhītvāsau namaskṛtya ca tāv ubhau
निष्क्रम्य तद्गृहाद् रामो धनुर् आदाय वेश्मतः कौशल्यां च नमस्कृत्य सुमित्रां गन्तुम् उद्यतः
niṣkramya tadgṛhād rāmo dhanur ādāya veśmataḥ kauśalyāṃ ca namaskṛtya sumitrāṃ gantum udyataḥ
तच् छ्रुत्वा तु ततः पौरा दुःखशोकपरिप्लुताः विव्यथुश् चाथ सौमित्रिः कैकेयीं प्रति रोषितः
tac chrutvā tu tataḥ paurā duḥkhaśokapariplutāḥ vivyathuś cātha saumitriḥ kaikeyīṃ prati roṣitaḥ
ततस् तं राघवो दृष्ट्वा लक्ष्मणं रक्तलोचनम् वारयाम्_अस धर्मज्ञो धर्मवाग्भिर् महामतिः
tatas taṃ rāghavo dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raktalocanam vārayām_asa dharmajño dharmavāgbhir mahāmatiḥ
ततस् तु तत्र ये वृद्धास् तान् प्रणम्य मुनींश् च सः रामो रथं खिन्नसूतं प्रस्थानायारुरोह वै
tatas tu tatra ye vṛddhās tān praṇamya munīṃś ca saḥ rāmo rathaṃ khinnasūtaṃ prasthānāyāruroha vai
आत्मीयं सकलं द्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो नृपात्मजः श्रद्धया परया दत्त्वा वस्त्राणि विविधानि च
ātmīyaṃ sakalaṃ dravyaṃ brāhmaṇebhyo nṛpātmajaḥ śraddhayā parayā dattvā vastrāṇi vividhāni ca
तिस्रः श्वश्रूः समामन्त्र्य श्वशुरं च विसंज्ञितम् मुञ्चन्तम् अश्रुधाराणि नेत्रयोः शोकजानि च
tisraḥ śvaśrūḥ samāmantrya śvaśuraṃ ca visaṃjñitam muñcantam aśrudhārāṇi netrayoḥ śokajāni ca
पश्यती सर्वतः सीता चारुरोह तथा रथम् रथम् आरुह्य गच्छन्तं सीतया सह राघवम्
paśyatī sarvataḥ sītā cāruroha tathā ratham ratham āruhya gacchantaṃ sītayā saha rāghavam
दृष्ट्वा सुमित्रा वचनं लक्ष्मणं चाह दुःखिता रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्
dṛṣṭvā sumitrā vacanaṃ lakṣmaṇaṃ cāha duḥkhitā rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām
अयोध्याम् अटवीं विद्धि व्रज ताभ्यां गुणाकर मात्रैवमुक्तो धर्मात्मा स्तनक्षीरार्द्रदेहया
ayodhyām aṭavīṃ viddhi vraja tābhyāṃ guṇākara mātraivamukto dharmātmā stanakṣīrārdradehayā
तां नत्वा चारुयानं तम् आरुरोह स लक्ष्मणः गच्छतो लक्ष्मणो भ्राता सीता चैव पतिव्रता
tāṃ natvā cāruyānaṃ tam āruroha sa lakṣmaṇaḥ gacchato lakṣmaṇo bhrātā sītā caiva pativratā
रामस्य पृष्ठतो यातौ पुराद् धीरौ महामते विधिच्छिन्नाभिषेकं तं रामं राजीवलोचनम्
rāmasya pṛṣṭhato yātau purād dhīrau mahāmate vidhicchinnābhiṣekaṃ taṃ rāmaṃ rājīvalocanam
अयोध्याया विनिष्क्रान्तम् अनुयाताः पुरोहिताः मन्त्रिणः पौरमुख्याश् च दुःखेन महतान्विताः
ayodhyāyā viniṣkrāntam anuyātāḥ purohitāḥ mantriṇaḥ pauramukhyāś ca duḥkhena mahatānvitāḥ
तं च प्राप्य हि गच्छन्तं रामम् ऊचुर् इदं वचः राम राम महाबाहो गन्तुं नार्हसि शोभन
taṃ ca prāpya hi gacchantaṃ rāmam ūcur idaṃ vacaḥ rāma rāma mahābāho gantuṃ nārhasi śobhana
राजन्न् अत्र निवर्तस्व विहायास्मान् क्व गच्छसि इत्युक्तो राघवस् तैस् तु तान् उवाच दृढव्रतः
rājann atra nivartasva vihāyāsmān kva gacchasi ityukto rāghavas tais tu tān uvāca dṛḍhavrataḥ
गच्छध्वं मन्त्रिणः पौरा गच्छध्वं च पुरोधसः पित्रादेशं मया कार्यम् अभियास्यामि वै वनम्
gacchadhvaṃ mantriṇaḥ paurā gacchadhvaṃ ca purodhasaḥ pitrādeśaṃ mayā kāryam abhiyāsyāmi vai vanam
द्वादशाब्दं व्रतं चैतन् नीत्वाहं दण्डके वने आगच्छामि पितुः पादं मातॄणां द्रष्टुम् अञ्जसा
dvādaśābdaṃ vrataṃ caitan nītvāhaṃ daṇḍake vane āgacchāmi pituḥ pādaṃ mātṝṇāṃ draṣṭum añjasā
इत्य् उक्त्वा ताञ् जगामाथ रामः सत्यपरायणः तं गच्छन्तं पुनर् याताः पृष्ठतो दुःखिता जनाः
ity uktvā tāñ jagāmātha rāmaḥ satyaparāyaṇaḥ taṃ gacchantaṃ punar yātāḥ pṛṣṭhato duḥkhitā janāḥ
पुनः प्राह स काकुत्स्थो गच्छध्वं नगरीम् इमाम् मातॄश् च पितरं चैव शत्रुघ्नं नगरीम् इमाम्
punaḥ prāha sa kākutstho gacchadhvaṃ nagarīm imām mātṝś ca pitaraṃ caiva śatrughnaṃ nagarīm imām
प्रजाः समस्तास् तत्रस्था राज्यं भरतम् एव च पालयध्वं महाभागास् तपसे याम्य् अहं वनम्
prajāḥ samastās tatrasthā rājyaṃ bharatam eva ca pālayadhvaṃ mahābhāgās tapase yāmy ahaṃ vanam
अथ लक्ष्मणम् आहेदं वचनं राघवस् तदा सीताम् अर्पय राजानं जनकं मिथिलेश्वरम्
atha lakṣmaṇam āhedaṃ vacanaṃ rāghavas tadā sītām arpaya rājānaṃ janakaṃ mithileśvaram
पितृमातृवशे तिष्ठ गच्छ लक्ष्मण याम्य् अहम् इत्युक्तः प्राह धर्मात्मा लक्ष्मणो भ्रातृवत्सलः
pitṛmātṛvaśe tiṣṭha gaccha lakṣmaṇa yāmy aham ityuktaḥ prāha dharmātmā lakṣmaṇo bhrātṛvatsalaḥ
मैवम् आज्ञापय विभो माम् अद्य करुणाकर गन्तुम् इच्छसि यत्र त्वम् अवश्यं तत्र याम्य् अहम्
maivam ājñāpaya vibho mām adya karuṇākara gantum icchasi yatra tvam avaśyaṃ tatra yāmy aham
इत्युक्तो लक्ष्मणेनासौ सीतां ताम् आह राघवः सीते गच्छ ममादेशात् पितरं प्रति शोभने
ityukto lakṣmaṇenāsau sītāṃ tām āha rāghavaḥ sīte gaccha mamādeśāt pitaraṃ prati śobhane
सुमित्राया गृहे चापि कौशल्यायाः सुमध्यमे निवर्तस्व हि तावत् त्वं यावद् आगमनं मम
sumitrāyā gṛhe cāpi kauśalyāyāḥ sumadhyame nivartasva hi tāvat tvaṃ yāvad āgamanaṃ mama
इत्युक्ता राघवेनापि सीता प्राह कृताञ्जलिः यत्र गत्वा वने वासं त्वं करोषि महाभुज
ityuktā rāghavenāpi sītā prāha kṛtāñjaliḥ yatra gatvā vane vāsaṃ tvaṃ karoṣi mahābhuja
तत्र गत्वा त्वया सार्धं वसाम्य् अहम् अरिंदम वियोगं नो सहे राजंस् त्वया सत्यवता क्वचित्
tatra gatvā tvayā sārdhaṃ vasāmy aham ariṃdama viyogaṃ no sahe rājaṃs tvayā satyavatā kvacit
अतस् त्वां प्रार्थयिष्यामि दयां कुरु मम प्रभो गन्तुम् इच्छसि यत्र त्वम् अवश्यं तत्र याम्य् अहम्
atas tvāṃ prārthayiṣyāmi dayāṃ kuru mama prabho gantum icchasi yatra tvam avaśyaṃ tatra yāmy aham
नानायानैर् उपगताञ् जनान् वीक्ष्य स पृष्ठतः योषितां च गणान् रामो वारयाम्_अस धर्मवित्
nānāyānair upagatāñ janān vīkṣya sa pṛṣṭhataḥ yoṣitāṃ ca gaṇān rāmo vārayām_asa dharmavit
निवृत्त्य स्थीयतां स्वैरम् अयोध्यायां जनाः स्त्रियः गत्वाहं दण्डकारण्यं तपसे धृतमानसः
nivṛttya sthīyatāṃ svairam ayodhyāyāṃ janāḥ striyaḥ gatvāhaṃ daṇḍakāraṇyaṃ tapase dhṛtamānasaḥ
कतिपयाब्दाद् आयास्ये नान्यथा सत्यम् ईरितम् लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या च स्वभार्यया
katipayābdād āyāsye nānyathā satyam īritam lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā ca svabhāryayā
जनान् निवर्त्य रामो ऽसौ जगाम च गुहाश्रमम् गुहस् तु रामभक्तो ऽसौ स्वभावाद् एव वैष्णवः
janān nivartya rāmo 'sau jagāma ca guhāśramam guhas tu rāmabhakto 'sau svabhāvād eva vaiṣṇavaḥ
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा किं कर्तव्यम् इति स्थितः महता तपसआनीता गुरुणा या हि वः पुरा
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā kiṃ kartavyam iti sthitaḥ mahatā tapasaānītā guruṇā yā hi vaḥ purā
भागीरथेन या भूमिं सर्वपापहरा शुभा नानामुनिजनैर् जुष्टा कूर्ममत्स्यसमाकुला
bhāgīrathena yā bhūmiṃ sarvapāpaharā śubhā nānāmunijanair juṣṭā kūrmamatsyasamākulā
गङ्गा तुङ्गोर्मिमालाढ्या स्फटिकाभजलावहा गुहोपनीतनावा तु तां गङ्गां स महाद्युतिः
gaṅgā tuṅgormimālāḍhyā sphaṭikābhajalāvahā guhopanītanāvā tu tāṃ gaṅgāṃ sa mahādyutiḥ
उत्तीर्य भगवान् रामो भरद्वाजाश्रमं सुभम् प्रयागे तु ततस् तस्मिन् स्नात्वा तीर्थे यथाविधि
uttīrya bhagavān rāmo bharadvājāśramaṃ subham prayāge tu tatas tasmin snātvā tīrthe yathāvidhi
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतया सह भरद्वाजाश्रमे तत्र विश्रान्तस् तेन पूजितः
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāghavaḥ sītayā saha bharadvājāśrame tatra viśrāntas tena pūjitaḥ
ततः प्रभाते विमले तम् अनुज्ञाप्य राघवः भरद्वाजोक्तमार्गेण चित्रकूटं शनैर् ययौ
tataḥ prabhāte vimale tam anujñāpya rāghavaḥ bharadvājoktamārgeṇa citrakūṭaṃ śanair yayau
नानाद्रुमलताकीर्णं पुण्यतीर्थम् अनुत्तमम् तापसं वेषम् आस्थाय जह्नुकन्याम् अतीत्य वै
nānādrumalatākīrṇaṃ puṇyatīrtham anuttamam tāpasaṃ veṣam āsthāya jahnukanyām atītya vai
गते रामे सभार्ये तु सह भ्रात्रा ससारथौ अयोध्याम् अवसन् भूप नष्टसोभां सुदुःखिताः
gate rāme sabhārye tu saha bhrātrā sasārathau ayodhyām avasan bhūpa naṣṭasobhāṃ suduḥkhitāḥ
नष्टसंज्ञो दशरथः श्रुत्वा वचनम् अप्रियम् रामप्रवासजननं कैकेय्या मुखनिःसृतम्
naṣṭasaṃjño daśarathaḥ śrutvā vacanam apriyam rāmapravāsajananaṃ kaikeyyā mukhaniḥsṛtam
लब्धसंज्ञः क्षणाद् राजा राम रामेति चुक्रुशे कैकेय्य् उवाच भूपालं भरतं चाभिषेचय
labdhasaṃjñaḥ kṣaṇād rājā rāma rāmeti cukruśe kaikeyy uvāca bhūpālaṃ bharataṃ cābhiṣecaya
सीतालक्ष्मणसंयुक्तो रामचन्द्रो वनं गतः पुत्रशोकाभिसंतप्तो राजा दशरथस् तदा
sītālakṣmaṇasaṃyukto rāmacandro vanaṃ gataḥ putraśokābhisaṃtapto rājā daśarathas tadā
विहाय देहं दुःखेन देवलोकं गतस् तदा ततस् तस्य महापुर्य्याम् अयोध्यायाम् अरिंदम
vihāya dehaṃ duḥkhena devalokaṃ gatas tadā tatas tasya mahāpuryyām ayodhyāyām ariṃdama
रुरुदुर् दुःखशोकार्ता जनाः सर्वे च योषितः कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी कष्टकारिणी
rurudur duḥkhaśokārtā janāḥ sarve ca yoṣitaḥ kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī kaṣṭakāriṇī
परिवार्य मृतं तत्र रुरुदुस् ताः पतिं ततः ततः पुरोहितस् तत्र वसिष्ठः सर्वधर्मवित्
parivārya mṛtaṃ tatra rurudus tāḥ patiṃ tataḥ tataḥ purohitas tatra vasiṣṭhaḥ sarvadharmavit
तैलद्रोण्यां विनिक्षिप्य मृतं रजकलेवरम् दूतं वै प्रेषयाम्_अस सहमन्त्रिगणैः स्थितः
tailadroṇyāṃ vinikṣipya mṛtaṃ rajakalevaram dūtaṃ vai preṣayām_asa sahamantrigaṇaiḥ sthitaḥ
स गत्वा यत्र भरतः शत्रुघ्नेन सह स्थितः तत्र प्राप्य तथा वार्ता संनिवर्त्य नृपात्मजौ
sa gatvā yatra bharataḥ śatrughnena saha sthitaḥ tatra prāpya tathā vārtā saṃnivartya nṛpātmajau
ताव् आनीय ततः शीघ्रम् अयोध्यां पुनर् आगतः क्रूराणि दृष्ट्वा भरतो निमित्तानि च वै पथि
tāv ānīya tataḥ śīghram ayodhyāṃ punar āgataḥ krūrāṇi dṛṣṭvā bharato nimittāni ca vai pathi
विपरीतं त्व् अयोध्यायाम् इति मेने स पार्थिवः निःशोभां निर्गतश्रीकां दुःखशोकान्वितां पुरीम्
viparītaṃ tv ayodhyāyām iti mene sa pārthivaḥ niḥśobhāṃ nirgataśrīkāṃ duḥkhaśokānvitāṃ purīm
कैकेय्यग्निविनिर्दग्धाम् अयोध्यां प्रविवेश सः दुःखान्विता जनाः सर्वे तौ दृष्ट्वा रुरुदुर् भृशम्
kaikeyyagnivinirdagdhām ayodhyāṃ praviveśa saḥ duḥkhānvitā janāḥ sarve tau dṛṣṭvā rurudur bhṛśam
हा तात राम हा सीते लक्ष्मणेति पुनः पुनः रुरोद भरतस् तत्र शत्रुघ्नश् च सुदुःखितः
hā tāta rāma hā sīte lakṣmaṇeti punaḥ punaḥ ruroda bharatas tatra śatrughnaś ca suduḥkhitaḥ
कैकेय्यास् तत्क्षणाच् छ्रुत्वा चुक्रोध भरतस् तदा दुष्टा त्वं दुष्टचित्ता च यया रामः प्रवासितः
kaikeyyās tatkṣaṇāc chrutvā cukrodha bharatas tadā duṣṭā tvaṃ duṣṭacittā ca yayā rāmaḥ pravāsitaḥ
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतया वनम् साहसं किं कृतं दुष्टे त्वया सद्यो ऽल्पभाग्यया
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāghavaḥ sītayā vanam sāhasaṃ kiṃ kṛtaṃ duṣṭe tvayā sadyo 'lpabhāgyayā
उद्वास्य सीतया रामं लक्ष्मणेन महात्मना ममैव पुत्रं राजानं करोत्व् इति मतिस् तव
udvāsya sītayā rāmaṃ lakṣmaṇena mahātmanā mamaiva putraṃ rājānaṃ karotv iti matis tava
दुष्टाया नष्टभाग्यायाः पुत्रो ऽहं भाग्यवर्जितः भ्रात्रा रामेण रहितो नाहं राज्यं करोमि वै
duṣṭāyā naṣṭabhāgyāyāḥ putro 'haṃ bhāgyavarjitaḥ bhrātrā rāmeṇa rahito nāhaṃ rājyaṃ karomi vai
यत्र रामो नरव्याघ्रः पद्मपत्रायतेक्षणः धर्मज्ञो सर्वशास्त्रज्ञो मतिमान् बन्धुवत्सलः
yatra rāmo naravyāghraḥ padmapatrāyatekṣaṇaḥ dharmajño sarvaśāstrajño matimān bandhuvatsalaḥ
सीता च यत्र वैदेही नियमव्रतचारिणी पतिव्रता महाभागा सर्वलक्षणसंयुता
sītā ca yatra vaidehī niyamavratacāriṇī pativratā mahābhāgā sarvalakṣaṇasaṃyutā
लक्ष्मणश् च महावीर्यो गुणवान् भ्रातृवत्सलः तत्र यास्यामि कैकेयि महत् पापं त्वया कृतम्
lakṣmaṇaś ca mahāvīryo guṇavān bhrātṛvatsalaḥ tatra yāsyāmi kaikeyi mahat pāpaṃ tvayā kṛtam
राम एव मम भ्राता ज्येष्ठो मतिमतां वरः स एव राजा दुष्टात्मे भृत्यो ऽहं तस्य वै सदा
rāma eva mama bhrātā jyeṣṭho matimatāṃ varaḥ sa eva rājā duṣṭātme bhṛtyo 'haṃ tasya vai sadā
इत्य् उक्त्वा मातरं तत्र रुरोद भृशदुःखितः हा राजन् पृथिवीपाल मां विहाय सुदुःखितम्
ity uktvā mātaraṃ tatra ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ hā rājan pṛthivīpāla māṃ vihāya suduḥkhitam
क्व गतो ऽस्य् अद्य वै तात किं करोमीह तद् वद भ्राता पित्रा समः क्वास्ते ज्येष्ठो मे करुनाकरः
kva gato 'sy adya vai tāta kiṃ karomīha tad vada bhrātā pitrā samaḥ kvāste jyeṣṭho me karunākaraḥ
सीता च मातृतुल्या मे क्व गतो लक्ष्मणश् च ह इत्य् एवं विलपन्तं तं भरतं मन्त्रिभिः सह
sītā ca mātṛtulyā me kva gato lakṣmaṇaś ca ha ity evaṃ vilapantaṃ taṃ bharataṃ mantribhiḥ saha
वसिष्ठो भगवान् आह कालकर्मविभागवित् उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं न शोकं कर्तुम् अर्हसि
vasiṣṭho bhagavān āha kālakarmavibhāgavit uttiṣṭhottiṣṭha vatsa tvaṃ na śokaṃ kartum arhasi
कर्मकालवशाद् एव पिता ते स्वर्गम् आस्थितः तस्य संस्कारकार्याणि कर्माणि कुरु शोभन
karmakālavaśād eva pitā te svargam āsthitaḥ tasya saṃskārakāryāṇi karmāṇi kuru śobhana
रामो ऽपि दुष्टनाशाय शिष्टानां पालनाय च अवतीर्णो जगत्स्वामी स्वांशेन भुवि माधवः
rāmo 'pi duṣṭanāśāya śiṣṭānāṃ pālanāya ca avatīrṇo jagatsvāmī svāṃśena bhuvi mādhavaḥ
प्रायस् तत्रास्ति रामेण कर्तव्यं लक्ष्मणेन च यत्रासौ भगवान् वीरः कर्मणा तेन चोदितः
prāyas tatrāsti rāmeṇa kartavyaṃ lakṣmaṇena ca yatrāsau bhagavān vīraḥ karmaṇā tena coditaḥ
तत् कृत्वा पुनर् आयाति रामः कमललोचनः इत्युक्तो भरतस् तेन वसिष्ठेन महात्मना
tat kṛtvā punar āyāti rāmaḥ kamalalocanaḥ ityukto bharatas tena vasiṣṭhena mahātmanā
संस्कारं लम्भयाम्_अस विधिदृष्टेन कर्मणा अग्निहोत्राग्निना दग्ध्वा पितुर् देहं विधानतः
saṃskāraṃ lambhayām_asa vidhidṛṣṭena karmaṇā agnihotrāgninā dagdhvā pitur dehaṃ vidhānataḥ
स्नात्वा सरय्वाः सलिले कृत्वा तस्योदकक्रियाम् शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् मातृभिर् बान्धवैः सह
snātvā sarayvāḥ salile kṛtvā tasyodakakriyām śatrughnena saha śrīmān mātṛbhir bāndhavaiḥ saha
तस्यौर्ध्वदेहिकं कृत्वा मन्त्रिणा मन्त्रिनायकः हस्त्यश्वरथपत्तीभिः सह प्रायान् महामतिः
tasyaurdhvadehikaṃ kṛtvā mantriṇā mantrināyakaḥ hastyaśvarathapattībhiḥ saha prāyān mahāmatiḥ
भरतो रामम् अन्वेष्टुं राममार्गेण सत्तमः तम् आयान्तं महासेनं रामस्यानुविरोधिनम्
bharato rāmam anveṣṭuṃ rāmamārgeṇa sattamaḥ tam āyāntaṃ mahāsenaṃ rāmasyānuvirodhinam
मत्वा तं भरतं शत्रुं रामभक्तो गुहस् तदा स्वं सैन्यं वर्तुलं कृत्वा संनद्धः कवची रथी
matvā taṃ bharataṃ śatruṃ rāmabhakto guhas tadā svaṃ sainyaṃ vartulaṃ kṛtvā saṃnaddhaḥ kavacī rathī
महाबलपरीवारो रुरोध भरतं पथि
mahābalaparīvāro rurodha bharataṃ pathi
सभ्रातृकं सभार्यं मे रामं स्वामिनम् उत्तमम् प्रापयस् त्वं वनं दुष्ट सांप्रतं हन्तुम् इच्छसि
sabhrātṛkaṃ sabhāryaṃ me rāmaṃ svāminam uttamam prāpayas tvaṃ vanaṃ duṣṭa sāṃprataṃ hantum icchasi
गमिष्यसि दुरात्मंस् त्वं सेनया सह दुर्मते इत्युक्तो भरतस् तत्र गुहेन नृपनन्दनः
gamiṣyasi durātmaṃs tvaṃ senayā saha durmate ityukto bharatas tatra guhena nṛpanandanaḥ
तम् उवाच विनीतात्मा रामायाथ कृताञ्जलिः यथा त्वं रामभक्तो ऽसि तथाहम् अपि भक्तिमान्
tam uvāca vinītātmā rāmāyātha kṛtāñjaliḥ yathā tvaṃ rāmabhakto 'si tathāham api bhaktimān
प्रोषिते मयि कैकेय्या कृतम् एतन् महामते रामस्यानयनार्थाय व्रजाम्य् अद्य महामते
proṣite mayi kaikeyyā kṛtam etan mahāmate rāmasyānayanārthāya vrajāmy adya mahāmate
सत्यपूर्वं गमिष्यामि पन्थानं देहि मे गुह इति विश्वासम् आनीय जाह्नवीं तेन तारितः
satyapūrvaṃ gamiṣyāmi panthānaṃ dehi me guha iti viśvāsam ānīya jāhnavīṃ tena tāritaḥ
नौकावृन्दैर् अनेकैस् तु स्नात्वासौ जाह्नवीजले भरद्वाजाश्रमं प्राप्तो भरतस् तं महामुनिम्
naukāvṛndair anekais tu snātvāsau jāhnavījale bharadvājāśramaṃ prāpto bharatas taṃ mahāmunim
प्रणम्य शिरसा तस्मै यथावृत्तम् उवाच ह भरद्वाजो ऽपि तं प्राह कालेन कृतम् ईदृशम्
praṇamya śirasā tasmai yathāvṛttam uvāca ha bharadvājo 'pi taṃ prāha kālena kṛtam īdṛśam
दुःखं न तावत् कर्तव्यं रामार्थे ऽपि त्वयाधुना वर्तते चित्रकूटे ऽसौ रामः सत्यपराक्रमः
duḥkhaṃ na tāvat kartavyaṃ rāmārthe 'pi tvayādhunā vartate citrakūṭe 'sau rāmaḥ satyaparākramaḥ
त्वयि तत्र गते वापि प्रायो ऽसौ नागमिष्यति तथापि तत्र गच्छ त्वं यस् असौ वक्ति तत् कुरु
tvayi tatra gate vāpi prāyo 'sau nāgamiṣyati tathāpi tatra gaccha tvaṃ yas asau vakti tat kuru
रामस् तु सीतया सार्धं वनखण्डे स्थितः शुभे लक्ष्मणस् तु महावीर्यो दुष्टालोकनतत्परः
rāmas tu sītayā sārdhaṃ vanakhaṇḍe sthitaḥ śubhe lakṣmaṇas tu mahāvīryo duṣṭālokanatatparaḥ
इत्युक्तो भरतस् तत्र भारद्वाजेन धीमता उत्तीर्य यमुनां यातश् चित्रकूटं महान् अगम्
ityukto bharatas tatra bhāradvājena dhīmatā uttīrya yamunāṃ yātaś citrakūṭaṃ mahān agam
स्थितो ऽसौ दृष्टवान् दूरात् सधूलीं चोत्तरां दिशम् रामाय कथयित्वास तदादेशात् तु लक्ष्मणः
sthito 'sau dṛṣṭavān dūrāt sadhūlīṃ cottarāṃ diśam rāmāya kathayitvāsa tadādeśāt tu lakṣmaṇaḥ
वृक्षम् आरुह्य मेधावी वीक्षमाणः प्रयत्नतः स ततो दृष्टवान् हृष्टाम् आयान्तीं महतीं चमूम्
vṛkṣam āruhya medhāvī vīkṣamāṇaḥ prayatnataḥ sa tato dṛṣṭavān hṛṣṭām āyāntīṃ mahatīṃ camūm
हस्त्यश्वरथसंयुक्तां दृष्ट्वा रामम् अथाब्रवीत् हे भ्रातस् त्वं महाबाहो सीतापार्श्वे स्थिरो भव
hastyaśvarathasaṃyuktāṃ dṛṣṭvā rāmam athābravīt he bhrātas tvaṃ mahābāho sītāpārśve sthiro bhava
भूपो ऽस्ति बलवान् कश्चिद् *धस्त्यश्वरथपत्तिभिः इत्य् आकर्ण्य वचस् तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः
bhūpo 'sti balavān kaścid *dhastyaśvarathapattibhiḥ ity ākarṇya vacas tasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ
रामस् तम् अब्रवीद् वीरो वीरं सत्यपराक्रमः प्रायेण भरतो ऽस्माकं द्रष्टुम् आयाति लक्ष्मण
rāmas tam abravīd vīro vīraṃ satyaparākramaḥ prāyeṇa bharato 'smākaṃ draṣṭum āyāti lakṣmaṇa
इत्य् एवं वदतस् तस्य रामस्य विदितात्मनः आरात् संस्थाप्य सेनां तां भरतो विनयान्वितः
ity evaṃ vadatas tasya rāmasya viditātmanaḥ ārāt saṃsthāpya senāṃ tāṃ bharato vinayānvitaḥ
ब्राह्मणैर् मन्त्रिभिः सार्धं रुदन्न् आगत्य पादयोः रामस्य निपपाताथ वैदेह्या लक्ष्मणस्य च
brāhmaṇair mantribhiḥ sārdhaṃ rudann āgatya pādayoḥ rāmasya nipapātātha vaidehyā lakṣmaṇasya ca
मन्त्रिणो मातृवर्गश् च स्निग्धबन्धुसुहृज्जनाः परिवार्य ततो रामं रुरुदुः शोककातराः
mantriṇo mātṛvargaś ca snigdhabandhusuhṛjjanāḥ parivārya tato rāmaṃ ruruduḥ śokakātarāḥ
स्वर्यातं पितरं ज्ञात्वा ततो रामो महामतिः लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्याथ समन्वितः
svaryātaṃ pitaraṃ jñātvā tato rāmo mahāmatiḥ lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyātha samanvitaḥ
स्नात्वा मलापहे तीर्थे दत्त्वा च सलिलाञ् जलिम् मात्रादीन् अभिवाद्याथ रामो दुःखसमन्वितः
snātvā malāpahe tīrthe dattvā ca salilāñ jalim mātrādīn abhivādyātha rāmo duḥkhasamanvitaḥ
उवाच भरतं राजन् दुःखेन महतान्वितम् अयोध्यां गच्छ भरत इतः शीघ्रं महामते
uvāca bharataṃ rājan duḥkhena mahatānvitam ayodhyāṃ gaccha bharata itaḥ śīghraṃ mahāmate
राज्ञा विहीनां नगरीं अनाथां परिपालय इत्युक्तो भरतो प्राह रामं राजीवलोचनम्
rājñā vihīnāṃ nagarīṃ anāthāṃ paripālaya ityukto bharato prāha rāmaṃ rājīvalocanam
त्वाम् ऋते पुरुषव्याघ्र न यास्ये ऽहम् इतो ध्रुवम् यत्र त्वं तत्र यास्यामि वैदेही लक्ष्मणो यथा
tvām ṛte puruṣavyāghra na yāsye 'ham ito dhruvam yatra tvaṃ tatra yāsyāmi vaidehī lakṣmaṇo yathā
इत्य् आकर्ण्य पुनः प्राह भरतं पुरतः स्थितम् नृणां पितृसमो ज्येष्ठः स्वधर्मम् अनुवर्तिनाम्
ity ākarṇya punaḥ prāha bharataṃ purataḥ sthitam nṛṇāṃ pitṛsamo jyeṣṭhaḥ svadharmam anuvartinām
यथा न लङ्घ्यं वचनं मया पितृमुखेरितम् तथा त्वया न लङ्घ्यं स्याद् वचनं मम सत्तम
yathā na laṅghyaṃ vacanaṃ mayā pitṛmukheritam tathā tvayā na laṅghyaṃ syād vacanaṃ mama sattama
मत्समीपाद् इतो गत्वा प्रजास् त्वं परिपालय द्वादशाब्दिकम् एतन् मे व्रतं पितृमुखेरितम्
matsamīpād ito gatvā prajās tvaṃ paripālaya dvādaśābdikam etan me vrataṃ pitṛmukheritam
तद् अरण्ये चरित्वा तु आगमिस्यामि ते ऽन्तिकम् गच्छ तिष्ठ ममादेशे न दुःखं कर्तुम् अर्हसि
tad araṇye caritvā tu āgamisyāmi te 'ntikam gaccha tiṣṭha mamādeśe na duḥkhaṃ kartum arhasi
इत्युक्तो भरतः प्राह बाष्पपर्याकुलेक्षणः यथा पिता तथा त्वं मे नात्र कर्या विचारणा
ityukto bharataḥ prāha bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ yathā pitā tathā tvaṃ me nātra karyā vicāraṇā
तवादेशान् मया कार्यं देहि त्वं पादुके_2 मम नन्दिग्रामे वसिष्ये ऽहं पादुके_2 द्वादशाब्दिकम्
tavādeśān mayā kāryaṃ dehi tvaṃ pāduke_2 mama nandigrāme vasiṣye 'haṃ pāduke_2 dvādaśābdikam
त्वद्वेषम् एव मद्वेषं त्वद्व्रतं मे महाव्रतम् त्वं द्वादशाब्दिकाद् ऊर्ध्वं यदि नायासि सत्तम
tvadveṣam eva madveṣaṃ tvadvrataṃ me mahāvratam tvaṃ dvādaśābdikād ūrdhvaṃ yadi nāyāsi sattama
ततो हविर् यथा चाग्नौ प्रधक्ष्यामि कलेवरम् इत्य् एवं शपथं कृत्वा भरतो हि सुदुःखितः
tato havir yathā cāgnau pradhakṣyāmi kalevaram ity evaṃ śapathaṃ kṛtvā bharato hi suduḥkhitaḥ
बहु प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्कृत्य च राघवम् पादुके_2 शिरसा स्थाप्य भरतः प्रस्थितः शनैः
bahu pradakṣiṇaṃ kṛtvā namaskṛtya ca rāghavam pāduke_2 śirasā sthāpya bharataḥ prasthitaḥ śanaiḥ
स कुर्वन् भ्रातुर् आदेशं नन्दिग्रामे स्थितो वशी तपस्वी नियताहारः शाकमूलफलाशनः
sa kurvan bhrātur ādeśaṃ nandigrāme sthito vaśī tapasvī niyatāhāraḥ śākamūlaphalāśanaḥ
जटाकलापं शिरसा च बिभ्रत् त्वचश् च वार्क्षीः किल वन्यभोजी रामस्य वाक्यादरतो हृदि स्थितं बभार भूभारम् अनिन्दितात्मा
jaṭākalāpaṃ śirasā ca bibhrat tvacaś ca vārkṣīḥ kila vanyabhojī rāmasya vākyādarato hṛdi sthitaṃ babhāra bhūbhāram aninditātmā