सृष्टिस् ते कथिता विष्णोर् मयास्य जगतो द्विज देवदानवयक्षाद्या यथोत्पन्ना महात्मनः
sṛṣṭis te kathitā viṣṇor mayāsya jagato dvija devadānavayakṣādyā yathotpannā mahātmanaḥ
यम् उद्दिश्य त्वया पृष्टः पुराहम् ऋषिसंनिधौ मित्रावरुणपुत्रत्वं वसिष्ठस्य कथं त्व् इति
yam uddiśya tvayā pṛṣṭaḥ purāham ṛṣisaṃnidhau mitrāvaruṇaputratvaṃ vasiṣṭhasya kathaṃ tv iti
तद् इदं कथयिष्यामि पुण्याख्यानं पुरातनम् शृणुष्वैकाग्रमनसा भरद्वाज विशेषतः
tad idaṃ kathayiṣyāmi puṇyākhyānaṃ purātanam śṛṇuṣvaikāgramanasā bharadvāja viśeṣataḥ
सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञः सर्ववेदविदां वरः पारगः सर्वविद्यानां दक्षो नाम प्रजापतिः
sarvadharmārthatattvajñaḥ sarvavedavidāṃ varaḥ pāragaḥ sarvavidyānāṃ dakṣo nāma prajāpatiḥ
तेन दत्ताः शुभाः कन्याः सर्वाः कमललोचनाः सर्वलक्षणसंपूर्णाः कश्यपाय त्रयोदश
tena dattāḥ śubhāḥ kanyāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ sarvalakṣaṇasaṃpūrṇāḥ kaśyapāya trayodaśa
तासां नामानि वक्ष्यामि निबोधत ममाधुना अदितिर् दितिर् दनुः काला मुहूर्ता सिंहिका मुनिः
tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi nibodhata mamādhunā aditir ditir danuḥ kālā muhūrtā siṃhikā muniḥ
इरा क्रोधा च सुरभिर् विनता सुरसा खसा कद्रू सरमा चैव या तु देवशुनी स्मृता
irā krodhā ca surabhir vinatā surasā khasā kadrū saramā caiva yā tu devaśunī smṛtā
दक्षस्यैता दुहितरस् ताः प्रादात् कश्यपाय सः तासां ज्येष्ठा वरिष्ठा च अदितिर् नामतो द्विज
dakṣasyaitā duhitaras tāḥ prādāt kaśyapāya saḥ tāsāṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca aditir nāmato dvija
अदितिः सुषुवे पुत्रान् द्वादशाग्निसमप्रभान् तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम
aditiḥ suṣuve putrān dvādaśāgnisamaprabhān teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇuṣva gadato mama
यैर् इदं वासरं नक्तं वर्तते क्रमशः सदा भगो ऽंशुस् त्व् अर्यमा चैव मित्रो ऽथ वरुणस् तथा
yair idaṃ vāsaraṃ naktaṃ vartate kramaśaḥ sadā bhago 'ṃśus tv aryamā caiva mitro 'tha varuṇas tathā
सविता चैव धाता च विवस्वांश् च महामते त्वष्टा पूषा तथैवेन्द्रो विष्णुर् द्वादशमः स्मृतः
savitā caiva dhātā ca vivasvāṃś ca mahāmate tvaṣṭā pūṣā tathaivendro viṣṇur dvādaśamaḥ smṛtaḥ
एते च द्वादशादित्यास् तपन्ते वर्षयन्ति च तस्याश् च मध्यमः पुत्रो वरुणो नाम नामतः
ete ca dvādaśādityās tapante varṣayanti ca tasyāś ca madhyamaḥ putro varuṇo nāma nāmataḥ
लोकपाल इति ख्यातो वारुण्यां दिशि शब्द्यते पश्चिमस्य समुद्रस्य प्रतीच्यां दिशि राजते
lokapāla iti khyāto vāruṇyāṃ diśi śabdyate paścimasya samudrasya pratīcyāṃ diśi rājate
जातरूपमयः श्रीमान् आस्ते नाम शिलोच्चयः सर्वरत्नमयैः शृङ्गैर् धातुप्रस्रवणान्वितैः
jātarūpamayaḥ śrīmān āste nāma śiloccayaḥ sarvaratnamayaiḥ śṛṅgair dhātuprasravaṇānvitaiḥ
संयुक्तो भाति शैलेशो नानारत्नमयः शुभः महादरीगुहाभिश् च सिंहशार्दूलनादितः
saṃyukto bhāti śaileśo nānāratnamayaḥ śubhaḥ mahādarīguhābhiś ca siṃhaśārdūlanāditaḥ
नानाविविक्तभूमीषु सिद्धगन्धर्वसेवितः यस्मिन् गते दिनकरे तमसापूर्यते जगत्
nānāviviktabhūmīṣu siddhagandharvasevitaḥ yasmin gate dinakare tamasāpūryate jagat
तस्य शृङ्गे महादिव्या जाम्बूनदमयी शुभा रम्या मणिमयैः स्तम्भैर् विहिता विश्वकर्मणा
tasya śṛṅge mahādivyā jāmbūnadamayī śubhā ramyā maṇimayaiḥ stambhair vihitā viśvakarmaṇā
पुरी विश्वावती नाम समृद्धा भोगसाधनैः तस्यां वरुण आदित्यो दीप्यमानः स्वतेजसा
purī viśvāvatī nāma samṛddhā bhogasādhanaiḥ tasyāṃ varuṇa ādityo dīpyamānaḥ svatejasā
पाति सर्वान् इमांल् लोकान् नियुक्तो ब्रह्मणा स्वयम् उपास्यमानो गन्धर्वैस् तथैवाप्सरसां गणैः
pāti sarvān imāṃl lokān niyukto brahmaṇā svayam upāsyamāno gandharvais tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ
दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्याभरणभूषितः कदाचिद् वरुणो यातो मित्रेण सहितो वनम्
divyagandhānuliptāṅgo divyābharaṇabhūṣitaḥ kadācid varuṇo yāto mitreṇa sahito vanam
कुरुक्षेत्रे शुभे रम्ये सदा ब्रह्मर्षिसेविते नानापुष्पफलोपेते नानातीर्थसमाकुले
kurukṣetre śubhe ramye sadā brahmarṣisevite nānāpuṣpaphalopete nānātīrthasamākule
आश्रमा यत्र दृश्यन्ते मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् तस्मिंस् तीर्थे समाश्रित्य बहुपुष्पफलोदके
āśramā yatra dṛśyante munīnām ūrdhvaretasām tasmiṃs tīrthe samāśritya bahupuṣpaphalodake
चीरकृष्णाजिनधरौ चरन्तौ तप उत्तमम् तत्रैकस्मिन् वनोद्देशे विमलोदो ह्रदः शुभः
cīrakṛṣṇājinadharau carantau tapa uttamam tatraikasmin vanoddeśe vimalodo hradaḥ śubhaḥ
बहुगुल्मलताकीर्णो नानापक्षिनिषेवितः नानातरुवनच्छन्नो नलिन्या चोपशोभितः
bahugulmalatākīrṇo nānāpakṣiniṣevitaḥ nānātaruvanacchanno nalinyā copaśobhitaḥ
पौण्डरीक इति ख्यातो मीनकच्छपसेवितः ततस् तु मित्रावरुणौ भ्रातरौ वनचारिणौ तं तु देशं गतौ देवौ विचरन्तौ यदृच्छया
pauṇḍarīka iti khyāto mīnakacchapasevitaḥ tatas tu mitrāvaruṇau bhrātarau vanacāriṇau taṃ tu deśaṃ gatau devau vicarantau yadṛcchayā
ताभ्यां तत्र तदा दृष्टा उर्वशी तु वराप्सराः स्नायन्ती सहितान्याभिः सखीभिः सा वरानना गायन्ती च हसन्ती च विश्वस्ता निर्जने वने
tābhyāṃ tatra tadā dṛṣṭā urvaśī tu varāpsarāḥ snāyantī sahitānyābhiḥ sakhībhiḥ sā varānanā gāyantī ca hasantī ca viśvastā nirjane vane
गौरी कमलगर्भाभा स्निग्धकृष्णशिरोरुहा पद्मपत्रविशालाक्षी रक्तौष्ठी मृदुभाषिणी
gaurī kamalagarbhābhā snigdhakṛṣṇaśiroruhā padmapatraviśālākṣī raktauṣṭhī mṛdubhāṣiṇī
शङ्खकुन्देन्दुधवलैर् दन्तैर् अविरलैः समैः सुभ्रूः सुनासा सुमुखी सुललाटा मनस्विनी
śaṅkhakundendudhavalair dantair aviralaiḥ samaiḥ subhrūḥ sunāsā sumukhī sulalāṭā manasvinī
सिंहवत्सूक्ष्ममध्याङ्गी पीनोरुजघनस्तनी मधुरालापचतुरा सुमध्या चारुहासिनी
siṃhavatsūkṣmamadhyāṅgī pīnorujaghanastanī madhurālāpacaturā sumadhyā cāruhāsinī
रक्तोत्पलकरा तन्वी सुपदी विनयान्विता पूर्णचन्द्रनिभा बाला मत्तद्विरदगामिनी
raktotpalakarā tanvī supadī vinayānvitā pūrṇacandranibhā bālā mattadviradagāminī
दृष्ट्वा तस्यास् तु तद् रूपं तौ देवौ विस्मयं गतौ तस्या हास्येन लास्येन स्मितेन ललितेन च
dṛṣṭvā tasyās tu tad rūpaṃ tau devau vismayaṃ gatau tasyā hāsyena lāsyena smitena lalitena ca
मृदुना वायुना चैव शीतानिलसुगन्धिना मत्तभ्रमरगीतेन पुंस्कोकिलरुतेन च
mṛdunā vāyunā caiva śītānilasugandhinā mattabhramaragītena puṃskokilarutena ca
सुस्वरेण हि गीतेन उर्वश्या मधुरेण च ईक्षितो च कटाक्षेण स्कन्दतुस् ताव् उभाव् अपि निमेः शापाद् अथोत्क्रम्य स्वदेहान् मुनिसत्तम
susvareṇa hi gītena urvaśyā madhureṇa ca īkṣito ca kaṭākṣeṇa skandatus tāv ubhāv api nimeḥ śāpād athotkramya svadehān munisattama
वसिष्ठ मित्रावरुणात्मजो ऽसीत्य् अथोचुर् आगत्य हि विश्वदेवाः रेतस् त्रिभागं कमले ऽचरत् तद् वसिष्ठ एवं तु पितामहोक्तेः
vasiṣṭha mitrāvaruṇātmajo 'sīty athocur āgatya hi viśvadevāḥ retas tribhāgaṃ kamale 'carat tad vasiṣṭha evaṃ tu pitāmahokteḥ
त्रिधा समभवद् रेतः कमले ऽथ स्थले जले अरविन्दे वसिष्ठस् तु जातः स मुनिसत्तमः स्थले त्व् अगस्त्यः संभूतो जले मत्स्यो महाद्युतिः
tridhā samabhavad retaḥ kamale 'tha sthale jale aravinde vasiṣṭhas tu jātaḥ sa munisattamaḥ sthale tv agastyaḥ saṃbhūto jale matsyo mahādyutiḥ
स तत्र जातो मतिमान् वसिष्ठः कुम्भे त्व् अगस्त्यः सलिले ऽथ मत्स्यः स्थानत्रये तत् पतितं समानं मित्रस्य यस्माद् वरुणस्य रेतः
sa tatra jāto matimān vasiṣṭhaḥ kumbhe tv agastyaḥ salile 'tha matsyaḥ sthānatraye tat patitaṃ samānaṃ mitrasya yasmād varuṇasya retaḥ
एतस्मिन्न् एव काले तु गता सा उर्वसी दिवम् उपेत्य तान् ऋषीन् देवौ गतौ भूयः स्वम् आश्रमम् यमाव् अपि तु तप्येते पुनर् उग्रं परं तपः
etasminn eva kāle tu gatā sā urvasī divam upetya tān ṛṣīn devau gatau bhūyaḥ svam āśramam yamāv api tu tapyete punar ugraṃ paraṃ tapaḥ
तपसा प्राप्तुकामौ तौ परं ज्योतिः सनातनम् तपस्यन्तौ सुरश्रेष्ठौ ब्रह्मागत्येदम् अब्रवीत्
tapasā prāptukāmau tau paraṃ jyotiḥ sanātanam tapasyantau suraśreṣṭhau brahmāgatyedam abravīt
मित्रावरुणकौ देवौ पुत्रवन्तौ महाद्युती सिद्धिर् भविष्यति यथा युवयोर् वैष्णवी पुनः
mitrāvaruṇakau devau putravantau mahādyutī siddhir bhaviṣyati yathā yuvayor vaiṣṇavī punaḥ
स्वाधिकारेण स्थीयेताम् अधुना लोकसाक्षिकौ इत्य् उक्त्वान्तर्दधे ब्रह्मा तौ स्थितौ स्वाधिकारकौ
svādhikāreṇa sthīyetām adhunā lokasākṣikau ity uktvāntardadhe brahmā tau sthitau svādhikārakau
एवं ते कथितं विप्र वसिष्ठस्य महात्मनः मित्रावरुणपुत्रत्वम् अगस्त्यस्य च धीमतः
evaṃ te kathitaṃ vipra vasiṣṭhasya mahātmanaḥ mitrāvaruṇaputratvam agastyasya ca dhīmataḥ
इदं पुंसीयम् आख्यानं वारुणं पापनाशनम् पुत्रकामास् तु ये केचिच् *छृण्वन्तीदं शुचिव्रताः अचिराद् एव पुत्रांस् ते लभन्ते नात्र संशयः
idaṃ puṃsīyam ākhyānaṃ vāruṇaṃ pāpanāśanam putrakāmās tu ye kecic *chṛṇvantīdaṃ śucivratāḥ acirād eva putrāṃs te labhante nātra saṃśayaḥ
यश् चैतत् पठते नित्यं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः देवाश् च पितरस् तस्य तृप्ता यान्ति परं सुखम्
yaś caitat paṭhate nityaṃ havyakavye dvijottamaḥ devāś ca pitaras tasya tṛptā yānti paraṃ sukham
यश् चैतच् छृणुयान् नित्यं प्रातर् उत्थाय मानवः नन्दते स सुखं भूमौ विष्णुलोकं स गच्छति
yaś caitac chṛṇuyān nityaṃ prātar utthāya mānavaḥ nandate sa sukhaṃ bhūmau viṣṇulokaṃ sa gacchati
इत्य् एतद् आख्यानम् इदं मयेरितं पुरातनं वेदविदैर् उदीरितम् पठिष्यते यस् तु शृणोति सर्वदा स याति शुद्धो हरिलोकम् अञ्जसा
ity etad ākhyānam idaṃ mayeritaṃ purātanaṃ vedavidair udīritam paṭhiṣyate yas tu śṛṇoti sarvadā sa yāti śuddho harilokam añjasā