श्रीशिवमहापुराणम् अथ श्रीशिवमहापुराणं विद्येश्वरसंहिता प्रारभ्यते ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रिसरस्वत्यै नमः ॥ अथ शिवपुरणे प्रथमा विद्येश्वरसंहिताप्रारभ्यते ॥ आद्यन्तमंगलमजातसमानभावमार्यं तमीशमजरामरमात्मदेवम् ॥ Śइव्P_1,Mअन्ग्_अब्। पञ्चाननं प्रबलपञ्चविनोदशीलं संभावये मनसिशंकरमम्बिकेशम् ॥ Śइव्P_1,Mअन्ग्_च्द्। Cहप्तेर् 1 व्यास उवाच धर्मक्षेत्रे महाक्षेत्रे गंगाकालिन्दिसंगमे
śrīśivamahāpurāṇam atha śrīśivamahāpurāṇaṃ vidyeśvarasaṃhitā prārabhyate || śrīgaṇeśāya namaḥ || śrīgurubhyo namaḥ || śrisarasvatyai namaḥ || atha śivapuraṇe prathamā vidyeśvarasaṃhitāprārabhyate || ādyantamaṃgalamajātasamānabhāvamāryaṃ tamīśamajarāmaramātmadevam // ŚivP_1,Mang_ab/ pañcānanaṃ prabalapañcavinodaśīlaṃ saṃbhāvaye manasiśaṃkaramambikeśam // ŚivP_1,Mang_cd/ Chapter 1 vyāsa uvāca dharmakṣetre mahākṣetre gaṃgākālindisaṃgame
प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि
prayāge parame puṇye brahmalokasya vartmani
मुनयः शंसितात्मनस्सत्यव्रतपरायणाः
munayaḥ śaṃsitātmanassatyavrataparāyaṇāḥ
महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे
mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire
तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः
tatra satraṃ samākarṇya vyāsaśiṣyo mahāmuniḥ
आजगाम मुनीन्द्रष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः
ājagāma munīndraṣṭuṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ
तं दृष्ट्वा सूतमायांतं हर्षिता मुनयस्तदा
taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāṃtaṃ harṣitā munayastadā
चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि
cetasā suprasannena pūjāṃ cakruryathāvidhi
ततो विनयसंयुक्ता प्रोचुः सांजलयश्चते
tato vinayasaṃyuktā procuḥ sāṃjalayaścate
सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वायथाविधि
suprasannā mahātmānaḥ stutiṃ kṛtvāyathāvidhi
रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान् वै भाग्यगौरवात्
romaharṣaṇa sarvajña bhavān vai bhāgyagauravāt
पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यर्थमीयिवान्
purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsātpratyarthamīyivān
तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्
tasmādāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः
ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ
यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते
yacca bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca yaccānyadvastu vartate
न त्वया ऽविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
na tvayā 'viditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate
त्वं मद्दिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः
tvaṃ maddiṣṭavaśādasya darśanārthamihāgataḥ
कुर्वन्किमपि नः श्रेयो न वृथा गंतुमर्हसि
kurvankimapi naḥ śreyo na vṛthā gaṃtumarhasi
तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम्
tattvaṃ śrutaṃ sma naḥ sarvaṃ pūrvameva śubhāśubham
न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः
na tṛptimadhigacchāmaḥ śravaṇecchā muhurmuhuḥ
इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते
idānīmekamevāsti śrotavyaṃ sūta sanmate
तद्रहस्यमपि ब्रूहि यदि ते ऽनुग्रहो भवेत्
tadrahasyamapi brūhi yadi te 'nugraho bhavet
प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः
prāpte kaliyuge ghore narāḥ puṇyavivarjitāḥ
दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः
durācāraratāḥ sarve satyavārtāparāṅmukhāḥ
परापवादनिरताः परद्रव्याभिलाषिणः
parāpavādaniratāḥ paradravyābhilāṣiṇaḥ
परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः
parastrīsaktamanasaḥ parahiṃsāparāyaṇāḥ
देहात्मदृष्टया मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः
dehātmadṛṣṭayā mūḍhā nāstikāḥ paśubuddhayaḥ
मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिंकराः
mātṛpitṛkṛtadveṣāḥ strīdevāḥ kāmakiṃkarāḥ
विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः
viprā lobhagrahagrastā vedavikrayajīvinaḥ
धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः
dhanārjanārthamabhyastavidyā madavimohitāḥ
त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्राय्हशःपरवंचकाः
tyaktasvajātikarmāṇaḥ prāyhaśaḥparavaṃcakāḥ
त्रिकालसंध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः
trikālasaṃdhyayā hīnā brahmabodhavivarjitāḥ
अदयाः पंडितंमन्यास्स्वाचारव्रतलोपकाः
adayāḥ paṃḍitaṃmanyāssvācāravratalopakāḥ
कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः
kṛṣyudyamaratāḥ krūrasvabhāvā malināśayāḥ
क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः
kṣatriyāśca tathā sarve svadharmatyāgaśīlinaḥ
असत्संगाः पापरता व्यभिचारपरायणाः
asatsaṃgāḥ pāparatā vyabhicāraparāyaṇāḥ
अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः
aśūrā araṇaprītāḥ palāyanaparāyaṇāḥ
कुचौरवृत्तयः शूद्राः कामकिंकरचेतसः
kucauravṛttayaḥ śūdrāḥ kāmakiṃkaracetasaḥ
शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः
śastrāstravidyayā hīnā dhenuviprāvanojjhitāḥ
शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगास्सदा
śaraṇyāvanahīnāśca kāminyūtimṛgāssadā
प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः
prajāpālanasaddharmavihīnā bhogatatparāḥ
प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा
prajāsaṃhārakā duṣṭā jīvahiṃsākarā mudā
वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः
vaiśyāḥ saṃskārahīnāste svadharmatyāgaśīlinaḥ
कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः
kupathāḥ svārjanaratāstulākarmakuvṛttayaḥ
गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः
gurudevadvijātīnāṃ bhaktihīnāḥ kubuddhayaḥ
अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः
abhojitadvijāḥ prāyaḥ kṛpaṇā baddhamuṣṭayaḥ
कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः
kāminījārabhāveṣu suratā malināśayāḥ
लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिसुवृषोज्झिताः
lobhamohavicetaskāḥ pūrtādisuvṛṣojjhitāḥ
तद्वच्छूद्राश्च ये केचिद्ब्राह्मणाचारतत्पराः
tadvacchūdrāśca ye kecidbrāhmaṇācāratatparāḥ
उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः
ujjvalākṛtayo mūḍhāḥ svadharmatyāgaśīlinaḥ
कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोपहारकाः
kartārastapasāṃ bhūyo dvijatejopahārakāḥ
शिश्वल्पमृत्युकाराश्च मंत्रोच्चारपरायणाः
śiśvalpamṛtyukārāśca maṃtroccāraparāyaṇāḥ
शीलिग्रामशिलादीनां पूजकाहोमतत्पराः
śīligrāmaśilādīnāṃ pūjakāhomatatparāḥ
प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः
pratikūlavicārāśca kuṭilā dvijadūṣakāḥ
धनवंतः कुकर्माणो विद्यावन्तो विवादिनः
dhanavaṃtaḥ kukarmāṇo vidyāvanto vivādinaḥ
आख्यायोपासना धर्मवक्तारो धर्मलोपकाः
ākhyāyopāsanā dharmavaktāro dharmalopakāḥ
सुभूपाकृतयो दंभाः सुदातारो महामदाः
subhūpākṛtayo daṃbhāḥ sudātāro mahāmadāḥ
विप्रादीन्सेवकान्मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम्
viprādīnsevakānmatvā manyamānā nijaṃ prabhum
स्वधर्मरहिता मूडाः संकराः क्रूरबुद्धयः
svadharmarahitā mūḍāḥ saṃkarāḥ krūrabuddhayaḥ
महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः
mahābhimānino nityaṃ caturvarṇavilopakāḥ
सुकुलीनान्निजान्मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः
sukulīnānnijānmatvā caturvarṇairvivartanāḥ
सर्ववर्णभ्रष्टकरा मूढास्सत्कर्मकारिणः
sarvavarṇabhraṣṭakarā mūḍhāssatkarmakāriṇaḥ
स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्त्रवज्ञानकारिकाः
striyaśca prāyaśo bhraṣṭā bhartravajñānakārikāḥ
श्वशुरद्रोहकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः
śvaśuradrohakāriṇyo nirbhayā malināśanāḥ
कुहावभावनिरताः कुशीलास्स्मरविह्वलाः
kuhāvabhāvaniratāḥ kuśīlāssmaravihvalāḥ
जारसंगरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा
jārasaṃgaratā nityaṃ svasvāmivimukhāstathā
तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः
tanayā mātṛpitrośca bhaktihīnā durāśayāḥ
अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः
avidyāpāṭhakā nityaṃ rogagrasitadehakāḥ
एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम्
eteṣāṃ naṣṭabuddhīnāṃ svadharmatyāgaśīlinām
परलोकेपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत्
paralokepīha loke kathaṃ sūta gatirbhavet
इति चिंताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः
iti ciṃtākulaṃ cittaṃ jāyate satataṃ hi naḥ
परोपकारसदृशो नास्ति धर्मो परः खलु
paropakārasadṛśo nāsti dharmo paraḥ khalu
लघूपायेन येनैषां भवेत्सद्योघनाशनम्
laghūpāyena yenaiṣāṃ bhavetsadyoghanāśanam
सर्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना
sarvasiddhāntavittvaṃ hi kṛpayā tadvadādhunā
व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम्
vyāsa uvāca ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām
मनसा शंकरं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान्मुनीन्
manasā śaṃkaraṃ smṛtvā sūtaḥ provāca tānmunīn