Chapter 11

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां दशमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 11 ऋषय ऊचुः कथं लिंगं प्रतिष्ठाप्यं कथं वातस्य लक्षणम्

iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ daśamo 'dhyāyaḥ Chapter 11 ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ liṃgaṃ pratiṣṭhāpyaṃ kathaṃ vātasya lakṣaṇam

कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि

kathaṃ vā tatsamabhyarcyaṃ deśe kāle ca kena hi

सूत उवाच युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः

sūta uvāca yuṣmadarthaṃ pravakṣyāmi buddhyatāmavadhānataḥ

अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा

anukūle śubhe kāle puṇye tīrthe taṭe tathā

यथेष्टं लिंगमारोप्यं यत्र स्यान्नित्यमर्चनम्

yatheṣṭaṃ liṃgamāropyaṃ yatra syānnityamarcanam

पार्थिवेन तथाप्येनं तैजसेन यथारुचि

pārthivena tathāpyenaṃ taijasena yathāruci

कल्पलक्षणसंयुक्तं लिंगं पूजाफलं लभेत्

kalpalakṣaṇasaṃyuktaṃ liṃgaṃ pūjāphalaṃ labhet

सर्वलक्षणसंयुक्तं सद्यः पूजाफलप्रदम्

sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sadyaḥ pūjāphalapradam

चरे विशिष्यते सूक्ष्मं स्थावरे स्थूलमेव हि

care viśiṣyate sūkṣmaṃ sthāvare sthūlameva hi

सलक्षणं सपीठं च स्थापयेच्छिवनिर्मितम्

salakṣaṇaṃ sapīṭhaṃ ca sthāpayecchivanirmitam

मंडलं चतुरस्रं वा त्रिकोणमथवा तथा

maṃḍalaṃ caturasraṃ vā trikoṇamathavā tathā

खट्वांगवन्मध्यसूक्ष्मं लिंगपीठं महाफलं

khaṭvāṃgavanmadhyasūkṣmaṃ liṃgapīṭhaṃ mahāphalaṃ

प्रथमं मृच्छिलादिभ्यो लिगं लोहादिभिः कृतम्

prathamaṃ mṛcchilādibhyo ligaṃ lohādibhiḥ kṛtam

येन लिंगं तेन पीठं स्थावरे हि विशिष्यते

yena liṃgaṃ tena pīṭhaṃ sthāvare hi viśiṣyate

लिंगं पीठं चरे त्वेकं लिंगं बाणकृतं विना

liṃgaṃ pīṭhaṃ care tvekaṃ liṃgaṃ bāṇakṛtaṃ vinā

लिंगप्रमाणं कर्त्ःणां द्वादशांगुलमुत्तमम्

liṃgapramāṇaṃ kartḥṇāṃ dvādaśāṃgulamuttamam

न्यूनं चेत्फलमल्पं स्यादधिकं नैव दूष्यते

nyūnaṃ cetphalamalpaṃ syādadhikaṃ naiva dūṣyate

कर्तुरेकांगुलन्यूनं चरेपि च तथैव हि

karturekāṃgulanyūnaṃ carepi ca tathaiva hi

आदौ विमानं शिल्पेन कार्यं देवगणैर्युतम्

ādau vimānaṃ śilpena kāryaṃ devagaṇairyutam

तत्र गर्भगृहे रम्ये दृढे दर्पणसंनिभो भूषिते

tatra garbhagṛhe ramye dṛḍhe darpaṇasaṃnibho bhūṣite

नवरत्नैश्च दिग्द्वारे च प्रधानकैः

navaratnaiśca digdvāre ca pradhānakaiḥ

नीलं रक्तं च वै दूर्यं श्यामं मारकतं तथा

nīlaṃ raktaṃ ca vai dūryaṃ śyāmaṃ mārakataṃ tathā

मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि नवरत्नकम्

muktāpravālagomedavajrāṇi navaratnakam

मध्ये लिंगं महद्द्रव्यं निक्षिपेत्सहवैदिके

madhye liṃgaṃ mahaddravyaṃ nikṣipetsahavaidike

संपूज्य लिंगं सद्याद्यैः पञ्चस्थाने यथाक्रमम्

saṃpūjya liṃgaṃ sadyādyaiḥ pañcasthāne yathākramam

अग्नौ च हुत्वा बहुधा हविषास कलं च माम्

agnau ca hutvā bahudhā haviṣāsa kalaṃ ca mām

अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बांधवम्

abhyarcya gurumācāryamarthaiḥ kāmaiśca bāṃdhavam

दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडमप्यजडं तथा

dadyādaiśvaryamarthibhyo jaḍamapyajaḍaṃ tathā

स्थावरं जंगमं जीवं सर्वं संतोष्य यत्नतः

sthāvaraṃ jaṃgamaṃ jīvaṃ sarvaṃ saṃtoṣya yatnataḥ

सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते

suvarṇapūrite śvabhre navaratnaiśca pūrite

सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम्

sadyādi brahma coccārya dhyātvā devaṃ paraṃ śubham

उदीर्य च महामंत्रमोंकारं नादघोषितम्

udīrya ca mahāmaṃtramoṃkāraṃ nādaghoṣitam

लिंगं तत्र प्रतिष्ठाप्य लिगं पीठेन योजयेत्

liṃgaṃ tatra pratiṣṭhāpya ligaṃ pīṭhena yojayet

लिंगं सपीठं निक्षिप्य नित्यलेपेन बंधयेत्

liṃgaṃ sapīṭhaṃ nikṣipya nityalepena baṃdhayet

एवं बेरं च संस्थाप्यं तत्रैव परमं शुभम्

evaṃ beraṃ ca saṃsthāpyaṃ tatraiva paramaṃ śubham

पञ्चाक्षरेण बेरं तु उत्सवार्थं वहिस्तथा

pañcākṣareṇa beraṃ tu utsavārthaṃ vahistathā

बेरं गुरुभ्यो गृह्णीयात्साधुभिः पूजितं तु वा

beraṃ gurubhyo gṛhṇīyātsādhubhiḥ pūjitaṃ tu vā

एवं लिंगे च बेरे च पूजा शिवपदप्रदा

evaṃ liṃge ca bere ca pūjā śivapadapradā

पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जंगमं तथा

punaśca dvividhaṃ proktaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ tathā

स्थावरं लिंगमित्याहुस्तरुगुल्मादिकं तथा

sthāvaraṃ liṃgamityāhustarugulmādikaṃ tathā

जंगमं लिंगमित्याहुः कृमिकीटादिकं तथा

jaṃgamaṃ liṃgamityāhuḥ kṛmikīṭādikaṃ tathā

स्थावरस्य च शुश्रूषा जंगमस्य च तर्पणम्

sthāvarasya ca śuśrūṣā jaṃgamasya ca tarpaṇam

तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां विदुर्बुधाः

tattatsukhānurāgeṇa śivapūjāṃ vidurbudhāḥ

पीठमंबामयं सर्वं शिवलिंगं च चिन्मयम्

pīṭhamaṃbāmayaṃ sarvaṃ śivaliṃgaṃ ca cinmayam

यथा देवीमुमामंके धृत्वा तिष्ठति शंकरः

yathā devīmumāmaṃke dhṛtvā tiṣṭhati śaṃkaraḥ

तथा लिंगमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति संततम्

tathā liṃgamidaṃ pīṭhaṃ dhṛtvā tiṣṭhati saṃtatam

एवं स्थाप्य महालिंगं पूजयेदुपचारकैः

evaṃ sthāpya mahāliṃgaṃ pūjayedupacārakaiḥ

नित्यपूजा यथा शक्तिध्वजादिकरणं तथा

nityapūjā yathā śaktidhvajādikaraṇaṃ tathā

इति संस्थापयेल्लिंगं साक्षाच्छिवपदप्रदम्

iti saṃsthāpayelliṃgaṃ sākṣācchivapadapradam

अथवा चरलिंगं तु षोडशैरुपचारकैः

athavā caraliṃgaṃ tu ṣoḍaśairupacārakaiḥ

पूजयेच्च यथान्यायं क्रमाच्छिवपदप्रदम्

pūjayecca yathānyāyaṃ kramācchivapadapradam

आवाहनं चासनं च अर्घ्यं पाद्यं तथैव च

āvāhanaṃ cāsanaṃ ca arghyaṃ pādyaṃ tathaiva ca

तदंगाचमनं चैव स्नानमभ्यंगपूर्वकम्

tadaṃgācamanaṃ caiva snānamabhyaṃgapūrvakam

वस्त्रं गंधं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्

vastraṃ gaṃdhaṃ tathā puṣpaṃ dhūpaṃ dīpaṃ nivedanam

नीराजनं च तांबूलं नमस्कारो विसर्जनम्

nīrājanaṃ ca tāṃbūlaṃ namaskāro visarjanam

अथवा ऽर्घ्यादिकं कृत्वा नैवेद्यां तं यथाविधि

athavā 'rghyādikaṃ kṛtvā naivedyāṃ taṃ yathāvidhi

अथाभिषेकं नैवेद्यं नमस्कारं च तर्पणम्

athābhiṣekaṃ naivedyaṃ namaskāraṃ ca tarpaṇam

यथाशक्ति सदाकुर्यात्क्रमाच्छिवपदप्रदम्

yathāśakti sadākuryātkramācchivapadapradam

अथवा मानुषे लिंगेप्यार्षे दैवे स्वयंभुवि

athavā mānuṣe liṃgepyārṣe daive svayaṃbhuvi

स्थापिते ऽपूर्वके लिंगे सोपचारं यथा तथा

sthāpite 'pūrvake liṃge sopacāraṃ yathā tathā

पूजोपकरणे दत्ते यत्किंचित्फलमश्नुते

pūjopakaraṇe datte yatkiṃcitphalamaśnute

प्रदक्षिणानमस्कारैः क्रमाच्छिवपदप्रदम्

pradakṣiṇānamaskāraiḥ kramācchivapadapradam

लिंगं दर्शनमात्रं वा नियमेन शिवप्रदम्

liṃgaṃ darśanamātraṃ vā niyamena śivapradam

मृत्पिष्टगोशकृत्पुष्पैः करवीरेण वा फलैः

mṛtpiṣṭagośakṛtpuṣpaiḥ karavīreṇa vā phalaiḥ

गुडेन नवनीतेन भस्मनान्नैर्यथारुचि

guḍena navanītena bhasmanānnairyathāruci

लिंगं यत्नेन कृत्वांते यजेत्तदनुसारतः

liṃgaṃ yatnena kṛtvāṃte yajettadanusārataḥ

अंगुष्ठादावपि तथा पूजामिच्छंति केचन

aṃguṣṭhādāvapi tathā pūjāmicchaṃti kecana

लिंगकर्मणि सर्वत्र निषेधोस्ति न कर्हिचित्

liṃgakarmaṇi sarvatra niṣedhosti na karhicit

सर्वत्र फलदाता हि प्रयासानुगुणं शिवः

sarvatra phaladātā hi prayāsānuguṇaṃ śivaḥ

अथवा लिंगदानं वा लिंगमौल्यमथापि वा

athavā liṃgadānaṃ vā liṃgamaulyamathāpi vā

श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं शिवपदप्रदम्

śraddhayā śivabhaktāya dattaṃ śivapadapradam

अथवा प्रणवं नित्यं जपेद्दशसहस्रकम्

athavā praṇavaṃ nityaṃ japeddaśasahasrakam

संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्

saṃdhyayośca sahasraṃ vā jñeyaṃ śivapadapradam

जपकाले मकारांतं मनःशुद्धिकरं भजेत्

japakāle makārāṃtaṃ manaḥśuddhikaraṃ bhajet

समाधौ मानसं प्रोक्तमुपांशु सार्वकालिकम्

samādhau mānasaṃ proktamupāṃśu sārvakālikam

समानप्रणवं चेमं बिंदुनादयुतं विदुः

samānapraṇavaṃ cemaṃ biṃdunādayutaṃ viduḥ

अथ पञ्चाक्षरं नित्यं जपेदयुतमादरात्

atha pañcākṣaraṃ nityaṃ japedayutamādarāt

संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्

saṃdhyayośca sahasraṃ vā jñeyaṃ śivapadapradam

प्रणवेनादिसंयुक्तं ब्राह्मणानां विशिष्यते

praṇavenādisaṃyuktaṃ brāhmaṇānāṃ viśiṣyate

दीक्षायुक्तं गुरोर्ग्राह्यं मंत्रं ह्यथ फलाप्तये

dīkṣāyuktaṃ gurorgrāhyaṃ maṃtraṃ hyatha phalāptaye

कुंभस्नानं मंत्रदीक्षां मातृकान्यासमेव च

kuṃbhasnānaṃ maṃtradīkṣāṃ mātṛkānyāsameva ca

ब्राह्मणः सत्यपूतात्मा गुरुर्ज्ञानी विशिष्यते

brāhmaṇaḥ satyapūtātmā gururjñānī viśiṣyate

द्विजानां च नमःपूर्वमन्येषां च नमोन्तकम्

dvijānāṃ ca namaḥpūrvamanyeṣāṃ ca namontakam

स्त्रीणां च क्वचिदिच्छंति नमो तं च यथाविधि

strīṇāṃ ca kvacidicchaṃti namo taṃ ca yathāvidhi

विप्रस्त्रीणां नमः पूर्वमिदमिच्छंति केचन

viprastrīṇāṃ namaḥ pūrvamidamicchaṃti kecana

पञ्चकोटिजपं कृत्वा सदा शिवसमो भवेत्

pañcakoṭijapaṃ kṛtvā sadā śivasamo bhavet

एकद्वित्रिचतुःकोट्याब्रह्मादीनां पदं व्रजेत्

ekadvitricatuḥkoṭyābrahmādīnāṃ padaṃ vrajet

जपेदक्षरलक्षंवा अक्षराणां पृथक्पृथक्

japedakṣaralakṣaṃvā akṣarāṇāṃ pṛthakpṛthak

अथवाक्षरलक्षं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्

athavākṣaralakṣaṃ vā jñeyaṃ śivapadapradam

सहस्रं तु सहस्राणां सहस्रेण दिनेन हि

sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ sahasreṇa dinena hi

जपेन्मंत्रादिष्टसिद्धिर्नित्यं ब्राह्मणभोजनात्

japenmaṃtrādiṣṭasiddhirnityaṃ brāhmaṇabhojanāt

अष्टोत्तरसहस्रं वै गायत्रीं प्रातरेव हि

aṣṭottarasahasraṃ vai gāyatrīṃ prātareva hi

ब्राह्मणस्तु जपेन्नित्यं क्रमाच्छिवपदप्रदान्

brāhmaṇastu japennityaṃ kramācchivapadapradān

वेदमंत्रांस्तु सूक्तानि जपेन्नियममास्थितः

vedamaṃtrāṃstu sūktāni japenniyamamāsthitaḥ

एकं दशार्णं मंत्रं च शतोनं च तदूर्ध्वकम्

ekaṃ daśārṇaṃ maṃtraṃ ca śatonaṃ ca tadūrdhvakam

अयुतं च सहस्रं च शतमेकं विना भवेत्

ayutaṃ ca sahasraṃ ca śatamekaṃ vinā bhavet

वेदपारायणं चैव ज्ञेयं शिवपदप्रदम्

vedapārāyaṇaṃ caiva jñeyaṃ śivapadapradam

अन्यान्बहुतरान्मंत्राञ्जपेदक्षरलक्षतः

anyānbahutarānmaṃtrāñjapedakṣaralakṣataḥ

एकाक्षरांस्तथा मंत्राञ्जपेदक्षरकोटितः

ekākṣarāṃstathā maṃtrāñjapedakṣarakoṭitaḥ

ततः परं जपेच्चैव सहस्रं भक्तिपूर्वकम्

tataḥ paraṃ japeccaiva sahasraṃ bhaktipūrvakam

एवं कुर्याद्यथाशक्ति क्रमाच्छिव पदं लभेत्

evaṃ kuryādyathāśakti kramācchiva padaṃ labhet

नित्यं रुचिकरं त्वेकं मंत्रमामरणांतिकम्

nityaṃ rucikaraṃ tvekaṃ maṃtramāmaraṇāṃtikam

जपेत्सहस्रमोमिति सर्वाभीष्टं शिवाज्ञया

japetsahasramomiti sarvābhīṣṭaṃ śivājñayā

पुष्पारामादिकं वापि तथा संमार्जनादिकम्

puṣpārāmādikaṃ vāpi tathā saṃmārjanādikam

शिवाय शिवकार्याथे कृत्वा शिवपदं लभेत्

śivāya śivakāryāthe kṛtvā śivapadaṃ labhet

शिवक्षेत्रे तथा वासं नित्यं कुर्याच्च भक्तितः

śivakṣetre tathā vāsaṃ nityaṃ kuryācca bhaktitaḥ

जडानामजडानां च सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदम्

jaḍānāmajaḍānāṃ ca sarveṣāṃ bhuktimuktidam

तस्माद्वासं शिवक्षेत्रे कुर्यदामरणं बुधः

tasmādvāsaṃ śivakṣetre kuryadāmaraṇaṃ budhaḥ

लिंगाद्धस्तशतं पुण्यं क्षेत्रे मानुषके विदुः

liṃgāddhastaśataṃ puṇyaṃ kṣetre mānuṣake viduḥ

सहस्रारत्निमात्रं तु पुण्यक्षेत्रे तथार्षके

sahasrāratnimātraṃ tu puṇyakṣetre tathārṣake

दैवलिंगे तथा ज्ञेयं सहस्रारत्निमानतः

daivaliṃge tathā jñeyaṃ sahasrāratnimānataḥ

धनुष्प्रमाणसाहस्रं पुण्यं क्षेत्रे स्वयं भुवि

dhanuṣpramāṇasāhasraṃ puṇyaṃ kṣetre svayaṃ bhuvi

पुण्यक्षेत्रे स्थिता वापी कूपाद्यपुष्कराणि च

puṇyakṣetre sthitā vāpī kūpādyapuṣkarāṇi ca

शिवगंगेति विज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा

śivagaṃgeti vijñeyaṃ śivasya vacanaṃ yathā

तत्र स्नात्वा तथा दत्त्वा जपित्वा हि शिवं व्रजेत्

tatra snātvā tathā dattvā japitvā hi śivaṃ vrajet

शिवक्षेत्रं समाश्रित्य वसेदामरणं तथा

śivakṣetraṃ samāśritya vasedāmaraṇaṃ tathā

दाहं दशाहं मास्यं वा सपिंडीकरणं तु वा

dāhaṃ daśāhaṃ māsyaṃ vā sapiṃḍīkaraṇaṃ tu vā

आब्दिकं वा शिवक्षेत्रे क्षेत्रे पिंडमथापि वा

ābdikaṃ vā śivakṣetre kṣetre piṃḍamathāpi vā

सर्वपाप विनिर्मुक्तः सद्यः शिवपदं लभेत्

sarvapāpa vinirmuktaḥ sadyaḥ śivapadaṃ labhet

अथवा सप्तरात्रं वा वसेद्वा पञ्चरात्रकम्

athavā saptarātraṃ vā vasedvā pañcarātrakam

त्रिरात्रमेकरात्रं वा क्रमाच्छिवपदं लभेत्

trirātramekarātraṃ vā kramācchivapadaṃ labhet

स्ववर्णानुगुणं लोके स्वाचारात्प्राप्नुते नरः

svavarṇānuguṇaṃ loke svācārātprāpnute naraḥ

वर्णोद्धारेण भक्त्या च तत्फलातिशयं नरः

varṇoddhāreṇa bhaktyā ca tatphalātiśayaṃ naraḥ

सर्वं कृतं कामनया सद्यः फलमवाप्नुयात्

sarvaṃ kṛtaṃ kāmanayā sadyaḥ phalamavāpnuyāt

सर्वं कृतमकामेन साक्षाच्छिवपदप्रदम्

sarvaṃ kṛtamakāmena sākṣācchivapadapradam

प्रातर्मध्याह्नसायाह्नमहस्त्रिष्वेकतः क्रमात्

prātarmadhyāhnasāyāhnamahastriṣvekataḥ kramāt

प्रातर्विधिकरं ज्ञेयं मध्याह्नं कामिकं तथा

prātarvidhikaraṃ jñeyaṃ madhyāhnaṃ kāmikaṃ tathā

सायाह्नं शांतिकं ज्ञेयं रात्रावपि तथैव हि

sāyāhnaṃ śāṃtikaṃ jñeyaṃ rātrāvapi tathaiva hi

कालो निशीथो वै प्रोक्तोमध्ययामद्वयं निशि

kālo niśītho vai proktomadhyayāmadvayaṃ niśi

शिवपूजा विशेषेण तत्काले ऽभीष्टसिद्धिदा

śivapūjā viśeṣeṇa tatkāle 'bhīṣṭasiddhidā

एवं ज्ञात्वा नरः कुर्वन्यथोक्तफलभाग्भवेत्

evaṃ jñātvā naraḥ kurvanyathoktaphalabhāgbhavet

कलौ युगे विशेषेण फलसिद्धिस्तु कर्मणा

kalau yuge viśeṣeṇa phalasiddhistu karmaṇā

उक्तेन केनचिद्वापि अधिकारविभेदतः

uktena kenacidvāpi adhikāravibhedataḥ

सद्वृत्तिः पापभीरुश्चेत्ततत्फलमवाप्नुयात्

sadvṛttiḥ pāpabhīruścettatatphalamavāpnuyāt

ऋषय ऊचुः अथ क्षेत्राणि पुण्यानि समासात्कथयस्व नः

ṛṣaya ūcuḥ atha kṣetrāṇi puṇyāni samāsātkathayasva naḥ

सर्वाः स्त्रियश्च पुरुषा यान्याश्रित्य पदं लभेत्

sarvāḥ striyaśca puruṣā yānyāśritya padaṃ labhet

सूत योगिवरश्रेष्ठ शिवक्षेत्रागमांस्तथा

sūta yogivaraśreṣṭha śivakṣetrāgamāṃstathā

सूत उवाच शृणुत श्रद्धया सर्वक्षेत्राणि च तदागमान्

sūta uvāca śṛṇuta śraddhayā sarvakṣetrāṇi ca tadāgamān