इति श्रीशैवे महापुराणे विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनोनामप्रथमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 2 सूतौवाच साधुपृष्टं साधवो वस्त्रैलोक्यहितकारकम्
iti śrīśaive mahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ munipraśnavarṇanonāmaprathamo 'dhyāyaḥ Chapter 2 sūtauvāca sādhupṛṣṭaṃ sādhavo vastrailokyahitakārakam
गुरुं स्मृत्वा भवत्स्नेहाद्वक्ष्ये तच्छृणुतादरात्
guruṃ smṛtvā bhavatsnehādvakṣye tacchṛṇutādarāt
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं शैवमुत्तमम्
vedāṃtasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śaivamuttamam
सर्वाघौघोद्धारकरं परत्र परमार्थदम्
sarvāghaughoddhārakaraṃ paratra paramārthadam
कलिकल्मषविध्वंसि यस्मिञ्च्छिवयशः परम्
kalikalmaṣavidhvaṃsi yasmiñcchivayaśaḥ param
विजृम्भते सदा विप्राश्चतुर्वर्गफलप्रदम्
vijṛmbhate sadā viprāścaturvargaphalapradam
तस्याध्ययनमात्रेण पुराणस्य द्विजोत्तमाः
tasyādhyayanamātreṇa purāṇasya dvijottamāḥ
सर्वोत्तमस्य शैवस्य ते यास्यंति सुसद्गतिम्
sarvottamasya śaivasya te yāsyaṃti susadgatim
तावद्विजृंभते पापं ब्रह्महत्यापुरस्सरम्
tāvadvijṛṃbhate pāpaṃ brahmahatyāpurassaram
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho
तावत्कलिमहोत्पाताः संचरिष्यंति निर्भयाः
tāvatkalimahotpātāḥ saṃcariṣyaṃti nirbhayāḥ
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho
तावत्सर्वाणि शास्त्राणि विवदंति परस्परम्
tāvatsarvāṇi śāstrāṇi vivadaṃti parasparam
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho
तावत्स्वरूपं दुर्बोधं शिवस्य महतामपि
tāvatsvarūpaṃ durbodhaṃ śivasya mahatāmapi
यावच्छिवपुराणं हि नो देष्यति जगत्यहो
yāvacchivapurāṇaṃ hi no deṣyati jagatyaho
तावद्यमभटाः क्रूराः संचरिष्यंति निर्भयाः
tāvadyamabhaṭāḥ krūrāḥ saṃcariṣyaṃti nirbhayāḥ
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho
तावत्सर्वपुराणानि प्रगर्जंति महीतले
tāvatsarvapurāṇāni pragarjaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho
तावत्सर्वाणि तीर्थानि विवदंति महीतले
tāvatsarvāṇi tīrthāni vivadaṃti mahītale
यावछिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
yāvachivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho
तावत्सर्वाणि मंत्राणि विवदंति महीतले
tāvatsarvāṇi maṃtrāṇi vivadaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale
तावत्सर्वाणि क्षेत्राणि विवदंति महीतले
tāvatsarvāṇi kṣetrāṇi vivadaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale
तावत्सर्वाणि पीठानि विवदंति महीतले
tāvatsarvāṇi pīṭhāni vivadaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale
तावत्सर्वाणि दानानि विवदंति महीतले
tāvatsarvāṇi dānāni vivadaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale
तावत्सर्वे च ते देवा विवदंति महीतले
tāvatsarve ca te devā vivadaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale
तावत्सर्वे च सिद्धान्ता विवदंति महीतले
tāvatsarve ca siddhāntā vivadaṃti mahītale
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale
अस्य शैवपुराणस्य कीर्तनश्रवणाद्द्विजाः
asya śaivapurāṇasya kīrtanaśravaṇāddvijāḥ
फलं वक्तुं न शक्नोमि कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमाः
phalaṃ vaktuṃ na śaknomi kārtsnyena munisattamāḥ
तथापि तस्य माहात्म्यं वक्ष्ये किंचित्तु वोनघाः
tathāpi tasya māhātmyaṃ vakṣye kiṃcittu vonaghāḥ
चित्तमाधाय शृणुत व्यासेनोक्तं पुरा मम
cittamādhāya śṛṇuta vyāsenoktaṃ purā mama
एतच्छिवपुराणं हि श्लोकं श्लोकार्धमेव च
etacchivapurāṇaṃ hi ślokaṃ ślokārdhameva ca
यः पठेद्भक्तिसंयुक्तस्स पापान्मुच्यते क्षणात्
yaḥ paṭhedbhaktisaṃyuktassa pāpānmucyate kṣaṇāt
एतच्छिवपुराणं हि यः प्रत्यहमतंद्रितः
etacchivapurāṇaṃ hi yaḥ pratyahamataṃdritaḥ
यथाशक्ति पठेद्भक्त्या स जीवन्मुक्त उच्यते
yathāśakti paṭhedbhaktyā sa jīvanmukta ucyate
एतच्छिवपुराणं हि यो भक्त्यार्चयते सदा
etacchivapurāṇaṃ hi yo bhaktyārcayate sadā
दिने दिने ऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
dine dine 'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam
एतच्छिवपुराणं यस्साधारणपदेच्छया
etacchivapurāṇaṃ yassādhāraṇapadecchayā
अन्यतः शृणुयात्सो ऽपि मत्तो मुच्येत पातकात्
anyataḥ śṛṇuyātso 'pi matto mucyeta pātakāt
एतच्छिवपुराणं यो नमस्कुर्याददूरतः
etacchivapurāṇaṃ yo namaskuryādadūrataḥ
सर्वदेवार्चनफलं स प्राप्नोति न संशयः
sarvadevārcanaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ
एतच्छिवपुराणं वै लिखित्वा पुस्तकं स्वयम्
etacchivapurāṇaṃ vai likhitvā pustakaṃ svayam
यो दद्याच्छिवभक्तेभ्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु
yo dadyācchivabhaktebhyastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
अधीतेषु च शास्त्रेषु वेदेषु व्याकृतेषु च
adhīteṣu ca śāstreṣu vedeṣu vyākṛteṣu ca
यत्फलं दुर्लभं लोके तत्फलं तस्य संभवेत्
yatphalaṃ durlabhaṃ loke tatphalaṃ tasya saṃbhavet
एतच्छिवपुराणं हि चतुर्दश्यामुपोषितः
etacchivapurāṇaṃ hi caturdaśyāmupoṣitaḥ
शिवभक्तसभायां यो व्याकरोति स उत्तमः
śivabhaktasabhāyāṃ yo vyākaroti sa uttamaḥ
प्रत्यक्षरं तु गायत्रीपुरश्चर्याफलं लभेत्
pratyakṣaraṃ tu gāyatrīpuraścaryāphalaṃ labhet
इह भुक्त्वाखिलान्कामानंते निर्वाणतां व्रजेत्
iha bhuktvākhilānkāmānaṃte nirvāṇatāṃ vrajet
उपोषितश्चतुर्दश्यां रात्रौ जागरणान्वितः
upoṣitaścaturdaśyāṃ rātrau jāgaraṇānvitaḥ
यः पठेच्छृणुयाद्वापि तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi tasya puṇyaṃ vadāmyaham
कुरुक्षेत्रादिनिखिलपुण्यतीर्थेष्वनेकशः
kurukṣetrādinikhilapuṇyatīrtheṣvanekaśaḥ
आत्मतुल्यधनं सूर्यग्रहणे सर्वतोमुखे
ātmatulyadhanaṃ sūryagrahaṇe sarvatomukhe
विप्रेभ्यो व्यासमुख्येभ्यो दत्त्वायत्फलमश्नुते
viprebhyo vyāsamukhyebhyo dattvāyatphalamaśnute
तत्फलं संभवेत्तस्य सत्यं सत्यं न संशयः
tatphalaṃ saṃbhavettasya satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
एतच्छिवपुराणं हि गायते योप्यहर्निशम्
etacchivapurāṇaṃ hi gāyate yopyaharniśam
आज्ञां तस्य प्रतीक्षेरन्दवा इन्द्रपुरोगमाः
ājñāṃ tasya pratīkṣerandavā indrapurogamāḥ
एतच्छिवपुराणं यः पठञ्छृण्वन्हि नित्यशः
etacchivapurāṇaṃ yaḥ paṭhañchṛṇvanhi nityaśaḥ
यद्यत्करोति सत्कर्म तत्कोटिगुणितं भवेत्
yadyatkaroti satkarma tatkoṭiguṇitaṃ bhavet
समाहितः पठेद्यस्तु तत्र श्रीरुद्रसंहिताम्
samāhitaḥ paṭhedyastu tatra śrīrudrasaṃhitām
स ब्रह्मघ्नो ऽपि पूतात्मा त्रिभिरेव दिनैर्भवेत्
sa brahmaghno 'pi pūtātmā tribhireva dinairbhavet
तां रुद्रसंहितां यस्तु भैरवप्रतिमांतिके
tāṃ rudrasaṃhitāṃ yastu bhairavapratimāṃtike
त्रिः पठेत्प्रत्यहं मौनी स कामानखिलांल्लभेत्
triḥ paṭhetpratyahaṃ maunī sa kāmānakhilāṃllabhet
तां रुद्रसंहितां यस्तु सपठेद्वटबिल्वयोः
tāṃ rudrasaṃhitāṃ yastu sapaṭhedvaṭabilvayoḥ
प्रदक्षिणां प्रकुर्वाणो ब्रह्महत्या निवर्तते
pradakṣiṇāṃ prakurvāṇo brahmahatyā nivartate
कैलाससंहिता तत्र ततो ऽपि परमस्मृता
kailāsasaṃhitā tatra tato 'pi paramasmṛtā
ब्रह्मस्वरूपिणी साक्षात्प्रणवार्थप्रकाशिका
brahmasvarūpiṇī sākṣātpraṇavārthaprakāśikā
कैलाससंहितायास्तु माहात्म्यं वेत्ति शंकरः
kailāsasaṃhitāyāstu māhātmyaṃ vetti śaṃkaraḥ
कृत्स्नं तदर्धं व्यासश्च तदर्धं वेद्म्यहं द्विजाः
kṛtsnaṃ tadardhaṃ vyāsaśca tadardhaṃ vedmyahaṃ dvijāḥ
तत्र किंचित्प्रवक्ष्यामि कृत्स्नं वक्तुं न शक्यते
tatra kiṃcitpravakṣyāmi kṛtsnaṃ vaktuṃ na śakyate
यज्ज्ञात्वा तत्क्षणाल्लोकश्चित्तशुद्धिमवाप्नुयात्
yajjñātvā tatkṣaṇāllokaścittaśuddhimavāpnuyāt
न नाशयति यत्पापं सा रौद्री संहिता द्विजाः
na nāśayati yatpāpaṃ sā raudrī saṃhitā dvijāḥ
तन्न पश्याम्यहं लोके मार्गमाणो ऽपि सर्वदा
tanna paśyāmyahaṃ loke mārgamāṇo 'pi sarvadā
शिवेनोपनिषत्सिंधुमन्थनोत्पादितां मुदा
śivenopaniṣatsiṃdhumanthanotpāditāṃ mudā
कुमारायार्पितां तां वै सुधां पीत्वा ऽमरो भवेत्
kumārāyārpitāṃ tāṃ vai sudhāṃ pītvā 'maro bhavet
ब्रह्महत्यादिपापानां निष्कृतिं कर्तुमुद्यतः
brahmahatyādipāpānāṃ niṣkṛtiṃ kartumudyataḥ
मासमात्रं संहितां तां पठित्वा मुच्यते ततः
māsamātraṃ saṃhitāṃ tāṃ paṭhitvā mucyate tataḥ
दुष्प्रतिग्रहदुर्भोज्यदुरालापादिसंभवम्
duṣpratigrahadurbhojyadurālāpādisaṃbhavam
पापं सकृत्कीर्तनेन संहिता सा विनाशयेत्
pāpaṃ sakṛtkīrtanena saṃhitā sā vināśayet
शिवालये विल्ववने संहितां तां पठेत्तु यः
śivālaye vilvavane saṃhitāṃ tāṃ paṭhettu yaḥ
स तत्फलमवाप्नोति यद्वाचो ऽपि न गोचरे
sa tatphalamavāpnoti yadvāco 'pi na gocare
संहितां तां पठन् भक्त्या यः श्राद्धे भोजयेद्द्विजान्
saṃhitāṃ tāṃ paṭhan bhaktyā yaḥ śrāddhe bhojayeddvijān
तस्य ये पितरः सर्वे यांति शंभोः परं पदम्
tasya ye pitaraḥ sarve yāṃti śaṃbhoḥ paraṃ padam
चतुर्दश्यां निराहारो यः पठेत्संहितां च ताम्
caturdaśyāṃ nirāhāro yaḥ paṭhetsaṃhitāṃ ca tām
बिल्वमूले शिवः साक्षात्सदेवैश्च प्रपूज्यते
bilvamūle śivaḥ sākṣātsadevaiśca prapūjyate
अन्यापि संहिता तत्र सर्वकामफलप्रदा
anyāpi saṃhitā tatra sarvakāmaphalapradā
उभे विशिष्टे विज्ञेये लीलाविज्ञानपूरिते
ubhe viśiṣṭe vijñeye līlāvijñānapūrite
तदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम्
tadidaṃ śaivamākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam
निर्मितं तच्छिवेनैव प्रथमं ब्रह्मसंमितम्
nirmitaṃ tacchivenaiva prathamaṃ brahmasaṃmitam
विद्येशंच तथारौद्रं वैनायकमथौमिकम्
vidyeśaṃca tathāraudraṃ vaināyakamathaumikam
मात्रं रुद्रैकादशकं कैलासं शतरुद्रकम्
mātraṃ rudraikādaśakaṃ kailāsaṃ śatarudrakam
कोटिरुद्रसहस्राद्यं कोटिरुद्रं तथैव च
koṭirudrasahasrādyaṃ koṭirudraṃ tathaiva ca
वायवीयं धर्मसंज्ञं पुराणमिति भेदतः
vāyavīyaṃ dharmasaṃjñaṃ purāṇamiti bhedataḥ
संहिता द्वादशमिता महापुण्यतरा मता
saṃhitā dvādaśamitā mahāpuṇyatarā matā
तासां संख्यां ब्रुवे विप्राः शृणुतादरतोखिलम्
tāsāṃ saṃkhyāṃ bruve viprāḥ śṛṇutādaratokhilam
विद्येशं दशासाहस्रं रुद्रं वैनायकं तथा
vidyeśaṃ daśāsāhasraṃ rudraṃ vaināyakaṃ tathā
औमं मातृपुराणाख्यं प्रत्येकाष्टसहस्रकम्
aumaṃ mātṛpurāṇākhyaṃ pratyekāṣṭasahasrakam
त्रयोदशसहस्रं हि रुद्रैकादशकं द्विजाः
trayodaśasahasraṃ hi rudraikādaśakaṃ dvijāḥ
षट्सहस्रं च कैलासं शतरुद्रं तदर्धकम्
ṣaṭsahasraṃ ca kailāsaṃ śatarudraṃ tadardhakam
कोटिरुद्रं त्रिगुणितमेकादशसहस्रकम्
koṭirudraṃ triguṇitamekādaśasahasrakam
सहस्रकोटिरुद्राख्यमुदितं ग्रंथसंख्यया
sahasrakoṭirudrākhyamuditaṃ graṃthasaṃkhyayā
वायवीयं खाब्धिशतं घर्मं रविसहस्रकम्
vāyavīyaṃ khābdhiśataṃ gharmaṃ ravisahasrakam
तदेवं लक्षसंख्याकं शैवसंख्याविभेदतः
tadevaṃ lakṣasaṃkhyākaṃ śaivasaṃkhyāvibhedataḥ
व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम्
vyāsena tattu saṃkṣiptaṃ caturviṃśatsahasrakam
शैवं तत्र चतुर्थं वै पुराणं सप्तसंहितम्
śaivaṃ tatra caturthaṃ vai purāṇaṃ saptasaṃhitam
शिवे संकल्पितं पूर्वं पुराणं ग्रन्थसंख्यया
śive saṃkalpitaṃ pūrvaṃ purāṇaṃ granthasaṃkhyayā
शतकोटिप्रमाणं हि पुरा सृष्टौ सुविस्मृतम्
śatakoṭipramāṇaṃ hi purā sṛṣṭau suvismṛtam
व्यस्तेष्टादशधा चैव पुराणे द्वापरादिषु
vyasteṣṭādaśadhā caiva purāṇe dvāparādiṣu
चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते कृते द्वैपायनादिभिः
caturlakṣeṇa saṃkṣipte kṛte dvaipāyanādibhiḥ
प्रोक्तं शिवपुराणं हि चतुर्विंशत्सहस्रकम्
proktaṃ śivapurāṇaṃ hi caturviṃśatsahasrakam
श्लोकानां संख्यया सप्तसंहितं ब्रह्मसंमितम्
ślokānāṃ saṃkhyayā saptasaṃhitaṃ brahmasaṃmitam
विद्येश्वराख्या तत्राद्या रौद्री ज्ञेया द्वितीयिका
vidyeśvarākhyā tatrādyā raudrī jñeyā dvitīyikā
तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका
tṛtīyā śatarudrākhyā koṭirudrā caturthikā
पञ्चमी चैव मौमाख्या षष्ठी कैलाससंज्ञिका
pañcamī caiva maumākhyā ṣaṣṭhī kailāsasaṃjñikā
सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहितामताः
saptamī vāyavīyākhyā saptaivaṃ saṃhitāmatāḥ
ससप्तसंहितं दिव्यं पुराणं शिवसंज्ञकम्
sasaptasaṃhitaṃ divyaṃ purāṇaṃ śivasaṃjñakam
वरीवर्ति ब्रह्मतुल्यं सर्वोपरि गतिप्रदम्
varīvarti brahmatulyaṃ sarvopari gatipradam
एतच्छिवपुराणं हि सप्तसंहितमादरात्
etacchivapurāṇaṃ hi saptasaṃhitamādarāt
परिपूर्णं पठेद्यस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते
paripūrṇaṃ paṭhedyastu sa jīvanmukta ucyate
श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमशतानि च
śrutismṛtipurāṇetihāsāgamaśatāni ca
एतच्छिवपुराणस्य नार्हंत्यल्पां कलामपि
etacchivapurāṇasya nārhaṃtyalpāṃ kalāmapi
शैवं पुराणममलं शिवकीर्तितं तद्व्यासेन शैवप्रवणेन न संगृहीतम्
śaivaṃ purāṇamamalaṃ śivakīrtitaṃ tadvyāsena śaivapravaṇena na saṃgṛhītam
संक्षेपतः सकलजीवगुणोपकारे तापत्रयघ्नमतुलं शिवदं सतां हि
saṃkṣepataḥ sakalajīvaguṇopakāre tāpatrayaghnamatulaṃ śivadaṃ satāṃ hi
विकैतवो धर्म इह प्रगीतो वेदांतविज्ञानमयः प्रधानः
vikaitavo dharma iha pragīto vedāṃtavijñānamayaḥ pradhānaḥ
अमत्सरांतर्बुधवेद्यवस्तु सत्कॢप्तमत्रैव त्रिवर्गयुक्तम्
amatsarāṃtarbudhavedyavastu satkḷptamatraiva trivargayuktam
शैवं पुराणतिलकं खलु सत्पुराणं वेदांतवेदविलसत्परवस्तुगीतम्
śaivaṃ purāṇatilakaṃ khalu satpurāṇaṃ vedāṃtavedavilasatparavastugītam
यो वै पठेच्च शृणुयात्परमादरेण शंभुप्रियः स हि लभेत्परमां गतिं वै
yo vai paṭhecca śṛṇuyātparamādareṇa śaṃbhupriyaḥ sa hi labhetparamāṃ gatiṃ vai