इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे तृतीयो ऽध्यायः Cहप्तेर् 4 मुनय ऊचुः मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम्
iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ sādhyasādhanakhaṇḍe tṛtīyo 'dhyāyaḥ Chapter 4 munaya ūcuḥ mananaṃ kīdṛśaṃ brahmañchravaṇaṃ cāpi kīdṛśam
कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्
kīrtanaṃ vā kathaṃ tasya kīrtayaitadyathāyatham
ब्रह्मोवच पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत्
brahmovaca pūjājapeśaguṇarūpavilāsanāmnāṃ yuktipriyeṇa manasā pariśodhanaṃ yat
तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्
tatsaṃtataṃ mananamīśvaradṛṣṭilabhyaṃ sarveṣu sādhanavareṣvapi mukhyamukhyam
गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम्
gītātmanā śrutipadena ca bhāṣayā vā śaṃbhupratāpaguṇarūpavilāsanāmnām
वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति सा धनमत्र मध्यम्
vācā sphuṭaṃ tu rasavatstavanaṃ yadasya tatkīrtanaṃ bhavati sā dhanamatra madhyam
येनापि केन करणेन च शब्दपुंजं यत्र क्वचिच्छिवपरं श्रवणेंद्रियेण
yenāpi kena karaṇena ca śabdapuṃjaṃ yatra kvacicchivaparaṃ śravaṇeṃdriyeṇa
स्त्रीकेलिवद्दृढतरं प्रणिधीयते यत्तद्वै बुधाः श्रवणमत्र जगत्प्रसिद्धम्
strīkelivaddṛḍhataraṃ praṇidhīyate yattadvai budhāḥ śravaṇamatra jagatprasiddham
सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात्
satsaṃgamena bhavati śravaṇaṃ purastātsaṃkīrtanaṃ paśupateratha taddṛḍhaṃ syāt
सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते
sarvottamaṃ bhavati tanmananaṃ tadaṃte sarvaṃ hi saṃbhavati śaṃkaradṛṣṭipāte
सूत उवाच अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः
sūta uvāca asminsādhanamāhatmye purā vṛttaṃ munīśvarāḥ
युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः
yuṣmadarthaṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamavadhānataḥ
पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः
purā mama gururvyāsaḥ parāśaramuneḥ sutaḥ
तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे
tapaścacāra saṃbhrāṃtaḥ sarasvatyāstaṭe śubhe
गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा
gacchanyadṛchayā tatra vimānenārkarociṣā
सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्
sanatkumāro bhagavāndadarśa mama deśikam
ध्यानारूढः प्रबुद्धो ऽसौ ददर्श तमजात्मजम्
dhyānārūḍhaḥ prabuddho 'sau dadarśa tamajātmajam
प्रणिपत्याह संभ्रांतः परं कौतूहलं मुनिः
praṇipatyāha saṃbhrāṃtaḥ paraṃ kautūhalaṃ muniḥ
दत्त्वार्घ्यमस्मै प्रददौ देवयोग्यं च विष्टिरम्
dattvārghyamasmai pradadau devayogyaṃ ca viṣṭiram
प्रसन्नः प्राह तं प्रह्वं प्रभुर्गंभीरया गिरा
prasannaḥ prāha taṃ prahvaṃ prabhurgaṃbhīrayā girā
सनत्कुमार उवाच सत्यं वस्तु मुने दध्याः साक्षात्करणगोचरः
sanatkumāra uvāca satyaṃ vastu mune dadhyāḥ sākṣātkaraṇagocaraḥ
स शिवोथासहायोत्र तपश्चरसि किं कृते
sa śivothāsahāyotra tapaścarasi kiṃ kṛte
एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः
evamuktaḥ kumāreṇa provāca svāśayaṃ muniḥ
धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः
dharmārthakāmamokṣāśca vedamārge kṛtādarāḥ
बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा
bahudhā sthāpitā loke mayā tvatkṛpayā tathā
एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः
evaṃ bhutasya mepyevaṃ gurubhūtasya sarvataḥ
मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम्
muktisādhanakaṃ jñānaṃ nodeti paramādbhutam
तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्
tapaścarāmi muktyarthaṃ na jāne tatra kāraṇam
इत्थं कुमारो भगवान् व्यासेन मुनिनार्थितः
itthaṃ kumāro bhagavān vyāsena muninārthitaḥ
समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्
samarthaḥ prāha vipreṃdrā niścayaṃ muktikāraṇam
श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम्
śravaṇaṃ kīrtanaṃ śaṃbhormananaṃ ca mahattaram
त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्
trayaṃ sādhanamuktaṃ ca vidyate vedasaṃmatam
पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः
purāhamatha saṃbhrāṃto hyanyasādhanasaṃbhramaḥ
अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्
acale maṃdare śaile tapaścaraṇamācaram
शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नन्दिकेश्वरः
śivājñayā tataḥ prāpto bhagavānnandikeśvaraḥ
स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः
sa me dayālurbhagavānsarvasākṣī gaṇeśvaraḥ
उवाच मह्यं सस्नेहं मुक्तिसाधनमुत्तमम्
uvāca mahyaṃ sasnehaṃ muktisādhanamuttamam
श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं वेदसंमतम्
śravaṇaṃ kīrtanaṃ śaṃbhormananaṃ vedasaṃmatam
त्रिकं च साधनं मुक्तौ शिवेन मम भाषितम्
trikaṃ ca sādhanaṃ muktau śivena mama bhāṣitam
श्रवणादिं ब्रह्मन्कुरुष्वेति मुहुर्मुहुः
śravaṇādiṃ brahmankuruṣveti muhurmuhuḥ
एवमुक्त्वा ततो व्यासं सानुगो विधिनंदनः
evamuktvā tato vyāsaṃ sānugo vidhinaṃdanaḥ
जगाम स्वविमानेन पदं परमशोभनम्
jagāma svavimānena padaṃ paramaśobhanam
एवमुक्तं समासेन पूर्ववृत्तांतमुत्तमम्
evamuktaṃ samāsena pūrvavṛttāṃtamuttamam
ऋषय ऊचुः श्रवणादित्रयं सूत मुक्त्योपायस्त्वयेरितः
ṛṣaya ūcuḥ śravaṇāditrayaṃ sūta muktyopāyastvayeritaḥ
श्रवणादित्रिके ऽशक्तः किं कृत्वा मुच्यते जनः
śravaṇāditrike 'śaktaḥ kiṃ kṛtvā mucyate janaḥ
अयत्नेनैव मुक्तिः स्यात्कर्मणा केन हेतुना
ayatnenaiva muktiḥ syātkarmaṇā kena hetunā