ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शिवभक्तिवर्णनं नाम दशमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 11 ईश्वर उवाच अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम्
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śivabhaktivarṇanaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ Chapter 11 īśvara uvāca atha vakṣyāmi deveśi bhaktānāmadhikāriṇām
विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
viduṣāṃ dvijamukhyānāṃ varṇadharmasamāsataḥ
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम्
triḥ snānaṃ cāgnikāryaṃ ca liṃgārcanamanukramam
दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
dānamīśrarabhāvaśca dayā sarvatra sarvadā
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु
satyaṃ saṃtoṣamāstikyamahiṃsā sarvajaṃtuṣu
ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
hrīśraddhādhyayanaṃ yogassadādhyāpanameva ca
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा
vyākhyānaṃ brahmacaryaṃ ca śravaṇaṃ ca tapaḥ kṣamā
शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
śaucaṃ śikhopavītaṃ ca uṣṇīṣaṃ cottarīyakam
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम्
niṣiddhāsevanaṃ caiva bhasmarudrākṣadhāraṇam
पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
parvaṇyabhyarcanaṃ devi caturdaśyāṃ viśeṣataḥ
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि
pānaṃ ca brahmakūrcasya māsi māsi yathāvidhi
अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
abhyarcanaṃ viśeṣeṇa tenaiva snāpya māṃ priye
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम्
sarvakriyānna santyāgaḥ śraddhānnasya ca varjanam
तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
tathā paryuṣitānnasya yāvakasya viśeṣataḥ
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम्
madyasya madyagandhasya naivedyasya ca varjanam
सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च
kṣamā śāṃtiśca santoṣassatyamasteyameva ca
ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
brahmacaryaṃ mama jñānaṃ vairāgyaṃ bhasmasevanam
556अ सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः
556a sarvasaṃganivṛttiśca daśaitāni viśeṣataḥ
लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
liṃgāni yogināṃ bhūyo divā bhikṣāśanaṃ tathā
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते
vānaprasthāśramasthānāṃ samānamidamiṣyate
रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
rātrau na bhojanaṃ kāryaṃ sarveṣāṃ brahmacāriṇām
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca kṣatriyasyāpratigrahaḥ
वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
vaiśyasya ca viśeṣeṇa mayā nātra vidhīyate
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा
rakṣaṇaṃ sarvavarṇānāṃ yuddhe śatruvadhastathā
दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
duṣṭapakṣimṛgāṇāṃ ca duṣṭānāṃ śātanaṃ nṛṇām
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु
aviśvāsaśca sarvatra viśvāso mama yogiṣu
स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
strīsaṃsargaśca kāleṣu camūrakṣaṇameva ca
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम्
sadā saṃcāritaiścārairlokavṛttāṃtavedanam
सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
sadāstradhāraṇaṃ caiva bhasmakaṃcukadhāraṇam
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः
rājñāṃ mamāśramasthānāmeṣa dharmasya saṃgrahaḥ
गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
gorakṣaṇaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣirvaiśyasya kathyate
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते
śuśrūṣetaravarṇānāṃ dharmaḥ śūdrasya kathyate
उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
udyānakaraṇaṃ caiva mama kṣetrasamāśrayaḥ
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते
dharmapatnyāstu gamanaṃ gṛhasthasya vidhīyate
ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
brahmacaryaṃ vanasthānāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः
strīṇāṃ tu bhartṛśuśrūṣā dharmo nānyassanātanaḥ
ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
mamārcanaṃ ca kalyāṇi niyogo bharturasti cet
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा
yā nārī bhartṛśuśrūṣāṃ vihāya vratatatparā
सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
sā nārī narakaṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम्
atha bhartṛvihīnāyā vakṣye dharmaṃ sanātanam
व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
vrataṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ bhūśayyānaktabhojanam
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा
brahmacaryaṃ sadā snānaṃ bhasmanā salilena vā
शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
śāṃtirmaunaṃ kṣamā nityaṃ saṃvibhāgo yathāvidhi
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः
aṣṭābhyāṃ ca caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ
एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
ekādaśyāṃ ca vidhivadupavāsomamārcanam
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम्
iti saṃkṣepataḥ prokto mayāśramaniṣeviṇām
ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
brahmakṣatraviśāṃ devi yatīnāṃ brahmacāriṇām
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि
tathaiva vānaprasthānāṃ gṛhasthānāṃ ca sundari
शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
śūdrāṇāmatha nārīṇāṃ dharma eṣa sanātanaḥ
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः
dhyeyastvayāhaṃ deveśi sadā jāpyaḥ ṣaḍakṣaraḥ
वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
vedoktamakhilaṃ dharmamiti dharmārthasaṃgrahaḥ
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः
atha ye mānavā loke svecchayā dhṛtavigrahāḥ
भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
bhāvātiśayasaṃpannāḥ pūrvasaṃskārasaṃyutāḥ
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि
viraktā vānuraktā vā stryādīnāṃ viṣayeṣvapi
पापैर्न ते विलिंपंते 1 पद्मपत्रमिवांभसा
pāpairna te viliṃpaṃte 1 padmapatramivāṃbhasā
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम्
teṣāṃ mamātmavijñānaṃ viśuddhānāṃ vivekinām
मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
matprasādādviśuddhānāṃ duḥkhamāśramarakṣaṇāt
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम्
nāsti kṛtyamakṛtyaṃ ca samādhirvā parāyaṇam
न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
na vidhirna niṣedhaśca teṣāṃ mama yathā tathā
1 आत्मनेपदमार्षम् 556ब् तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते
1 ātmanepadamārṣam 556b tatheha paripūrṇasya sādhyaṃ mama na vidyate
तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
tathaiva kṛtakṛtyānāṃ teṣāmapi na saṃśayaḥ
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः
madbhaktānāṃ hitārthāya mānuṣaṃ bhāvamāśritāḥ
रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
rudralokātparibhraṣṭāste rudrā nātra saṃśayaḥ
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम्
mamānuśāsanaṃ yadvadbrahmādīnāṃ pravartakam
तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
tathā narāṇāmanyeṣāṃ tanniyogaḥ pravartakaḥ
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च
mamājñādhārabhāvena sadbhāvātiśayena ca
तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
tadālokanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः
pratyayāśca pravartaṃte praśastaphalasūcakāḥ
मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
mayi bhāvavatāṃ puṃsāṃ prāgadṛṣṭārthagocarāḥ
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया
kaṃpasvedo 'śrupātaśca kaṇṭhe ca svaravikriyā
आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
ānaṃdādyupalabdhiśca bhavedākasmikī muhuḥ
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः
sa tairvyastaissamastairvā liṃgairavyabhicāribhiḥ
मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
maṃdamadhyottamairbhāvairvijñeyāste narottamāḥ
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम्
yathāyognisamāveśānnāyo bhavati kevalam
स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
sa tathaiva mama sānnidhyānna te kevalamānuṣāḥ
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान्
hastapādādisādharmyādrudrānmartyavapurdharān
प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
prākṛtāniva manvāno nāvajānīta paṃḍitaḥ
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः
avajñānaṃ kṛtaṃ teṣu narairvyāmūḍhacetanaiḥ
आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
āyuḥ śriyaṃ kulaṃ śīlaṃ hitvā nirayamāvahet
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम्
brahmaviṣṇusureśānāmapi tūlāyate padam
मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
mattonyadanapekṣāṇāmuddhṛtānāṃ mahātmanām
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा
aśuddhaṃ bauddhamaiśvaryaṃ prākṛtaṃ pauruṣaṃ tathā
गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
guṇeśānāmatastyājyaṃ guṇātītapadaiṣiṇām
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम्
atha kiṃ bahunoktena śreyaḥ prāptyaikasādhanam
मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
mayi cittasamāsaṃgo yena kenāpi hetunā
उपमन्युरुवाच इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना
upamanyuruvāca itthaṃ śrīkaṇṭhanāthena śivena paramātmanā
हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
hitāya jagatāmukto jñānasārārthasaṃgrahaḥ
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः
vijñānasaṃgrahasyāsya vedaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ
सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
setihāsapurāṇāni vidyā vyākhyānavistaraḥ
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम्
jñānaṃ jñeyamanuṣṭheyamadhikāro 'tha sādhanam
साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
sādhyaṃ ceti ṣaḍarthānāṃ saṃgrahatveṣa saṃgrahaḥ
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः
guroradhikṛtaṃ jñānaṃ jñeyaṃ pāśaḥ paśuḥ patiḥ
लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
liṃgārcanādyanuṣṭheyaṃ bhaktastvadhikṛto 'pi yaḥ
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता
sādhanaṃ śivamaṃtrādyaṃ sādhyaṃ śivasamānatā
षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
ṣaḍarthasaṃgrahasyāsya jñānātsarvajñatocyate
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः
prathamaṃ karma yajñāderbhaktyā vittānusārataḥ
बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
bāhyebhyarcya śivaṃ paścādaṃtaryāgarato bhavet
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात्
ratirabhyaṃtare yasya na bāhye puṇyagauravāt
न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
na karma karaṇīyaṃ hi bahistasya mahātmanāḥ
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः
jñānāmṛtena tṛptasya bhaktyā śaivaśivātmanaḥ
नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
nāṃtarna ca bahiḥ kṛṣṇa kṛtyamasti kadācana
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा
tasmātkrameṇa saṃtyajya bāhyamābhyaṃtaraṃ tathā
ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
jñānena jñeyamālokyājñānaṃ cāpi parityajet
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
naikāgraṃ cecchive cittaṃ kiṃ kṛtenāpi karmaṇā
557अ एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
557a ekāgrameva ceccittaṃ kiṃ kṛtenāpi karmaṇā
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात्
tasmātkarmāṇyakṛtvā vā kṛtvā vāṃtarbahiḥkramāt
येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
yena kenāpyupāyena śive cittaṃ niveśayet
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम्
śive niviṣṭacittānāṃ pratiṣṭhitadhiyāṃ satām
परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
paratreha ca sarvatra nirvṛtiḥ paramā bhavet
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः
ihonnamaḥ śivāyeti maṃtreṇānena siddhayaḥ
स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
sa tasmādadhigaṃtavyaḥ parāvaravibhūtaye