ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखंडे शिवज्ञानवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 12 श्रीकृष्ण उवाच महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe śivajñānavarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ Chapter 12 śrīkṛṣṇa uvāca maharṣivara sarvajña sarvajñānamahodadhe
पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
pañcākṣarasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ
उपमन्युरुवाच पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि
upamanyuruvāca pañcākṣarasya māhātmyaṃ varṣakoṭiśatairapi
अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु
aśakyaṃ vistarādvaktuṃ tasmātsaṃkṣepataḥ śṛṇu
वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः
vede śivāgame cāyamubhayatra ṣaḍakṣareḥ
सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः
sarveṣāṃ śivabhaktānāmaśeṣārthasādhakaḥ
तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम्
tadalpākṣaramarthāḍhyaṃ vedasāraṃ vimuktidam
आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्
ājñāsiddhamasaṃdigdhaṃ vākyametacchivātmakam
नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम्
nānāsiddhiyutaṃ divyaṃ lokacittānuraṃjakam
सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्
suniścitārthaṃ gaṃbhīraṃ vākyaṃ tatpārameśvaram
मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये
mantraṃ sukhamukoccāryamaśeṣārthaprasiddhaye
प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्
prāhonnamaḥ śivāyeti sarvajñassarvadehinām
तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम्
tadbījaṃ sarvavidyānāṃ maṃtramādyaṃ ṣaḍakṣaram
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्
atisūkṣmaṃ mahārthaṃ ca jñeyaṃ tadvaṭabījavat
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः
devo guṇatrayātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ
ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः
omityekākṣare mantre sthitaḥ sarvagataḥ śivaḥ
इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु
iśānādyāni sūkṣmāṇi brahmāṇyekākṣarāṇi tu
मंत्रे नमश्शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम्
maṃtre namaśśivāyeti saṃsthitāni yathākramam
मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः
maṃtre ṣaḍakṣare sūkṣme pañcabrahmatanuḥ śivaḥ
वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः
vācyavācakabhāvena sthitaḥ sākṣātsvabhāvataḥ
वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः
vācyaśśivoprameyatvānmaṃtrastadvācakassmṛtaḥ
वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः
vācyavācakabhāvo 'yamanādisaṃsthitastayoḥ
यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः
yathā 'nādipravṛttoyaṃ ghorasaṃsārasāgaraḥ
शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः
śivo 'pi hi tathānādisaṃsārānmocakaḥ sthitaḥ
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः
vyādhīnāṃ bheṣajaṃ yadvatpratipakṣaḥ svabhāvataḥ
तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः
tadvatsaṃsāradoṣāṇāṃ pratipakṣaḥ śivassmṛtaḥ
असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्
asatyasmin jagannāthe tamobhūtamidaṃ bhavet
अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च
acetanatvātprakṛterajñatvātpuraṣasya ca
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम्
pradhānaparamāṇvādi yāvatkiṃcidacetanam
न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना
na tatkartṛ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā
धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात्
dharmādharmopadeśaśca baṃdhamokṣau vicāraṇāt
न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति
na sarvajñaṃ vinā puṃsāmādisargaḥ prasiddhyati
वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा
vaidyaṃ vinā nirānaṃdāḥ kliśyaṃte rogiṇo yathā
557ब् तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः
557b tasmādanādiḥ sarvajñaḥ paripūrṇassadāśivaḥ
अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्
asti nāthaḥ paritrātā puṃsāṃ saṃsārasāgarāt
आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः
ādimadhyāṃtanirmuktassvabhāvavimalaḥ prabhuḥ
सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे
sarvajñaḥ paripūrṇaśca śivo jñeyaśśivāgame
तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः
tasyābhidhānamantro 'yamabhidheyaśca sa smṛtaḥ
अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः
abhidhānābhidheyatvānmaṃtrassiddhaḥ paraśśivaḥ
एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्
etāvattu śivajñānametāvatparamaṃ padam
यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्
yadoṃnamaśśivāyeti śivavākyaṃ ṣaḍakṣaram
विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्
vidhivākyamidaṃ śaivaṃ nārthavādaṃ śivātmakam
यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः
yassarvajñassusaṃpūrṇaḥ svabhāvavimalaḥ śivaḥ
लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्
lokānugrahakartā ca sa mṛṣārthaṃ kathaṃ vadet
यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः
yadyathāvasthitaṃ vastu guṇadoṣaiḥ svabhāvataḥ
यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्
yāvatphalaṃ ca tatpūrṇaṃ sarvajñastu yathā vadet
रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्
rāgājñānādibhirdoṣairgrastatvādanṛtaṃ vadet
ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा
te ceśvare na vidyete brūyātsa kathamanyathā
अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत्
ajñātāśeṣadoṣeṇa sarvajñeya śivena yat
प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः
praṇītamamalaṃ vākyaṃ tatpramāṇaṃ na saṃśayaḥ
तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता
tasmādīśvaravākyāni śraddheyāni vipaścitā
यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः
yathārthapuṇyapāpeṣu tadaśraddho vrajatyadhaḥ
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम्
svargāpavargasiddhyarthaṃ bhāṣitaṃ yatsuśobhanam
वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्
vākyaṃ munivaraiḥ śāṃtaistadvijñeyaṃ subhāṣitam
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत्
rāgadveṣānṛtakrodhakāmatṛṣṇānusāri yat
वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते
vākyaṃ nirayahetutvāttaddurbhāṣitamucyate
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा
saṃskṛtenāpi kiṃ tena mṛdunā lalitena vā
अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना
avidyārāgavākyena saṃsārakleśahetunā
यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः
yacchrutvā jāyate śreyo rāgādīnāṃ ca saṃśayaḥ
विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्
virūpamapi tadvākyaṃ vijñeyamiti śobhanam
बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः
bahutvepi hi maṃtrāṇāṃ sarvajñena śivena yaḥ
प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्
praṇīto vimalo mantro na tena sadṛśaḥ kvacit
सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे
sāṃgāni vedaśāstrāṇi saṃsthitāni ṣaḍakṣare
न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्
na tena sadṛśastasmānmantro 'pyastyaparaḥ kvacit
सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा
saptakoṭimahāmantrairupamantrairanekadhā
मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा
mantraḥ ṣaḍakṣaro bhinnassūtraṃ vṛtyātmanā yathā
शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च
śivajñānāni yāvaṃti vidyāsthānāpi yāni ca
षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः
ṣaḍakṣarasya sūtrasya tāni bhāṣyaṃ samāsataḥ
किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः
kiṃ tasya bahubhirmaṃtraiśśāstrairvā bahuvistaraiḥ
यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः
yasyonnamaḥ śivāyeti mantro 'yaṃ hṛdi saṃsthitaḥ
तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम्
tenādhītaṃ śrutaṃ tena kṛtaṃ sarvamanuṣṭhitam
येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः
yenonnamaśśivāyeti maṃtrābhyāsaḥ sthirīkṛtaḥ
नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम्
namaskārādisaṃyuktaṃ śivāyetyakṣaratrayam
जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
jihvāgre vartate yasya saphalaṃ tasya jīvitam
अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा
aṃtyajo vādhamo vāpi mūrkho vā paṃḍito 'pi vā
पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्
pañcākṣarajape niṣṭho mucyate pāpapaṃjarāt
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना
ityuktaṃ parameśena devyā pṛṣṭena śūlinā
हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः
hitāya sarvamartyānāṃ dvijānāṃ tu viśeṣataḥ