ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 13 देव्युवाच कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe pañcākṣaramāhātmyavarṇanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ Chapter 13 devyuvāca kalau kaluṣite kāle durjaye duratikrame
अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
apuṇyatamasācchanne loke dharmaparāṅmukhe
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते
kṣīṇe varṇāśramācāre saṃkaṭe samupasthite
सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
sarvādhikāre saṃdigdhe niścite vāpi paryaye
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते
tadopadeśe vihate guruśiṣyakrame gate
केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
kenopāyena mucyaṃte bhaktāstava maheśvara
ईश्वर उवाच आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम
īśvara uvāca āśritya paramāṃ vidyāṃ hṛdyāṃ pañcākṣarīṃ mama
भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
bhaktyā ca bhāvitātmāno mucyaṃte kalijā narāḥ
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः
manovākkāyajairdoṣairvaktuṃ smartumagocaraiḥ
दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
dūṣitānāṃ kṛtaghnānāṃ niṃdakānāṃ chalātmanām
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम्
lubdhānāṃ vakramanasāmapi matpravaṇātmanām
मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
mama pañcākṣarī vidyā saṃsārabhayatāriṇī
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले
mayaivamasakṛddevi pratijñātaṃ dharātale
पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
patito 'pi vimucyeta madbhakto vidyayānayā
देव्युवाच कर्मायोग्यो भवेन्मर्त्यः पतितो यदि सर्वथा
devyuvāca karmāyogyo bhavenmartyaḥ patito yadi sarvathā
कर्मायोगेन यत्कर्म कृतं च नरकाय हि
karmāyogena yatkarma kṛtaṃ ca narakāya hi
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया
tataḥ kathaṃ vimucyeta patito vidyayā 'nayā
ईश्वर उवाच तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
īśvara uvāca tathyametattvayā proktaṃ tathā hi śṛṇu sundari
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा
rahasyamiti matvaitadgopitaṃ yanmayā purā
समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
samaṃtrakaṃ māṃ patitaḥ pūjayedyadi mohitaḥ
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना
nārakī syānna sandeho mama pañcākṣaraṃ vinā
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः
teṣāmetairvratairnāsti mama lokasamāgamaḥ
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
bhaktyā pañcākṣareṇaiva yo hi māṃ sakṛdarcayet
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्
so 'pi gacchenmama sthānaṃ mantrasyāsyaiva gauravāt
तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
tasmāttapāṃsi yajñāśca vratāni niyamāstathā
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः
pañcākṣarārcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samaḥ
बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
baddho vāpyatha mukto vā pāśātpañcākṣareṇa yaḥ
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा
pūjayenmāṃ sa mucyeta nātra kāryā vicāraṇā
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
arudro vā sarudro vā sakṛtpañcākṣareṇa yaḥ
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः
pūjayetpatito vāpi mūḍho vā mucyate naraḥ
षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
ṣaḍakṣareṇa vā devi tathā pañcākṣareṇa vā
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते
sa brahmāṃgena māṃ bhaktyā pūjayedyadi mucyate
पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
patito 'patito vāpi mantreṇānena pūjayet
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा
mama bhakto jitakrodho salabdho 'labdha eva vā
अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
alabdhālabdha eveha koṭikoṭiguṇādhikaḥ
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
tasmāllabdhvaiva māṃ devi mantreṇānena pūjayet
लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
labdhvā saṃpūjayedyastu maitryādiguṇasaṃyutaḥ
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात्
brahmacaryarato bhaktyā matsādṛśyamavāpnuyāt
558ब् किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
558b kimatra bahunoktena bhaktāssarvedhikāriṇaḥ
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः
mama pañcākṣare maṃtre tasmācchreṣṭhataro hi saḥ
पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
pañcākṣaraprabhāveṇa lokavedamaharṣayaḥ
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत्
tiṣṭhaṃti śāśvatā dharmā devāssarvamidaṃ jagat
प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति
sarvaṃ prakṛtimāpannaṃ tatra saṃlayameṣyati
एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
eko 'haṃ saṃsthito devi na dvitīyo 'sti kutracit
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः
tadā vedāśca śāstrāṇi sarve pañcākṣare sthitāḥ
ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
te nāśaṃ naiva saṃprāptā macchaktyā hyanupālitāḥ
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः
tatassṛṣṭirabhūnmattaḥ prakṛtyātmaprabhedataḥ
गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
guṇamūrtyātmanāṃ caiva tatovāṃtarasaṃhṛtiḥ
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम्
tadā nārāyaṇaśśete devo māyāmayīṃ tanum
आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
āsthāya bhogiparyaṃkaśayane toyamadhyagaḥ
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः
tannābhipaṃkajājjātaḥ pañcavaktraḥ pitāmahaḥ
सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
sisṛkṣamāṇo lokāṃstrīnna sakto hyasahāyavān
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः
munīndaśa sasarjādau mānasānamitaujasaḥ
तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
teṣāṃ siddhivivṛddhyarthaṃ māṃ provāca pitāmahaḥ
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर
matputrāṇāṃ mahādeva śaktiṃ dehi maheśvara
इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
ityevaṃ prārthitastena pañcavaktradharo hyaham
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये
pañcākṣarāṇi kramaśaḥ proktavānpadmayonaye
स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
sa pañcavadanaistāni gṛhṇaṃllokapitāmahaḥ
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्
vācyavācakabhāvena jñātavānmāṃ maheśvaram
ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
jñātvā prayogaṃ vividhaṃ siddhamaṃtraḥ prajāpatiḥ
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम्
putrebhyaḥ pradadau maṃtraṃ maṃtrārthaṃ ca yathātatham
ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
te ca labdhvā maṃtraratnaṃ sākṣāllokapitāmahāt
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः
tadājñaptena mārgeṇa madārādhanakāṃkṣiṇaḥ
मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
merostu śikhare ramye muṃjavānnāma parvataḥ
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा
matpriyaḥ satataṃ śrīmānmadbhaktai rakṣitassadā
तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
tasyābhyāśe tapastīvraṃ lokaṃ sraṣṭuṃ samutsukāḥ
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन्
divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāyubhakṣāssamācaran
तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
teṣāṃ bhaktimahaṃ dṛṣṭvā sadyaḥ pratyakṣatāmiyām
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्
ṛṣiṃ chaṃdaśca kīlaṃ ca bījaśaktiṃ ca daivatam
न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
nyāsaṃ ṣaḍaṃgaṃ digbaṃdhaṃ viniyogamaśeṣataḥ
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये
proktavānahamāryāṇāṃ jagatsṛṣṭivivṛddhaye
ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
tataste maṃtramāhātmyādṛṣayastapasedhitāḥ
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम्
sṛṣṭiṃ vitanvate samyaksadevāsuramānuṣīm
अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
asyāḥ paramavidyāyāssvarūpamadhunocyate
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्
ādau namaḥ prayoktavyaṃ śivāya tu tataḥ param
सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
saiṣā pañcākṣarī vidyā sarvaśrutiśirogatā
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी
sarvajātasya sarvasya bījabhūtā sanātanī
प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
prathamaṃ manmukhodgīrṇā sā mamaivāsti vācikā
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा
taptacāmīkaraprakhyā pīnonnatapayodharā
चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
caturbhujā trinayanā bāleṃdukṛtaśekharā
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका
padmotpalakarā saumyā varadābhayapāṇikā
सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा
sitapadmāsanāsīnā nīlakuṃcitamūrdhajā
559अ अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
559a asyāḥ pañcavidhā varṇāḥ prasphuradraśmimaṃḍalāḥ
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च
pītaḥ kṛṣṇastathā dhūmraḥ svarṇābho rakta eva ca
पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
pṛthakprayojyā yadyete biṃdunādavibhūṣitāḥ
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः
ardhacandranibho biṃdurnādo dīpaśikhākṛtiḥ
बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
bījaṃ dvitīyaṃ bījeṣu maṃtrasyāsya varānane
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्
dīrghapūrvaṃ turīyasya pañcamaṃ śaktimādiśet
वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
vāmadevo nāma ṛṣiḥ paṃktiśchanda udāhṛtam
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने
devatā śiva evāhaṃ mantrasyāsya varānane
गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
gautamo 'trirvarārohe viśvāmitrastathāṃgirāḥ
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः
bharadvājaśca varṇānāṃ kramaśaścarṣayaḥ smṛtāḥ
गायत्र्यनुष्टुप् त्रिष्टुप् च छंदांसि बृहती विराट्
gāyatryanuṣṭup triṣṭup ca chaṃdāṃsi bṛhatī virāṭ
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः
indro rudro harirbrahmā skaṃdasteṣāṃ ca devatāḥ
मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
mama pañcamukhānyāhuḥ sthāne teṣāṃ varānane
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम्
pūrvādeścordhvaparyaṃtaṃ nakārādi yathākramam
अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
adāttaḥ prathamo varṇaścaturthaśca dvitīyakaḥ
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः
pañcamaḥ svaritaścaiva tṛtīyo nihataḥ smṛtaḥ
मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
mūlavidyā śivaṃ śaivaṃ sūtraṃ pañcākṣaraṃ tathā
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्
nāmānyasya vijānīyācchaivaṃ me hṛdayaṃ mahat
नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
nakāraśśira ucyeta makārastu śikhocyate
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते
śikāraḥ kavacaṃ tadvadvakāro netramucyate
यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषट् हुंवौषडित्यपि
yakāro 'straṃ namassvāhā vaṣaṭ huṃvauṣaḍityapi
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा
phaḍityapi ca varṇānāmante 'ṅgatvaṃ yadā tadā
तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
tatrāpi mūlamaṃtro 'yaṃ kiṃcidbhedasamanvayāt
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः
tatrāpi pañcamo varṇo dvādaśasvarabhūṣitaḥ
तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
tāsmādanena maṃtreṇa manovākkāyabhedataḥ
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा
āvayorarcanaṃ kuryājjapahomādikaṃ tathā
यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
yathāprajñaṃ yathākālaṃ yathāśāstraṃ yathāmati
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति
yathāśakti yathāsaṃpadyathāyogaṃ yathārati
यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
yadā kadāpi vā bhaktyā yatra kutrāpi vā kṛtā
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते
yena kenāpi vā devi pūjā muktiṃ nayiṣyate
मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
mayyāsaktena manasā yatkṛtaṃ mama sundari
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा
matpriyaṃ ca śivaṃ caiva krameṇāpyakrameṇa vā
तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
tathāpi mama bhaktā ye nātyaṃtavivaśāḥ punaḥ
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः
teṣāṃ sarveṣu śāstreṣu mayeva niyamaḥ kṛtaḥ
तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
tatrādau saṃpravakṣyāmi mantrasaṃgrahaṇaṃ śubham
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
yaṃ vinā niṣphalaṃ jāpyaṃ yena vā saphalaṃ bhavet