ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे विशेषादिसंस्कृतिर्नाम विंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 21 कृष्ण उवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम्
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe viśeṣādisaṃskṛtirnāma viṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 21 kṛṣṇa uvāca bhagavañchrotumicchāmi śivāśramaniṣeviṇām
शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा
śivaśāstroditaṃ karma nityanaimittikaṃ tathā
उपमन्युरुवाच प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया
upamanyuruvāca prātarutthāya śayanāddhyātvā devaṃ sahāmbayā
विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे
vicārya kāryaṃ nirgacchedgṛhādabhyudite 'ruṇe
अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः
abādhe vijane deśe kuryādāvaśyakaṃ tataḥ
569अ कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्
569a kṛtvā śaucaṃ vidhānena daṃtadhāvanamācaret
अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च
alābhe daṃtakāṣṭhānāmaṣṭamyādidineṣu ca
अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्
apāṃ dvādaśagaṇḍūṣaiḥ kuryādāsyaviśodhanam
आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत्
ācamya vidhivatpaścādvāruṇaṃ snānamācaret
नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा
nadyāṃ vā devakhāte vā hrade vātha gṛhe 'pi vā
स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम्
snānadravyāṇi tattīre sthāpayitvā bahirmalam
व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्
vyāpohya mṛdamālipya snātvā gomayamālipet
स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च
snātvā punaḥ punarvastraṃ tyaktvāvātha viśodhya ca
सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च
susnāto nṛpavadbhūyaḥ śuddhaṃ vāso vasīta ca
मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम्
malasnānaṃ sugaṃdhādyaiḥ snānaṃ dantaviśodhanam
न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा
na kuryādbrahmacārī ca tapasvī vidhavā tathā
सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम्
sopavītaśśikhāṃ baddhā praviśya ca jalāṃtaram
अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्
avagāhya samācāṃto jale nyasyettrimaṃḍalam
सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत्
saumye magnaḥ punarmaṃtraṃ japecchaktyā śivaṃ smaret
उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्
utthāyācamya tenaiva svātmānamabhiṣecayet
गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा
gośṛṃgeṇa sadarbheṇa pālāśena dalena vā
पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा
pādmena vātha pāṇibhyāṃ pañcakṛtvastrireva vā
उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा
udyānādau gṛhe caiva vardhanyā kalaśena vā
अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्
avagāhanakāle 'dbhirmaṃtritairabhiṣecayet
अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा
atha cedvāruṇaṃ kartumaśaktaḥ śuddhavāsasā
आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्
ārdreṇa śodhayeddehamāpādatalamastakam
आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा
āgneyaṃ vātha vā māṃtraṃ kuryātsnānaṃ śivena vā
शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते
śivaciṃtāparaṃ snānaṃ yuktasyātmīyamucyate
स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम्
svasūtroktavidhānena maṃtrācamanapūrvakam
आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्
ācaredbrahmayajñāṃtaṃ kṛtvā devāditarpaṇam
मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि
maṃḍalasthaṃ mahādevaṃ dhyātvābhyarcya yathāvidhi
दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे
dadyādarghyaṃ tatastasmai śivāyādityarūpiṇe
अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत्
atha vaitatsvasūtroktaṃ kṛtvā hastau viśodhayet
करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः
karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā sakalīkṛtavigrahaḥ
वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः
vāmahastagatāṃbhobhirgaṃdhasiddhārthakānvitaiḥ
कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः
kuśapuṃjena vābhyukṣya mūlamaṃtrasamanvitaiḥ
आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम्
āpohiṣṭhādibhirmantraiḥ śeṣamāghrāya vai jalam
वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्
vāmanāsāpuṭenaiva devaṃ saṃbhāvayetsitam
अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च
arghamādāya dehasthaṃ savyanāsāpuṭena ca
कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्
kṛṣṇavarṇena bāhyasthaṃ bhāvayecca śilāgatam
तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः
tarpayedatha devebhya ṛṣibhiśca viśeṣataḥ
भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि
bhūtebhyaśca pitṛbhyaśca dadyādarghyaṃ yathāvidhi
रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम्
raktacaṃdanatoyena hastamātreṇa maṃḍalam
सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्
suvṛttaṃ kalpayedbhūmau raktacūrṇādyalaṃkṛtam
तत्र संपूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह
tatra saṃpūjayedbhānuṃ svakīyāvaraṇaiḥ saha
स्वखोल्कायेति मंत्रेण सांगतस्सुखसिद्धये
svakholkāyeti maṃtreṇa sāṃgatassukhasiddhaye
पुनश्च मंडलं कृत्वा तदंगैः परिपूज्य च
punaśca maṃḍalaṃ kṛtvā tadaṃgaiḥ paripūjya ca
तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम्
tatra sthāpya hemapātraṃ māgadhaprasthasaṃmitam
569ब् पूरयेद्गंधतोयेन रक्तचंदनयोगिना
569b pūrayedgaṃdhatoyena raktacaṃdanayoginā
रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः
raktapuṣpaistilaiścaiva kuśākṣatasamanvitaiḥ
दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा
dūrvāpāmārgagavyaiśca kevalena jalena vā
जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मंडले
jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā natvā devaṃ ca maṃḍale
कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत्
kṛtvā śirasi tatpātraṃ dadyādarghyaṃ śivāya tat
अथवांजलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया
athavāṃjalinā toyaṃ sadarbhaṃ mūlavidyayā
उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये
utkṣipedambarasthāya śivāyādityamūrtaye
कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
kṛtvā punaḥ karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam
बुद्ध्वेशानादिसद्यांतं पञ्चब्रह्ममयं शिवम्
buddhveśānādisadyāṃtaṃ pañcabrahmamayaṃ śivam
गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्
gṛhītvā bhasitaṃ mantrairvimṛjyāṅgāni saṃspṛśet
या दिनांतैश्शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान्क्रमात्
yā dināṃtaiśśirovaktrahṛdguhyacaraṇānkramāt
ततो मूलेन सर्वांगमालभ्य वसनान्तरम्
tato mūlena sarvāṃgamālabhya vasanāntaram
परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः
paridhāya dvirācamya prokṣyaikādaśamantritaiḥ
जलैराच्छाद्य वासो ऽयद्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्
jalairācchādya vāso 'yaddvirācamya śivaṃ smaret
पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुंड्रं भस्मना लिखेत्
punarnyastakaro mantrī tripuṃḍraṃ bhasmanā likhet
अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा
avakramāya taṃ vyaktaṃ lalāṭe gandhavāriṇā
वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा
vṛttaṃ vā caturasraṃ vā bindumardhendumeva vā
ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः
lalāṭe yādṛśaṃ puṇḍraṃ likhitaṃ bhasmanā punaḥ
तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरंतरे लिखेत्
tādṛśaṃ bhujayormūrdhni stanayoraṃtare likhet
सर्वांगोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः
sarvāṃgoddhūlanaṃ caiva na samānaṃ tripuṇḍrakaiḥ
तस्मात्त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना
tasmāttripuṇḍramevaikaṃ likheduddhūlanaṃ vinā
रुद्राक्षान्धारयेद्मूर्ध्नि कंठे श्रोते करे तथा
rudrākṣāndhārayedmūrdhni kaṃṭhe śrote kare tathā
सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम्
suvarṇavarṇamacchinnaṃ śubhaṃ nānyairdhṛtaṃ śubham
विप्रादीनां क्रमाच्छ्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्
viprādīnāṃ kramācchreṣṭhaṃ pītaṃ raktamathāsitam
तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम्
tadalābhe yathālābhaṃ dhāraṇīyamadūṣitam
तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः
tatrāpi nottaraṃ nīcairdhāryaṃ nīcamathottaraiḥ
नाशुचिर्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत्
nāśucirdhārayedakṣaṃ sadā kāleṣu dhārayet
इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा
itthaṃ trisaṃdhyamathavā dvisaṃdhyaṃ sakṛdeva vā
कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम्
kṛtvā snānādikaṃ śaktyā pūjayetparameśvaram
प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्
prajāsthānaṃ samāsādya baddhvā ruciramāsanam
ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः
dhyāyeddevaṃ ca devīṃ ca prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ
श्वेतादीन्नकुलीशांतांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्
śvetādīnnakulīśāṃtāṃstacchiṣyānpraṇamedgurum
पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत्
punardevaṃ śivaṃ natvā tato nāmāṣṭakaṃ japet
शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः
śivo maheśvaraścaiva rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ
संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम्
saṃsāravaidyassarvajñaḥ paramātmeti cāṣṭakam
अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्
athavā śivamevaikaṃ japitvaikādaśādhikam
जिह्वाग्रे तेजसो राशिं ध्यात्वाव्याध्यादिशांतये
jihvāgre tejaso rāśiṃ dhyātvāvyādhyādiśāṃtaye
प्रक्षाल्य चरणौ कृत्वा करौ चंदनचर्चितौ
prakṣālya caraṇau kṛtvā karau caṃdanacarcitau
प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
prakurvīta karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam