ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शिवशास्त्रोक्तनित्यनैमित्तिककर्मवर्णनं नाम द्वाविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 23 उपमन्युरुवाच व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śivaśāstroktanityanaimittikakarmavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 23 upamanyuruvāca vyākhyāṃ pūjāvidhānasya pravadāmi samāsataḥ
शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
śivaśāstre śivenaiva śivāyai kathitasya tu
अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम्
aṃgamabhyaṃtaraṃ yāgamagnikāryāvasānakam
विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्
vidhāya vā na vā paścādbahiryāgaṃ samācaret
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च
tatra dravyāṇi manasā kalpayitvā viśodhya ca
571ब् ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
571b dhyātvā vināyakaṃ devaṃ pūjayitvā vidhānataḥ
दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा
dakṣiṇe cottare caiva naṃdīśaṃ suyaśaṃ tathā
आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
ārādhya manasā samyagāsanaṃ kalpayedbudhaḥ
आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम्
ārādhanādikairyuktassiṃhayogāsanādikam
पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
padmāsanaṃ vā vimalaṃ tattvatrayasamanvitam
तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम्
tasyopari śivaṃ dhyāyetsāṃbaṃ sarvamanoharam
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sarvāvayavaśobhanam
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम्
sarvātiśayasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्
raktāsyapāṇicaraṇaṃ kuṃdacaṃdrasmitānanam
शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम्
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ phullapadmatrilocanam
चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्
caturbhujamudārāṅgaṃ cārucaṃdrakalādharam
वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम्
varadābhayahastaṃ ca mṛgaṭaṃkadharaṃ haram
भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्
bhujaṃgahāravalayaṃ cārunīlagalāṃtaram
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम्
sarvopamānarahitaṃ sānugaṃ saparicchadam
ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
tataḥ saṃciṃtayettasya vāmabhāge maheśvarīm
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम्
praphullotpalapatrābhāṃ vistīrṇāyatalocanām
पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्
pūrṇacaṃdrābhavadanāṃ nīlakuṃcitamūrdhajām
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम्
nīlotpaladalaprakhyāṃ candrārdhakṛtaśekharām
अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्
ativṛttaghanottuṃgasnigdhapīnapayodharām
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम्
tanumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pītasūkṣmavarāmbarām
सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
sarvābharaṇasaṃpannāṃ lalāṭatilakojjvalām
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम्
vicitrapuṣpasaṃkīrṇakeśapāśopaśobhitām
सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्
sarvato 'nuguṇākārāṃ kiṃcillajjānatānanām
हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे
hemāraviṃdaṃ vilasaddadhānāṃ dakṣiṇe kare
दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने
daṃḍavaccāparaṃ haste nyasyāsīnāṃ mahāsane
पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम्
pāśavicchedikāṃ sākṣātsaccidānaṃdarūpiṇīm
एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
evaṃ devaṃ ca devīṃ ca dhyātvāsanavare śubhe
सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत्
sarvopacāravadbhaktyā bhāvapuṣpaissamarcayet
अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
athavā parikalpyaivaṃ mūrtimanyatamāṃ vibhoḥ
शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम्
śaivīṃ sadāśivākhyāṃ vā tathā māheśvarīṃ parām
षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा
ṣaḍviṃśakābhidhānāṃ vā śrīkaṃṭhākhyāmathāpi vā
मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा
mantranyāsādikāṃ cāpi kṛtvā svasyāṃ tanau yathā
अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्
asyāṃ mūrtau mūrtimaṃtaṃ śivaṃ sadasataḥ param
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया
dhyātvā bāhyakrameṇaiva pūjāṃ nirvartayeddhiyā
समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
samidājyādibhiḥ paścānnābhau homaṃ ca bhāvayet
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम्
bhrūmadhye ca śivaṃ dhyāyecchuddhadīpaśikhākṛtim
इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
itthamaṃge svataṃtre vā yoge dhyānamaye śubhe
अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः
agnikāryāvasānaṃ ca sarvatraiva samo vidhiḥ
अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
atha ciṃtāmayaṃ sarvaṃ samāpyārādhanakramam
लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा
liṃge ca pūjayeddevaṃ sthaṃḍile vānale 'pi vā