ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे योगगतौ विघ्नोत्पत्तिवर्णनं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 39 उपमन्युरुवाच श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe yogagatau vighnotpattivarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 39 upamanyuruvāca śrīkaṃṭhanāthaṃ smaratāṃ sadyaḥ sarvārthasiddhayaḥ
प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः
prasidhyaṃtīti matvaike taṃ vai dhyāyaṃti yoginaḥ
स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते
sthityarthaṃ manasaḥ kecitsthūladhyānaṃ prakurvate
स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्
sthūlaṃ tu niścalaṃ ceto bhavetsūkṣme tu tatsthiram
शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः
śive tu ciṃtite sākṣātsarvāḥ sidhyanti siddhayaḥ
मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्
mūrtyaṃtareṣu dhyāteṣu śivarūpaṃ viciṃtayet
लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः
lakṣayenmanasaḥ sthairyaṃ tattaddhyāyetpunaḥ punaḥ
ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः
dhyānamādau saviṣayaṃ tato nirviṣayaṃ jaguḥ
तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम्
tatra nirviṣayaṃ dhyānaṃ nāstītyeva satāṃ matam
बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते
buddherhi santatiḥ kāciddhyānamityabhidhīyate
तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते
tena nirviṣayā buddhiḥ kevaleha pravartate
तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्
tasmātsaviṣayaṃ dhyānaṃ bālārkakiraṇāśrayam
सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः
sūkṣmāśrayaṃ nirviṣayaṃ nāparaṃ paramārthataḥ
यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्
yadvā saviṣayaṃ dhyānaṃ tatsākārasamāśrayam
निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम्
nirākārātmasaṃvittirdhyānaṃ nirviṣayaṃ matam
निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते
nirbījaṃ ca sabījaṃ ca tadeva dhyānamucyate
निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा
nirākāraśrayatvena sākārāśrayatastathā
तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्
tasmātsaviṣayaṃ dhyānamādau kṛtvā sabījakam
अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये
aṃte nirviṣayaṃ kuryānnirbījaṃ sarvasiddhaye
प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्
prāṇāyāmena sidhyaṃti devyāḥ śāṃtyādayaḥ kramāt
शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम्
śāṃtiḥ praśāṃtirdīptiśca prasādaśca tataḥ param
शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते
śamaḥ sarvāpadāṃ caiva śāṃtirityabhidhīyate
597ब् तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते
597b tamaso 'ntabahirnāśaḥ praśāntiḥ parigīyate
बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते
bahirantaḥprakāśo yo dīptirityabhidhīyate
स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः
svasthatā yā tu sā buddhaḥ prasādaḥ parikīrtitaḥ
कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च
kāraṇāni ca sarvāṇi sabāhyābhyaṃtarāṇi ca
बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत
buddheḥ prasādataḥ kṣipraṃ prasannāni bhavantyuta
ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम्
dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yadvā dhyānaprayojanam
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्
etaccatuṣṭayaṃ jñātvā dhyātā dhyānaṃ samācaret
ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः
jñānavairāgyasaṃpanno nityamavyagramānasaḥ
श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः
śraddadhānaḥ prasannātmā dhyātā sadbhirudāhṛtaḥ
ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः
dhyai ciṃtāyāṃ smṛto dhātuḥ śivaciṃtā muhurmuhuḥ
योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत्
yogābhyāsastathālpe 'pi yathā pāpaṃ vināśayet
ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्
dhyāyataḥ kṣaṇamātraṃ vā śraddhayā parameśvaram
अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते
avyākṣiptena manasā dhyānamityabhidhīyate
बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम्
buddhipravāharūpasya dhyānasyāsyāvalaṃbanam
ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः
dhyeyamityucyate sadbhistacca sāṃbaḥ svayaṃ śivaḥ
विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम्
vimuktipratyayaṃ pūrṇamaiśvaryaṃ cāṇimādikam
शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्
śivadhyānasya pūrṇasya sākṣāduktaṃ prayojanam
यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात्
yasmātsaukhyaṃ ca mokṣaṃ ca dhyānādabhayamāpnuyāt
तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः
tasmātsarvaṃ parityajya dhyānayukto bhavennaraḥ
नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः
nāsti dhyānaṃ vinā jñānaṃ nāsti dhyānamayoginaḥ
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः
dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ
ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम्
jñānaṃ prasannamekāgramaśeṣopādhivarjitam
योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति
yogābhyāsena yuktasya yoginastveva sidhyati
प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः
prakṣīṇāśeṣapāpānāṃ jñāne dhyāne bhavenmatiḥ
पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा
pāpopahatabuddhīnāṃ tadvārtāpi sudurlabhā
यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्
yathāvahnirmahādīptaḥ śuṣkamārdraṃ ca nirdahet
तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात्
tathā śubhāśubhaṃ karma dhyānāgnirdahate kṣaṇāt
अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः
atyalpo 'pi yathā dīpaḥ sumahannāśayettamaḥ
योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत्
yogābhyāsastathālpo 'pi mahāpāpaṃ vināśayet
ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्
dhyāyataḥ kṣaṇamātraṃ vā śraddhayā parameśvaram
यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते
yadbhavetsumahacchreyastasyāṃto naiva vidyate
नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः
nāsti dhyānasamaṃ tīrthaṃ nāsti dhyānasamaṃ tapaḥ
नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत्
nāsti dhyānasamo yajñastasmāddhyānaṃ samācaret
तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान्
tīrthāni toyapūrṇāni devānpāṣāṇamṛnmayān
योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात्
yogino na prapadyaṃte svātmapratyayakāraṇāt
योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्
yogināṃ ca vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram
यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्
yathā sthūlamayuktānāṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam
यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः
yathehāṃtaścarā rājñaḥ priyāḥ syurna bahiścarāḥ
तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः
tathāṃtardhyānaniratāḥ priyāśśaṃbhorna karmiṇaḥ
बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः
bahiskarā yathā loke nātīva phalabhoginaḥ
598अ दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः
598a dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ
यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः
yadyaṃtarā vipadyaṃte jñānayogārthamudyataḥ
योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति
yogasyodyogamātreṇa rudralokaṃ gamiṣyati
अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले
anubhūya sukhaṃ tatra sa jāto yogināṃ kule
ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते
jñānayogaṃ punarlabdhvā saṃsāramativartate
जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः
jijñāsurapi yogasya yāṃ gatiṃ labhate naraḥ
न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः
na tāṃ gatimavāpnoti sarvairapi mahāmakhaiḥ
द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम्
dvijānāṃ vedaviduṣāṃ koṭiṃ saṃpūjya yatphalam
भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने
bhikṣāmātrapradānena tatphalaṃ śivayogine
यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम्
yajñāgnihotradānena tīrthahomeṣu yatphalam
योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत्
yogināmannadānena tatsamastaṃ phalaṃ labhet
ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम्
ye cāpavādaṃ kurvaṃti vimūḍhāśśivayoginām
श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात्
śrotṛbhiste prapadyante narakeṣvāmahīkṣayāt
सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम्
sati śrotari vaktāsyādapavādasya yoginām
तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः
tasmācchrotā ca pāpīyāndaṇḍyassumahatāṃ mataḥ
ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः
ye punaḥ satataṃ bhaktyā bhajaṃti śavayoginaḥ
ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम्
te vidaṃti mahābhogānaṃte yogaṃ ca śāṃkaram
भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः
bhogārthibhirnaraistasmātsaṃpūjyāḥ śivayoginaḥ
प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः
pratiśrayānnapānādyaiḥ śayyāprāvaraṇādibhiḥ
योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः
yogadharmaḥ sasāratvādabhedyaḥ pāpamudgaraiḥ
वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः
vajrataṃdulavajjñeyaṃ tathā pāpena yoginaḥ
न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा
na lipyaṃte ca tāpaughaiḥ padmapatraṃ yathāṃbhasā
यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः
yasmindeśe vasennityaṃ śivayogarato muniḥ
सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः
so 'pi deśo bhavetpūtaḥ sapūta iti kiṃ punaḥ
तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः
tasmātsarvaṃ parityajya kṛtyamanyadvicakṣaṇaḥ
सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्
sarvaduḥkhaprahāṇāya śivayogaṃ samabhyaset
सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया
siddhayogaphalo yogī lokānāṃ hitakāmyayā
भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्
bhogānbhuktvā yathākāmaṃ viharedvātra vartatām
अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम्
athavā kṣudramityeva matvā vaiṣayikaṃ sukham
त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्
tyaktvā virāgayogena svecchayā karma mucyatām
यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा
yastvāsannāṃ mṛtiṃ martyo dṛṣṭāriṣṭaṃ ca bhūyasā
स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्
sa yogārambhanirataḥ śivakṣetraṃ samāśrayet
स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः
sa tatra nivasanneva yadi dhīramanā naraḥ
प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्
prāṇānvināpi rogādyaiḥ svayameva parityajet
कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले
kṛtvāpyanaśanaṃ caiva hutvā cāṃgaṃ śivānale
क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्
kṣiptvā vā śivatīrtheṣu svadehamavagāhanāt
शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत्
śivaśāstroktavidhivatprāṇānyastu parityajet
सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा 2
sadya eva vimucyeta nātra kāryā vicāraṇā 2
रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः
rogādyairvātha vivaśaḥ śivakṣetraṃ samāśritaḥ
म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः
mriyate yadi sopyevaṃ mucyate nātra saṃśayaḥ
1 उद्योगं कुर्वत इत्यर्थः 2 न चासावात्मघातक इति पाठान्तरम् 598ब् यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः
1 udyogaṃ kurvata ityarthaḥ 2 na cāsāvātmaghātaka iti pāṭhāntaram 598b yathā hi maraṇaṃ śreṣṭhamuśaṃtyanaśanādibhiḥ
शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः
śāstraviśraṃbhadhīreṇa manasā kriyate yataḥ
शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा
śivanindārataṃ hatvā pīḍitaḥ svayameva vā
यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते
yastyajeddustyajānprāṇānna sa bhūyaḥ prajāyate
शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः
śivanindārataṃ haṃtumaśakto yaḥ svayaṃ mṛtaḥ
सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः
sadya eva pramucyeta triḥ saptakulasaṃyutaḥ
शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा
śivārthe yastyajetprāṇāñchivabhaktārthameva vā
न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः
na tena sadṛśaḥ kaścinmuktimārgasthito naraḥ
तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात्
tasmācchīghratarā muktistasya saṃsāramaṃḍalāt
एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा
eteṣvanyatamopāyaṃ kathamapyavalambya vā
षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि
ṣaḍadhvaśuddhiṃ vidhivatprāpto vā mriyate yadi
पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्
paśūnāmiva tasyeha na kuryādaurdhvadaihikam
नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः
naivāśaucaṃ prapadyeta tatputrādiviśeṣataḥ
शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा
śivacārārthamathavā śivavidyārthameva vā
खनेद्वा भुवि तद्देहं दहेद्वा शुचिनाग्निना
khanedvā bhuvi taddehaṃ dahedvā śucināgninā
क्षिपेद्वाप्सु शिवास्वेव त्यजेद्वा काष्ठलोष्टवत्
kṣipedvāpsu śivāsveva tyajedvā kāṣṭhaloṣṭavat
अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम्
athainamapi coddiśya karma cetkartumīpsitam
कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत्
kalyāṇameva kurvīta śaktyā bhaktāṃśca tarpayet
धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः
dhanaṃ tasya bhajecchaivaḥ śaivī cetasya santatiḥ