नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः ॥ Śइव्P_7.2,39. 60एf। ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शैवयोगवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 40 श्रीसूत उवाच इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः
nāsti cettacchive dadyānnadadyātpaśusantatiḥ // ŚivP_7.2,39. 60ef/ oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śaivayogavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 40 śrīsūta uvāca iti sa vijitamanyoryādavenopamanyoradhigatamabhidhāya jñānayogaṃ munibhyaḥ
प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्
praṇatimupagatebhyastebhya udbhāvitātmā sapadi viyati vāyuḥ sāyamantarhito 'bhūt
ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः
tataḥ prabhātasamaye naimiṣīyāstapodhanāḥ
सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः
satrānte 'vabhṛthaṃ kartuṃ sarva eva samudyayuḥ
तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती
tadā brahmasamādeśāddevī sākṣātsarasvatī
प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा
prasannā svādusalilā prāvartata nadīśubhā
सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः
sarasvatīṃ nadīṃ dṛṣṭvā munayo hṛṣṭamānasāḥ
समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्
samāpya satraṃ prārabdhaṃ cakrustatrāvagāhanam
अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः
atha saṃtarpya devādīṃstadīyaiḥ salilaiḥ śivaiḥ
स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति
smarantaḥ pūrvavṛttāntaṃ yayurvārāṇasīṃ prati
तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम्
tadā te himavatpādātpaṃtatīṃ dakṣiṇāmukhīm
दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः
dṛṣṭvā bhāgīrathī tatra snātvā tattīrato yayuḥ
ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते
tato vārāṇasīṃ prāpya muditāssarva eva te
तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च
tadottarapravāhāyāṃ gaṃgāyāmavagāhya ca
अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः
avimukteśvaraṃ liṃgaṃ dṛṣṭvābhyarcya vidhānataḥ
प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्
prayātumudyatāstatra dadṛśurdivi bhāsvaram
सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम्
sūryakoṭipratīkāśaṃ tejodivyaṃ mahādbhutam
आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्
ātmaprabhāvitānena vyāptasarvadigantaram
अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः
atha pāśupatāḥ siddhāḥ bhasmasañchannavigrahāḥ
मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि
munayo 'bhyetya śataśo līnāḥ syustatra tejasi
599अ तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु
599a tathā vilīyamāneṣu tapasviṣu mahātmasu
सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्
sadyastirodadhe tejastadadbhutamivābhavat
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ
किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति
kimetadityajānanto yayurbrahmavanaṃ prati
प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः
prāgevaiṣāṃ tu gamanātpavano lokapāvanaḥ
दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः
darśanaṃ naimiṣīyāṇāṃ saṃvādastairmahātmanaḥ
शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे
śaddhāṃ buddhiṃ tatasteṣāṃ sāṃbe sānucare śive
समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्
samāptiṃ cāpi satrasya dīrghapūrvasya satriṇām
विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये
vijñāpya jagatāṃ dhātre brahmaṇe brahmayonaye
स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति
svakārye tadanujñāto jagāma svapuraṃ prati
अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च
atha sthānagato brahmā tumburornāradasya ca
परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः
paraspara spardhitayorgāne vivadamānayoḥ
तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन्
tadudbhāvitagānottharasairmādhyasthamācaran
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः
gandharvairapsarobhiśca sukhamāste niṣevitaḥ
तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः
tadānavasarādeva dvāḥsthairdvāri nivāritāḥ
मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्
munayo brahmabhavanādbahiḥ pārśvamupāviśan
अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः
atha tumburuṇā gāne samatāṃ prāpya nāradaḥ
साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना
sāhacaryeṣvanujñāto brahmaṇā parameṣṭhinā
त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः
tyaktvā parasparaspardhāṃ maitrīṃ ca paramāṃ gataḥ
सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः
saha tenāpsarobhiśca gandharvaiśca samāvṛtaḥ
उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम्
upavīṇayituṃ devaṃ nakulīśvaramīśvaram
भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव
bhavanānniryayau dhāturjaladādaṃśumāniva
तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम्
taṃ dṛṣṭvā ṣaṭkulīyāste nāradaṃ munigovṛṣam
प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्
praṇamyāvasaraṃ śaṃbhoḥ papracchuḥ paramādarāt
स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति
sa cāvasara evāyamitoṃtargamyatāmiti
वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः
vadanyayāvanyaparastvarayā parayā yutaḥ
ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन्
tato dvāri sthitā ye vai brahmaṇe tānnyavedayan
तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः
tena te viviśurveśma piṃḍībhūyāṃḍajanmanaḥ
प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत्
praviśya dūrato devaṃ praṇamya bhuvi daṃḍavat
समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे
samīpe tadanujñātāḥ parivṛtyopatasthire
तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः
tāṃstatrāvasthitān pṛṣṭvā kuśalaṃ kamalāsanaḥ
वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः
vṛttāṃtaṃ vo mayā jñātaṃ vāyurevāha no yataḥ
भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति
bhavadbhiḥ kiṃ kṛtaṃ paścānmāruteṃtarhite sati
इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्
ityuktavati deveśe munayo 'vabhṛthātparam
गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति
gaṃgātīrthesya gamanaṃ yātrāṃ vārāṇasīṃ prati
दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः
darśanaṃ tatra liṃgānāṃ sthāpitānāṃ sureśvaraiḥ
अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत्
avimukteśvarasyāpi liṃgasyābhyarcanaṃ sakṛt
आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्
ākāśe mahatastasya tejorāśeśca darśanam
मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः
munīnāṃ vilayaṃ tatra nirodhaṃ tejasastataḥ
याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः
yāthātmyavedanaṃ tasya ciṃtitasyāpi cātmabhiḥ
सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः
sarvaṃ savistaraṃ tasmai praṇamyāhurmuhurmuhuḥ
मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः
munibhiḥ kathitaṃ śrutvā viśvakarmā caturmukhaḥ
कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा
kaṃpayitvā śiraḥ kiṃcitprāha gaṃbhīrayā girā
प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा
pratyāsīdati yuṣmākaṃ siddhirāmuṣmikī parā
599ब् भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः
599b bhavadbhirdīrghasatreṇa ciramārādhitaḥ prabhuḥ
प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्
prasādābhimukho bhūta iti bhutārthasūcitam
वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत्
vārāṇasyāṃ tu yuṣmābhiryaddṛṣṭaṃ divi dīptimat
तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्
talliṃgasaṃjñitaṃ sākṣāttejo māheśvaraṃ param
तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः
tatra līnāśca munayaḥ śrautapāśupatavratāḥ
मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः
muktā babhūvuḥ svasthāśca naiṣṭhikā dagdhakilbiṣāḥ
प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि
prāpyānena yathā muktiracirādbhavatāmapi
स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा
sa cāyamarthaḥ sūcyeta yuṣmaddṛṣṭena tejasā
तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम्
tatra vaḥ kāla evaiṣa daivādupanataḥ svayam
प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्
prayāta dakṣiṇaṃ meroḥ śikharaṃ devasevitam
सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः
sanatkumāro yatrāste mama putraḥ paro muniḥ
प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः
pratīkṣyāgamanaṃ sākṣādbhūtanāthasya naṃdinaḥ
पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम्
purā sanatkumāropi dṛṣṭvāpi parameśvaram
अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः
ajñānātsarvayogīndramānī vinayadūṣitaḥ
अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः
abhyutthānādikaṃ yuktamakurvannatinirbhayaḥ
ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः
tato 'parādhātkruddhena mahoṣṭro naṃdinā kṛtaḥ
अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया
atha kālena mahatā tadarthe śocatā mayā
उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै
upāsya devaṃ devīñca naṃdinaṃ cānunīya vai
कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता
kathaṃciduṣṭratā tasya prayatnena nivāritā
प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्
prāpito hi yathāpūrvaṃ sanatpūrvāṃ kumāratām
तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम्
tadāha ca mahādevaḥ smayanniva gaṇādhipam
अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः
avajñāya hi māmeva tathāhaṃkṛtavānmuniḥ
अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ
atastvameva yāthātmyaṃ mamāsmai kathayānagha
ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्
brahmaṇaḥ pūrvajaḥ putro māṃ mūḍha iva saṃsmaran
मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः
mayaiva śiṣyate datto mama jñānapravartakaḥ
धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति
dharmādhyakṣābhiṣekaṃ ca tava nirvartayiṣyati
स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः
sa evaṃ vyāhṛto bhūyassarvabhūtagaṇāgraṇīḥ
यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्
yatparājñāpanaṃ mūrdhnā prātaḥ pratigṛhītavān
तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात्
tathā sanatkumāro 'pi merau madanuśāsanāt
प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्
prasādārthaṃ gaṇasyāsya tapaścarati duścaram
द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात्
draṣṭavyaśceti yuṣmābhiḥ prāggaṇeśasamāgamāt
तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति
tatprasādārthamacirānnaṃdī tatrāgamiṣyati
इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना
iti satvaramādiśya preṣitā viśvayoginā
कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः
kumāraśikharaṃ merordakṣiṇaṃ munayo yayuḥ