ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शिवतत्त्वकथनं नाम सप्तमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 8 कृष्ण उवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम्
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śivatattvakathanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ Chapter 8 kṛṣṇa uvāca bhagavañchrotumicchāmi śivena paribhāṣitam
वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये
vedasāre śivajñānaṃ svāśritānāṃ vimuktaye
अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम्
abhaktānāmabuddhīnāmayuktānāmagocaram
अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्
arthairdaśardhaiḥ saṃyuktaṃ gūḍhamaprājñaniṃditam
वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम्
varṇāśramakṛtairdharmairviparītaṃ kvacitsamam
वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः
vedātṣaḍaṃgāduddhṛtya sāṃkhyādyogācca kṛtsnaśaḥ
शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया
śatakoṭipramāṇena vistīrṇaṃ graṃthasaṃkhyayā
कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः
kathitaṃ parameśena tatra pūjā kathaṃ prabhoḥ
कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम्
kasyādhikāraḥ pūjādau jñānayogādayaḥ katham
तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत
tatsarvaṃ vistarādeva vaktumarhasi suvrata
उपमन्युरुवाच शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम्
upamanyuruvāca śaivaṃ saṃkṣipya vedoktaṃ śivena paribhāṣitam
स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्
stutiniṃdādirahitaṃ sadyaḥ pratyayakāraṇam
गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम्
guruprasādajaṃ divyamanāyāsena muktidam
कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः
kathayiṣye samāsena tasya śakyo na vistaraḥ
सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः
sisṛkṣayā purāvyaktācchivaḥ sthāṇurmaheśvaraḥ
सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः
satkāryakāraṇopetassvayamāvirabhūtprabhuḥ
जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः
janayāmāsa ca tadā ṛṣirviśvādhikaḥ prabhuḥ
देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्
devānāṃ prathamaṃ devaṃ brahmāṇaṃ brahmaṇaspatim
ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत
brahmāpi pitaraṃ devaṃ jāyamānaṃ nyavaikṣata
तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया
taṃ jāyamānaṃ janako devaḥ prāpaśyadājñayā
दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः
dṛṣṭo rudreṇa devo 'sāvasṛjadviśvamīśvaraḥ
वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्
varṇāśramavyavasthāṃ ca cakāra sa pṛthakpṛthak
सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत
somaṃ sasarja yajñārthe somāddyaussamajāyata
धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः
dharā ca vahniḥ sūryaśca yajño viṣṇuśśacīpatiḥ
552ब् ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः
552b te cānye ca surā rudraṃ rudrādhyāyena tuṣṭuvuḥ
प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः
prasannavadanastasthau devānāmagrataḥ prabhuḥ
अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः
apahṛtya svalīlārthaṃ teṣāṃ jñānaṃ maheśvaraḥ
तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः
tamapṛcchaṃstato devāḥ ko bhavāniti mohitāḥ
सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः
so 'bravīdbhagavānrudro hyahamekaḥ purātanaḥ
आसं प्रथममेवाहं वर्तामि 1 च सुरोत्तमाः
āsaṃ prathamamevāhaṃ vartāmi 1 ca surottamāḥ
भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन
bhaviṣyāmi ca mattonyo vyatirikto na kaścana
अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा
ahameva jagatsarvaṃ tarpayāmi svatejasā
मत्तो ऽधिकः समो नास्ति मां यो वेद स मुच्यते
matto 'dhikaḥ samo nāsti māṃ yo veda sa mucyate
इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधत्त स
ityuktvā bhagavānrudrastatraivāṃtaradhatta sa
अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः
apaśyaṃtastamīśānaṃ stuvaṃtaścaiva sāmabhiḥ
व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्
vrataṃ pāśupataṃ kṛtvā tvatharvaśirasi sthitam
भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा
bhasmasaṃchannasarvāṃgā babhūvuramarāstadā
अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः
atha teṣāṃ prasādārthaṃ paśūnāṃ patirīśvaraḥ
सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः
sagaṇaścomayā sārdhaṃ sānnidhyamakarotprabhuḥ
यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः
yaṃ vinidrā jitaśvāsā yogino dagdhakilbiṣāḥ
हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः
hṛdi paśyaṃti taṃ devaṃ dadṛśurdevapuṃgavāḥ
यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्
yāmāhuḥ paramāṃ śaktimīśvarecchānuvartinīm
तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम्
tāmapaśyanmaheśasya vāmato vāmalocanām
ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्
ye vinirdhūtasaṃsārāḥ prāptāḥ śaivaṃ paraṃ padam
नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः
nityasiddhāśca ye vānyaṃ te ca dṛṣṭā gaṇeśvarāḥ
अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्
atha taṃ tuṣṭuvurdevā devyā saha maheśvaram
स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि
stotrairmāheśvarairdivyaiḥ śrotaiḥ paurāṇikairapi
देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः
devo 'pi devānālokya ghṛṇayā vṛṣabhadhvajaḥ
तुष्टो ऽस्मीत्याह सुप्रीतस्स्वभावमधुरां गिरम्
tuṣṭo 'smītyāha suprītassvabhāvamadhurāṃ giram
अथ सुप्रीतमनसं प्रणिपत्य वृषध्वजम्
atha suprītamanasaṃ praṇipatya vṛṣadhvajam
अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात्
arthamahattamaṃ devāḥ papracchurimamādarāt
देवा ऊचुः भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले
devā ūcuḥ bhagavankena mārgeṇa pūjanīyo 'si bhūtale
कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
kasyādhikāraḥ pūjāyāṃ vaktumarhasi tattvataḥ
ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः
tataḥ sasmitamālokya devīṃ devavaroharaḥ
स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम्
svarūpaṃ darśayāmāsa ghoraṃ sūryātmakaṃ param
सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्
sarvaiśvaryaguṇopetaṃ sarvatejomayaṃ param
शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम्
śaktibhirmūrtibhiścāṃgairgrahairdevaiśca saṃvṛtam
अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्
aṣṭabāhuṃ caturvaktramardhanārīkamadbhutam
दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः
dṛṣṭvaivamadbhutākāraṃ devā viṣṇupurogamāḥ
बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्
buddhvā divākaraṃ devaṃ devīṃ caiva niśākaram
पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम्
pañcabhūtāni śeṣāṇi tanmayaṃ ca carācaram
एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै ॥ Śइव्P_7.2,831अब्। सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम्
evamuktvā namaścakrustasmai cārghyaṃ pradāya vai // ŚivP_7.2,831ab/ siṃdūravarṇāya sumaṇḍalāya suvarṇavarṇābharaṇāya tubhyam
पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय
padmābhanetrāya sapaṃkajāya brahmendranārāyaṇakāraṇāya
सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम्
suratnapūrṇaṃ sasuvarṇatoyaṃ sukuṃkumādyaṃ sakuśaṃ sapuṣpam
प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद
pradattamādāya sahemapātraṃ praśastamarghyaṃ bhagavanprasīda
नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे
namaśśivāya śāṃtāya sagaṇāyādihetave
1 परस्मैपदमार्षम् रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये
1 parasmaipadamārṣam rudrāya viṣṇave tubhyaṃ brahmaṇe sūryamūrtaye
यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः
yaśśivaṃ maṇḍale saure saṃpūjyaiva samāhitaḥ
प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्
prātarmadhyāhnasāyāhne pradadyādarghyamuttamam
प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान्
praṇamedvā paṭhedetāñchlokāñchrutimukhānimān
न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्
na tasya durllabhaṃ kiṃcidbhaktaścenmucyate dṛḍham
तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम्
tasmādabhyarcayenityaṃ śivamādityarūpiṇam
धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा
dharmakāmārthamuktyarthaṃ manasā karmaṇā girā
अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः
atha devānsamālokya maṇḍalastho maheśvaraḥ
सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः
sarvāgamottaraṃ dattvā śāstramaṃtaradhāddharaḥ
तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति
tatra pūjādhikāro 'yaṃ brahmakṣatraviśāmiti
ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्
jñātvā praṇamya deveśaṃ devā jagmuryathāgatam
अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते
atha kālena mahatā tasmiñchāstre tirohite
भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी
bhartāraṃ paripapraccha tadaṃkasthā maheśvarī
तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः
tayā sa codito devo devyā candravibhūṣaṇaḥ
अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्
avadatkaramuddhṛtya śāstraṃ sarvāgamottaram
प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः
pravartitaṃ ca talloke niyogātparameṣṭhinaḥ
मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा
mayāgastyena guruṇā dadhīcena maharṣiṇā
स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक्
svayamapyavatīryorvyāṃ yugāvarteṣu śūladhṛk
स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्
svāśritānāṃ vimuktyarthaṃ kurute jñānasaṃtatim
ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः
ṛbhussatyo bhārgavaśca hyaṃgirāḥ savitā dvijāḥ
मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः
mṛtyuḥ śatakraturdhīmānvasiṣṭho munipuṃgavaḥ
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः
sārasvatastridhāmā ca trivṛto munipuṃgavaḥ
शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः
śatatejāssvayaṃ dharmo nārāyaṇa iti śrutaḥ
स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः
svarakṣaścāruṇirdhīmāṃstathā caiva kṛtaṃjayaḥ
कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः
kṛtaṃjayo bharadvājo gautamaḥ kaviruttamaḥ
वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः
vācaḥsravā munissākṣāttathā sūkṣmāyaṇiḥ śuciḥ
तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः
tṛṇabiṃdurmuniḥ kṛṣṇaḥ śaktiḥ śākteya uttaraḥ
जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः
jātūkarṇyo harissākṣātkṛṣṇadvaipāyano muniḥ
व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्
vyāsāvatārāñchṛṇvaṃtu kalpayogeśvarānkramāt
लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः
laiṃge vyāsāvatārā hi dvāparāṃ teṣu suvratāḥ
योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः
yogācāryāvatārāśca tathā śiṣyeṣu śūlinaḥ
तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः
tatra tatra vibhoḥ śiṣyāścatvāraḥ syurmahaujasaḥ
शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः
śiṣyāsteṣāṃ praśiṣyāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ
तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः
teṣāṃ saṃbhāvanālloke śaivājñākaraṇādibhiḥ
भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः
bhāgyavaṃto vimucyaṃte bhaktyā cātyaṃtabhāvitāḥ