Chapter 106

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कपिलेश्वरमहिमानुवर्णनो नाम पञ्चाधिकशतमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 106 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र पूतकेश्वरम् उत्तमम् । नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापक्षयंकरम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kapileśvaramahimānuvarṇano nāma pañcādhikaśatamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 106 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra pūtakeśvaram uttamam / narmadādakṣiṇe kūle sarvapāpakṣayaṃkaram

सुस्थापितः शिवस् तत्र लोकानां हितकाम्यया । यस् तत्र मनुजः शम्भुं पूजयेत् पाण्डुनन्दन

susthāpitaḥ śivas tatra lokānāṃ hitakāmyayā / yas tatra manujaḥ śambhuṃ pūjayet pāṇḍunandana

सर्वान् कामान् अवाप्नोति न स याति यमालयम् । कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्यां सर्वकामा नराधिप

sarvān kāmān avāpnoti na sa yāti yamālayam / kṛṣṇāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ sarvakāmā narādhipa

ये ऽर्चयन्ति महाकालं न ते यान्ति यमालयम्

ye 'rcayanti mahākālaṃ na te yānti yamālayam

जलशायीति नाम्ना वै विख्यातं वसुधातले । दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस् तत्र जनार्दनः

jalaśāyīti nāmnā vai vikhyātaṃ vasudhātale / dānavānāṃ vadhaṃ kṛtvā suptas tatra janārdanaḥ

चक्रं च क्षालितं तत्र देवदेवेन शौरिणा । सुदर्शनं च निष्पापं रेवातोयप्रभावतः

cakraṃ ca kṣālitaṃ tatra devadevena śauriṇā / sudarśanaṃ ca niṣpāpaṃ revātoyaprabhāvataḥ

युधिष्ठिर उवाच: चक्रतीर्थं समाचक्ष्व ऋषिसङ्घैर् निषेवितम् । विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश् चैव यत्फलम्

yudhiṣṭhira uvāca: cakratīrthaṃ samācakṣva ṛṣisaṅghair niṣevitam / viṣṇoḥ prabhāvamatulaṃ revāyāś caiva yatphalam

मार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाभाग विष्णुना च युधिष्ठिर । गृह्याद् गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्

mārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahābhāga viṣṇunā ca yudhiṣṭhira / gṛhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nirmitaṃ cakriṇā svayam

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । आसीत् पुरा महादैत्यो नलमेघ इति श्रुतः

tat te 'haṃ sampravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm / āsīt purā mahādaityo nalamegha iti śrutaḥ

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप । नलमेघभयात् पार्थ विष्णुरुद्राः सवासवाः

tena devā jitāḥ sarve hṛtarājyā narādhipa / nalameghabhayāt pārtha viṣṇurudrāḥ savāsavāḥ

यमस्कन्दजलेशाग्निवायवो वै धनेश्वरः । वसुवाक्पतिसिद्धाश् च प्रचेताश् च पितामहः

yamaskandajaleśāgnivāyavo vai dhaneśvaraḥ / vasuvākpatisiddhāś ca pracetāś ca pitāmahaḥ

गता देवाः परं लोकं विष्णुरुद्रनमस्कृतम् । स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर् वागीशप्रमुखा सुराः

gatā devāḥ paraṃ lokaṃ viṣṇurudranamaskṛtam / stuvanti vividhaiḥ stotrair vāgīśapramukhā surāḥ

नमः शिवमूर्तये तुभ्यं प्राक् सृष्टेः केवलात्मने । गुणत्रयविभागाय पश्चाद् भेदम् उपेयुषे

namaḥ śivamūrtaye tubhyaṃ prāk sṛṣṭeḥ kevalātmane / guṇatrayavibhāgāya paścād bhedam upeyuṣe

इन्द्रादिप्रमुखान् देवान् विवर्णानवनीपते । प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः

indrādipramukhān devān vivarṇānavanīpate / prasādābhimukho devaḥ pratyuvāca divaukasaḥ

स्वागतं सुरसङ्घाश् च कान्तिर् नष्टा पुरातनी । हिमप्लुष्टप्रभाणीव ज्योतिषां च मुखानि वै

svāgataṃ surasaṅghāś ca kāntir naṣṭā purātanī / himapluṣṭaprabhāṇīva jyotiṣāṃ ca mukhāni vai

प्रसभादर्चिषाम् एतद् अनुद्गीर्णं सुरायुधम् । वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्षते

prasabhādarciṣām etad anudgīrṇaṃ surāyudham / vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitaśrīva lakṣate

किंचायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । मन्त्रोपहृतवीर्यस्य फणिनो दैन्यम् आगतः

kiṃcāyamaridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ / mantropahṛtavīryasya phaṇino dainyam āgataḥ

कुबेरस्य मनः शल्यं शंसतीव पराभवम् । अपविद्धाङ्गदो बाहुर्भग्नशाख इव द्रुमः

kuberasya manaḥ śalyaṃ śaṃsatīva parābhavam / apaviddhāṅgado bāhurbhagnaśākha iva drumaḥ

यमो ऽपि व्यलिखद् भूमिं दण्डेनापि हतत्विषा । कुरु तस्मै नमो देहनिर्विण्णो याति लाघवम्

yamo 'pi vyalikhad bhūmiṃ daṇḍenāpi hatatviṣā / kuru tasmai namo dehanirviṇṇo yāti lāghavam

अमी च द्वादशादित्याः प्रतापक्षयशीतलाः । चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्

amī ca dvādaśādityāḥ pratāpakṣayaśītalāḥ / citranyastā iva gatāḥ prakāmālokanīyatām

मयि सृष्टिश् च लोकानां रक्षा युष्मास्व् अवस्थिता । ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना

mayi sṛṣṭiś ca lokānāṃ rakṣā yuṣmāsv avasthitā / tato mandānilodbhūtakamalākaraśobhinā

गुरुनेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । सद्विनेत्रो हरस्त्र्यक्षः सहस्रनयनाधिकौ

gurunetrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā / sadvinetro harastryakṣaḥ sahasranayanādhikau

वाचस्पतिर् उवाचेदं प्राञ्जलिर्हंसवाहनम् । युष्मद् वंशोद्भवस् तात नलमेघो महाबलः

vācaspatir uvācedaṃ prāñjalirhaṃsavāhanam / yuṣmad vaṃśodbhavas tāta nalamegho mahābalaḥ

तेन देवगणाः सर्वे निरस्ता दानवेन च । नलमेघो न वध्यो ऽतश् चलितेन मया सुरैः

tena devagaṇāḥ sarve nirastā dānavena ca / nalamegho na vadhyo 'taś calitena mayā suraiḥ

विना माधवदेवेन साध्यो भवति नैव हि । शङ्खपद्मगदापाणे जय चक्रधर प्रभो

vinā mādhavadevena sādhyo bhavati naiva hi / śaṅkhapadmagadāpāṇe jaya cakradhara prabho

इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशायिकः । उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरया गिरा

iti devastutiṃ śrutvā prabuddho jalaśāyikaḥ / uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīrayā girā

किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समस्तैश् च सुरासुरैः । ब्रह्मोवाच: नलमेघभयेनेह सम्प्राप्तास् तव मन्दिरम्

kimarthaṃ bodhito brahman samastaiś ca surāsuraiḥ / brahmovāca: nalameghabhayeneha samprāptās tava mandiram

न वध्यः कस्यचित् पापो नलमेघो जनार्दन । तव हस्तेन दुष्टात्मा मृत्युं प्राप्स्यति नान्यथा

na vadhyaḥ kasyacit pāpo nalamegho janārdana / tava hastena duṣṭātmā mṛtyuṃ prāpsyati nānyathā

जनार्दन उवाच: स्वस्थानं यान्तु गीर्वाणा वधिष्यामि महाबलम् । स्थानं शंसन्तु मे देवा वसते यत्र दुर्मतिः

janārdana uvāca: svasthānaṃ yāntu gīrvāṇā vadhiṣyāmi mahābalam / sthānaṃ śaṃsantu me devā vasate yatra durmatiḥ

देवा ऊचुः: हिमालयगुहां कृष्ण वसते दानवेश्वरः । चतुर्विंशत्सहस्रैस् तु कन्याभिस् तु समावृतः

devā ūcuḥ: himālayaguhāṃ kṛṣṇa vasate dānaveśvaraḥ / caturviṃśatsahasrais tu kanyābhis tu samāvṛtaḥ

तुरङ्गैः स्यन्दनैश् चैव संख्या तेषां न विद्यते । भवनानि विचित्राणि असंख्यानि बहून्य् अपि

turaṅgaiḥ syandanaiś caiva saṃkhyā teṣāṃ na vidyate / bhavanāni vicitrāṇi asaṃkhyāni bahūny api

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश् च द्विरदोपमाः । महाबलो ऽवसत् तत्र गीर्वाणभयदायकः

dviradāḥ parvatākārā hayāś ca dviradopamāḥ / mahābalo 'vasat tatra gīrvāṇabhayadāyakaḥ

श्रुत्वा देवो वचस् तेषां देवानामातुरात्मनाम् । गरुडं चिन्तयामास शत्रुसङ्घविदारणम्

śrutvā devo vacas teṣāṃ devānāmāturātmanām / garuḍaṃ cintayāmāsa śatrusaṅghavidāraṇam

चक्रं करेण संगृह्य गदां शङ्खं ततः प्रभुः । शार्ङ्गं च मुशलं सीरं गृहीत्वा हि जनार्दनः

cakraṃ kareṇa saṃgṛhya gadāṃ śaṅkhaṃ tataḥ prabhuḥ / śārṅgaṃ ca muśalaṃ sīraṃ gṛhītvā hi janārdanaḥ

आरूढः पक्षिराजं तु वधार्थं दानवस्य च । दानवस्य गृहे पार्थ उत्पाता घोरदर्शनाः

ārūḍhaḥ pakṣirājaṃ tu vadhārthaṃ dānavasya ca / dānavasya gṛhe pārtha utpātā ghoradarśanāḥ

गोमायुर्गृहमध्ये तु कपोतो गृहम् आविशत् । विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डं पपात ह

gomāyurgṛhamadhye tu kapoto gṛham āviśat / vinā vātena tasyaiva dhvajadaṇḍaṃ papāta ha

सर्पमूषकयोर् बुद्धं तथा केशरिनागयोः । उन्मार्गाः सरितस् तत्र वहन्ते चक्रमाश्रिताः

sarpamūṣakayor buddhaṃ tathā keśarināgayoḥ / unmārgāḥ saritas tatra vahante cakramāśritāḥ

अकाले तरुपुष्पाणि दृश्यन्ते तत्र पर्वते । ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम्

akāle tarupuṣpāṇi dṛśyante tatra parvate / tataḥ prāpto jagannātho himavantaṃ nageśvaram

पाञ्चजन्यं च कृष्णेन पूरितं पुरसन्निधौ । पाञ्चजन्यस्य शब्देन आरूढो दानवेश्वरः

pāñcajanyaṃ ca kṛṣṇena pūritaṃ purasannidhau / pāñcajanyasya śabdena ārūḍho dānaveśvaraḥ

नलमेघ उवाच: को ऽयं मृत्युवशं प्राप्तस् त्व् अज्ञानेन समावृतः । धुन्धुमार व्रज शीघ्रं स्वसैन्यपरिवारितः

nalamegha uvāca: ko 'yaṃ mṛtyuvaśaṃ prāptas tv ajñānena samāvṛtaḥ / dhundhumāra vraja śīghraṃ svasainyaparivāritaḥ

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बलशालिनम् । धुन्धुमार उवाच: आनयामि न सन्देहः सुरपक्षांश् च साम्प्रतम्

balādānaya taṃ baddhvā mamāgre balaśālinam / dhundhumāra uvāca: ānayāmi na sandehaḥ surapakṣāṃś ca sāmpratam

स्यन्दनैश्च समायुक्तो गजवाजिभटैः सह । दृष्टस् तातो जगद् योनिः सुपर्णस्थो महाबलः

syandanaiśca samāyukto gajavājibhaṭaiḥ saha / dṛṣṭas tāto jagad yoniḥ suparṇastho mahābalaḥ

गृह्यतां गृह्यताम् एष इत्य् उक्तास् ते च किङ्कराः । चतुर्दिक्षु च वर्तन्ते किङ्कराः केशवस्य च

gṛhyatāṃ gṛhyatām eṣa ity uktās te ca kiṅkarāḥ / caturdikṣu ca vartante kiṅkarāḥ keśavasya ca

सुपर्णेनाग्निबाणेन हन्यन्ते शलभा इव । धुन्धुमारो ऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः

suparṇenāgnibāṇena hanyante śalabhā iva / dhundhumāro 'pi kṛṣṇena śaraghātena tāḍitaḥ

हतो वक्षस्थलोपान्ते पतितः स्यन्दनोपरि । हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश् चक्रुरुद्यताः

hato vakṣasthalopānte patitaḥ syandanopari / hāhākāraṃ tataḥ sarve dānavāś cakrurudyatāḥ

नलमेघस् ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः । ददर्श केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्

nalameghas tataḥ kruddho rathārūḍho vinirgataḥ / dadarśa keśavaṃ pārtha śaṅkhacakragadādharam

नलमेघ उवाच: हन्यतां दानवाः कृष्णो निहतो येन दानवः । हत्वा च मे चमूमुख्यमधुना च क्व यास्यति

nalamegha uvāca: hanyatāṃ dānavāḥ kṛṣṇo nihato yena dānavaḥ / hatvā ca me camūmukhyamadhunā ca kva yāsyati

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ धर्षयामास सायकैः । दानवस्य शरांस् तत्र छेदयामास केशवः

ityuktvā dānavaḥ pārtha dharṣayāmāsa sāyakaiḥ / dānavasya śarāṃs tatra chedayāmāsa keśavaḥ

गरुत्मान् भक्षयामास तत्सैन्यम् अतिभीषणम् । कृष्णेन द्विगुणास् तत्र प्रेषिता हि शिलीमुखाः

garutmān bhakṣayāmāsa tatsainyam atibhīṣaṇam / kṛṣṇena dviguṇās tatra preṣitā hi śilīmukhāḥ

द्विगुणाद् द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । ते ऽपि चाष्टगुणाः कृष्णं छादयामासुरोजसा

dviguṇād dviguṇīkṛtya preṣayāmāsa dānavaḥ / te 'pi cāṣṭaguṇāḥ kṛṣṇaṃ chādayāmāsurojasā

ततः क्रुद्धेन देवेन आग्नेयं प्रेषितं तदा । वारुणं प्रतिवायव्यं नलमेघो व्यसर्जयत्

tataḥ kruddhena devena āgneyaṃ preṣitaṃ tadā / vāruṇaṃ prativāyavyaṃ nalamegho vyasarjayat

नारसिंहं नृसिंहो ऽयं प्रेषयामास पाण्डव । नारसिंहं ततो दृष्ट्वा नलमेघो महाबलः

nārasiṃhaṃ nṛsiṃho 'yaṃ preṣayāmāsa pāṇḍava / nārasiṃhaṃ tato dṛṣṭvā nalamegho mahābalaḥ

उत्तीर्णः स्यन्दनाच् छीघ्रं खड्गं गृह्य करेण तु । प्रेषयामास कृष्णाय तं हन्तुं बलवत्तरः

uttīrṇaḥ syandanāc chīghraṃ khaḍgaṃ gṛhya kareṇa tu / preṣayāmāsa kṛṣṇāya taṃ hantuṃ balavattaraḥ

क्रुद्धो ऽथ दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति । खड्गेन घातयामास गदापाणिं जनार्दनम्

kruddho 'tha dānavaḥ pārtha āgataḥ keśavaṃ prati / khaḍgena ghātayāmāsa gadāpāṇiṃ janārdanam

मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः । हतो वक्षस्थले दैत्यो नलमेघो महाबलः

maṇḍalāgraṃ tato gṛhya keśavo hṛṣṭamānasaḥ / hato vakṣasthale daityo nalamegho mahābalaḥ

जनार्दनं तदा दैत्यो नाराचेन जघान ह । जनार्दनस् ततः क्रुद्धो नलमेघं मृधे नृप

janārdanaṃ tadā daityo nārācena jaghāna ha / janārdanas tataḥ kruddho nalameghaṃ mṛdhe nṛpa

अमोघं चक्रम् आदाय शिरस् तस्य न्यपातयत् । पतता शिरसा तस्य वसुधा च प्रकम्पिता

amoghaṃ cakram ādāya śiras tasya nyapātayat / patatā śirasā tasya vasudhā ca prakampitā

समुद्राः क्षुभिताः पार्थ भयाद् उन्मार्गगामिनः । पुष्पवष्टिं ततो देवा ववृषुः केशवोपरि

samudrāḥ kṣubhitāḥ pārtha bhayād unmārgagāminaḥ / puṣpavaṣṭiṃ tato devā vavṛṣuḥ keśavopari

अवध्यः सुरसङ्घानां स हतः केशवेन तु । स्वस्थानश् च गतो देवो नलमेघे निपातिते

avadhyaḥ surasaṅghānāṃ sa hataḥ keśavena tu / svasthānaś ca gato devo nalameghe nipātite

जनार्दनो ऽपि कौन्तेय नर्मदातटम् आश्रितः । लक्ष्मीसमन्वितः कृष्णो विलीनो नर्मदातटे

janārdano 'pi kaunteya narmadātaṭam āśritaḥ / lakṣmīsamanvitaḥ kṛṣṇo vilīno narmadātaṭe

चक्रं विमोचितं पापक्षालनाय मलान्वितम् । पतितं नर्मदातोये जलशायि समन्वितम्

cakraṃ vimocitaṃ pāpakṣālanāya malānvitam / patitaṃ narmadātoye jalaśāyi samanvitam

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदायाः प्रभावतः । नलमेघवधोत्पन्नं यत्पापं मनुजाधिप

nirdhūtakalmaṣaṃ jātaṃ narmadāyāḥ prabhāvataḥ / nalameghavadhotpannaṃ yatpāpaṃ manujādhipa

तत्सर्वं क्षालितं शीघ्रं रेवायाम्भसि भारत । तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् जलशायी महीतले

tatsarvaṃ kṣālitaṃ śīghraṃ revāyāmbhasi bhārata / tadā prabhṛti loke 'smin jalaśāyī mahītale

चक्रतीर्थं वदन्त्य् अन्ये अनेकाघौघनाशनम्

cakratīrthaṃ vadanty anye anekāghaughanāśanam

तत् तीर्थस्य प्रभावं वै शृणुष्वैकमना नृप । नागानां च यथानन्तो गीर्वाणानां जनार्दन

tat tīrthasya prabhāvaṃ vai śṛṇuṣvaikamanā nṛpa / nāgānāṃ ca yathānanto gīrvāṇānāṃ janārdana

मासानां मार्गशीर्षो ऽपि नदीपुण्या हि नर्मदा । मासि मार्गे सिते पक्षे एकादश्यां शुभे दिने

māsānāṃ mārgaśīrṣo 'pi nadīpuṇyā hi narmadā / māsi mārge site pakṣe ekādaśyāṃ śubhe dine

गत्वा ये मनुजास् तत्र कामक्रोधविवर्जिताः । स्नापयन्ति श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम्

gatvā ye manujās tatra kāmakrodhavivarjitāḥ / snāpayanti śriyaḥ kāntaṃ nāgaparyaṅkaśāyinam

राजेन्द्र परया भक्त्या क्षौद्रसागरसर्पिषा । गुडेन तोयमिश्रेण जगद् योनिं जनार्दनम्

rājendra parayā bhaktyā kṣaudrasāgarasarpiṣā / guḍena toyamiśreṇa jagad yoniṃ janārdanam

स्नाप्यमानाश् च पश्यन्ति ये लोकागतपातकाः । ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्

snāpyamānāś ca paśyanti ye lokāgatapātakāḥ / te yānti paramaṃ lokaṃ surāsuranamaskṛtam

घृतेन बोधयेद् दीपम् अथवा तैलमिश्रितम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा देवः स्यान् नात्र संशयः

ghṛtena bodhayed dīpam athavā tailamiśritam / rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā devaḥ syān nātra saṃśayaḥ

कथां च वैष्णवीं भक्त्या ये शृण्वन्ति नरोत्तमाः । ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः

kathāṃ ca vaiṣṇavīṃ bhaktyā ye śṛṇvanti narottamāḥ / brahmahatyādipāpebhyo mucyante nātra saṃśayaḥ

ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणं जलशायि जगद्गुरुम् । प्रदक्षिणीकृतं तेन जम्बूद्वीपं नरेश्वर

ye kurvanti pradakṣiṇaṃ jalaśāyi jagadgurum / pradakṣiṇīkṛtaṃ tena jambūdvīpaṃ nareśvara

ततः प्रभाते विमले पितॄन् संतर्प्य यत्नतः । श्राद्धं वै ब्राह्मणैस् तत्र पूज्यैः पाण्डवसत्तम

tataḥ prabhāte vimale pitṝn saṃtarpya yatnataḥ / śrāddhaṃ vai brāhmaṇais tatra pūjyaiḥ pāṇḍavasattama

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जितैः । वेदाभ्यसनशीलैश् च स्वकर्मनिरतैः शुभैः

svadāranirataiḥ śāntaiḥ paradāravivarjitaiḥ / vedābhyasanaśīlaiś ca svakarmanirataiḥ śubhaiḥ

नित्यं सज्जनशीलैश् च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः । तादृशैः कारयेच् छ्राद्धम् इच्छेयुः श्रेय आत्मनाम्

nityaṃ sajjanaśīlaiś ca trisandhyāparipālakaiḥ / tādṛśaiḥ kārayec chrāddham iccheyuḥ śreya ātmanām

ते धन्या मानुषे लोके पुण्याश् चैवात्र मानुषाः । ये वसन्ति सदा कालं पदे ब्रह्माश्रये ह्रदे

te dhanyā mānuṣe loke puṇyāś caivātra mānuṣāḥ / ye vasanti sadā kālaṃ pade brahmāśraye hrade

जलशायिनं च पश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् । पक्षोपवासं ये केचिद् व्रतं चान्द्रायणं शुभम्

jalaśāyinaṃ ca paśyanti pratyakṣaṃ suranāyakam / pakṣopavāsaṃ ye kecid vrataṃ cāndrāyaṇaṃ śubham

मासोपवासम् उग्रं च तथान्यत् परमं व्रतम् । तत्र तीर्थे तु यः पार्थ कुर्यात् स्वर्गम् अवाप्नुयात्

māsopavāsam ugraṃ ca tathānyat paramaṃ vratam / tatra tīrthe tu yaḥ pārtha kuryāt svargam avāpnuyāt

अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलधेनोस् तु यत्फलम् । तथा यस्मिन् यथा देयं दानं तस्य श्रुतं फलम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tiladhenos tu yatphalam / tathā yasmin yathā deyaṃ dānaṃ tasya śrutaṃ phalam

एतत् कथान्तरे पुण्ये मुनीन्द्रैः पापनाशनम् । श्रुतं हि नैमिषारण्ये नारदाद्यैर् अनेकधा

etat kathāntare puṇye munīndraiḥ pāpanāśanam / śrutaṃ hi naimiṣāraṇye nāradādyair anekadhā

इदम् आख्यानम् आयुष्यं पुण्यं कीर्तिविवर्धनम् । विप्राणां श्रावयेद् यस् तु सर्वं तत् फलम् आप्नुयात्

idam ākhyānam āyuṣyaṃ puṇyaṃ kīrtivivardhanam / viprāṇāṃ śrāvayed yas tu sarvaṃ tat phalam āpnuyāt

बहूनां न प्रदेयानि गोगृहं शयनं किल । विभक्तदक्षिणा ह्य् एषा दातारं नोपतिष्ठति

bahūnāṃ na pradeyāni gogṛhaṃ śayanaṃ kila / vibhaktadakṣiṇā hy eṣā dātāraṃ nopatiṣṭhati

एकस्मै सा प्रदातव्या बहूनां न युधिष्ठिर । सा च विक्रयमापन्ना दहेद् आसप्तमं कुलम्

ekasmai sā pradātavyā bahūnāṃ na yudhiṣṭhira / sā ca vikrayamāpannā dahed āsaptamaṃ kulam

तिलाः श्वेतास् तथा कृष्णास् तिलाः प्रोक्ताश् च वर्णतः । तिलानां च प्रमाणानि धेनोर् वत्सस्य कारयेत्

tilāḥ śvetās tathā kṛṣṇās tilāḥ proktāś ca varṇataḥ / tilānāṃ ca pramāṇāni dhenor vatsasya kārayet

दातव्या वत्सकेनाथ बहूनां कामिनां न तु । यस्मिन् देशे च यन् मानं तिलानां च विचारतः

dātavyā vatsakenātha bahūnāṃ kāmināṃ na tu / yasmin deśe ca yan mānaṃ tilānāṃ ca vicārataḥ

तेन मानेन सा कार्या अक्षयं फलम् इच्छता । अर्चनीया प्रयत्नेन गन्धपुष्पाक्षतैर् विभो

tena mānena sā kāryā akṣayaṃ phalam icchatā / arcanīyā prayatnena gandhapuṣpākṣatair vibho

नासायां सर्वगन्धाश् च जिह्वायां षड् रसा धृताः । मुक्ताफलानि वा दन्तजङ्घापुच्छेषु योजयेत्

nāsāyāṃ sarvagandhāś ca jihvāyāṃ ṣaḍ rasā dhṛtāḥ / muktāphalāni vā dantajaṅghāpuccheṣu yojayet

कुक्षौ कार्पासकं देयं नाभ्यां पद्मं सकाञ्चनम् । ओष्ठे मधुघृतं दद्यात् कुर्यात् सर्पिश् च रोमके

kukṣau kārpāsakaṃ deyaṃ nābhyāṃ padmaṃ sakāñcanam / oṣṭhe madhughṛtaṃ dadyāt kuryāt sarpiś ca romake

कम्बले कम्बलं दद्याल् ललाटे ताम्रभाजनम् । स्कन्धे तु शकला देया लोहदण्डं च सङ्कटे

kambale kambalaṃ dadyāl lalāṭe tāmrabhājanam / skandhe tu śakalā deyā lohadaṇḍaṃ ca saṅkaṭe

गुडं चैव गुदे दद्याच् छ्रोण्यां मधुघृते तथा । यवसे पायसं दद्याद् घृतक्षौद्रसमन्वितम्

guḍaṃ caiva gude dadyāc chroṇyāṃ madhughṛte tathā / yavase pāyasaṃ dadyād ghṛtakṣaudrasamanvitam

स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरी मुक्तालाङ्गुलभूषणा । वस्त्रं सदन्नं दातव्यं कांस्यपात्रसुदोहना

svarṇaśṛṅgī raupyakhurī muktālāṅgulabhūṣaṇā / vastraṃ sadannaṃ dātavyaṃ kāṃsyapātrasudohanā

यत् तु बालकृतं पापं यद् वा कृतम् अजानता । वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यच् च चिन्तितम्

yat tu bālakṛtaṃ pāpaṃ yad vā kṛtam ajānatā / vācā kṛtaṃ karmakṛtaṃ manasā yac ca cintitam

जलमात्रे ष्ठीवने च मुशले वा विलङ्घिते । वृषलीगमने चैव गुरुदारनिषेवणे

jalamātre ṣṭhīvane ca muśale vā vilaṅghite / vṛṣalīgamane caiva gurudāraniṣevaṇe

कन्यायां गमने चैव सुव्रर्णस्तेय एव च । सुरापानं च यच् चापि तिलधेनुः पुनाति हि

kanyāyāṃ gamane caiva suvrarṇasteya eva ca / surāpānaṃ ca yac cāpi tiladhenuḥ punāti hi

अहोरात्रोपवासेन विधिवत् सा मयोदिता । यासौ यमपुरे चैव नदी वैतरणी स्मृता

ahorātropavāsena vidhivat sā mayoditā / yāsau yamapure caiva nadī vaitaraṇī smṛtā

बालुकायाः स्थले चैव पच्यते यत्र दुष्कृती । अवीचिनरकोपेतौ यौ वै युगलपर्वतौ

bālukāyāḥ sthale caiva pacyate yatra duṣkṛtī / avīcinarakopetau yau vai yugalaparvatau

यत्र लोहमुखाः काका यत्र स्थानं भयानकम् । असिपत्रवनं यत्र तप्तं च बालुकम्

yatra lohamukhāḥ kākā yatra sthānaṃ bhayānakam / asipatravanaṃ yatra taptaṃ ca bālukam

तत्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजा ऽश्रमं व्रजेत् । धर्मराजस् तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वाक्यम् अब्रवीत्

tatsukhena vyatikramya dharmarājā 'śramaṃ vrajet / dharmarājas tu taṃ dṛṣṭvā sūnṛtaṃ vākyam abravīt

वितानं विततं योग्यं मणिरलविभूषितम् । अत्रागच्छ नृपश्रेष्ठ गच्छ त्वं परमां गतिम्

vitānaṃ vitataṃ yogyaṃ maṇiralavibhūṣitam / atrāgaccha nṛpaśreṣṭha gaccha tvaṃ paramāṃ gatim

मा च पापरते दानं न तद् दानं परं हितम् । मा विकाले विरूपे च न व्यङ्गे तु तथैव च

mā ca pāparate dānaṃ na tad dānaṃ paraṃ hitam / mā vikāle virūpe ca na vyaṅge tu tathaiva ca

अवेदविदुषे चैव ब्राह्मणे मदविक्लवे । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च व्रतहीने तथैव च

avedaviduṣe caiva brāhmaṇe madaviklave / mitraghne ca kṛtaghne ca vratahīne tathaiva ca

वेदान्तगाय दातव्या तस्य तत् त्वं विजानते । वेदान्तगे तु सा देया श्रोत्रिये ऽभूतबालका

vedāntagāya dātavyā tasya tat tvaṃ vijānate / vedāntage tu sā deyā śrotriye 'bhūtabālakā

सर्वाङ्गरुचिरे देया पवित्रे च प्रियंवदे । पौर्णमास्याम् अमावास्यां कार्तिक्यां चापि भारत

sarvāṅgarucire deyā pavitre ca priyaṃvade / paurṇamāsyām amāvāsyāṃ kārtikyāṃ cāpi bhārata

वैशाख्यां मार्गशीर्षे च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वथा

vaiśākhyāṃ mārgaśīrṣe ca grahaṇe candrasūryayoḥ / ayane viṣuve caiva vyatīpāte ca sarvathā

षडशीतिमुखे चैव गजछायासु सर्वदा । एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर् मयानघ

ṣaḍaśītimukhe caiva gajachāyāsu sarvadā / eṣa te kathitaḥ kalpastiladhenor mayānagha

भित्त्वा च भास्करं लोकं हरिलोकं व्रजन्ति ते । एतत् ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप

bhittvā ca bhāskaraṃ lokaṃ harilokaṃ vrajanti te / etat te sarvamākhyātaṃ cakratīrthaphalaṃ nṛpa

श्रवणात् कीर्तनाद् वा ऽपि गोसहस्रफलं लभेत्

śravaṇāt kīrtanād vā 'pi gosahasraphalaṃ labhet