इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये गाञ्जालतीर्थवर्णनो नाम द्वादशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 13 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् परमं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् । दिशि याम्यां समाख्यातं नाम्ना वै बालुकेश्वरम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye gāñjālatīrthavarṇano nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 13 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat paramaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam / diśi yāmyāṃ samākhyātaṃ nāmnā vai bālukeśvaram
पुण्यं प्रकीर्तितं तत्र लिङ्गम् परमसिद्धिदम् । तत्र स्नात्वा यथान्यायं हेमभारफलं लभेत्
puṇyaṃ prakīrtitaṃ tatra liṅgam paramasiddhidam / tatra snātvā yathānyāyaṃ hemabhāraphalaṃ labhet
शङ्कुकर्ण इति ख्यातो यक्षः परमसिद्धिदः । उत्तरायणम् आसाद्य कन्या रेवासमागमे
śaṅkukarṇa iti khyāto yakṣaḥ paramasiddhidaḥ / uttarāyaṇam āsādya kanyā revāsamāgame
संजगाम नृपश्रेष्ठ शिवसंसक्तमानसः । मणिमाणिक्यरत्नानि ब्राह्मणार्थमकल्पयत्
saṃjagāma nṛpaśreṣṭha śivasaṃsaktamānasaḥ / maṇimāṇikyaratnāni brāhmaṇārthamakalpayat
तावन् नृपस् तु तं स्थानात् स्थाणुं चैव महेश्वरम् । चालयामास यक्षस् तु ततः क्रुद्धो महेश्वरः
tāvan nṛpas tu taṃ sthānāt sthāṇuṃ caiva maheśvaram / cālayāmāsa yakṣas tu tataḥ kruddho maheśvaraḥ
ददाह हस्तौ यक्षस्य विस्मयाविष्टचेतसः । आकाशवचसा प्रोक्तं विषादं त्यज पुत्रक
dadāha hastau yakṣasya vismayāviṣṭacetasaḥ / ākāśavacasā proktaṃ viṣādaṃ tyaja putraka
सुरसङ्घास्त्रयस्त्रिंशत् नैनं चालयितुं क्षमाः । सुरासुरगुरून् देवं स्थाणुभूतं स्वयम्भुवम्
surasaṅghāstrayastriṃśat nainaṃ cālayituṃ kṣamāḥ / surāsuragurūn devaṃ sthāṇubhūtaṃ svayambhuvam
किं पुनर्दानवा यक्षमानुषाश्चाल्पचेतसः । क्षमयित्वा तु देवेशं शङ्कुकर्णो महेश्वरम्
kiṃ punardānavā yakṣamānuṣāścālpacetasaḥ / kṣamayitvā tu deveśaṃ śaṅkukarṇo maheśvaram
सूर्यकोटिसमप्रख्यं ज्वलन्तं दीप्ततेजसम् । अज्ञानात् कृतम् एतत् तु क्षन्तव्यं मयि पुत्रके
sūryakoṭisamaprakhyaṃ jvalantaṃ dīptatejasam / ajñānāt kṛtam etat tu kṣantavyaṃ mayi putrake
उवाच वचनं देवं वरं देहि महेश्वर । प्रसाद्य चाब्रवीद् यक्षस् तव भृत्यं वशं गतम्
uvāca vacanaṃ devaṃ varaṃ dehi maheśvara / prasādya cābravīd yakṣas tava bhṛtyaṃ vaśaṃ gatam
गणत्वं गणमध्ये तु देहि हे सुरसत्तम । यक्षतीर्थम् इति ख्यातं लिङ्गं वै बालुकेश्वरम्
gaṇatvaṃ gaṇamadhye tu dehi he surasattama / yakṣatīrtham iti khyātaṃ liṅgaṃ vai bālukeśvaram
कर्तुम् अर्हसि देवेश तीर्थे ऽस्मिन् सचराचरैः । अयने चोत्तरे ह्य् अत्र स्नानदानमनुत्तमम्
kartum arhasi deveśa tīrthe 'smin sacarācaraiḥ / ayane cottare hy atra snānadānamanuttamam
इमं वरम् अहं मन्ये यदि तुष्टो ऽसि शङ्कर । शङ्कर उवाच: सर्वकाभफलावाप्तिर् मत्प्रसादाद् भविष्यति
imaṃ varam ahaṃ manye yadi tuṣṭo 'si śaṅkara / śaṅkara uvāca: sarvakābhaphalāvāptir matprasādād bhaviṣyati
एवम् उक्त्वा महेशानस् तत्रैवान्तर धीयत । शङ्कुकर्णो महातेजास् तीर्थस्यास्य प्रभावतः
evam uktvā maheśānas tatraivāntara dhīyata / śaṅkukarṇo mahātejās tīrthasyāsya prabhāvataḥ
दिव्ययानं समारुह्य ययौ माहेश्वरं पुरम् । अथान्यत् परमं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्
divyayānaṃ samāruhya yayau māheśvaraṃ puram / athānyat paramaṃ tīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam
दिशि याम्यां समाख्यातं नाम्ना पूर्णमनोरथम् । पुण्यकीर्तनलिङ्गं तु ब्रह्महत्याप्रणाशनम्
diśi yāmyāṃ samākhyātaṃ nāmnā pūrṇamanoratham / puṇyakīrtanaliṅgaṃ tu brahmahatyāpraṇāśanam
तत्र स्नात्वा महाराज गोसहस्रफलं लभेत् । हरिवर्मा पुरा चासीद् विराट्नगराधिपः
tatra snātvā mahārāja gosahasraphalaṃ labhet / harivarmā purā cāsīd virāṭnagarādhipaḥ
सर्वधर्मगुणोपेतो यज्ञयाजी महायशाः । इष्टस् तत्र महायज्ञो येन वै कल्पगातटे
sarvadharmaguṇopeto yajñayājī mahāyaśāḥ / iṣṭas tatra mahāyajño yena vai kalpagātaṭe
गोलक्षं तत्र दत्तं च हेमभारपरिष्कृतम् । देवाश् च तार्पितास् तत्र ब्रह्माविष्णुर् बृहस्पतिः
golakṣaṃ tatra dattaṃ ca hemabhārapariṣkṛtam / devāś ca tārpitās tatra brahmāviṣṇur bṛhaspatiḥ
ब्राह्मणाः पूजिता भक्त्या नानारत्नविभूषिताः । प्रशशंसुश्च नृपतिं सुराः पूर्णमनोरथाः
brāhmaṇāḥ pūjitā bhaktyā nānāratnavibhūṣitāḥ / praśaśaṃsuśca nṛpatiṃ surāḥ pūrṇamanorathāḥ
अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थात् तीर्थमनुत्तमम् । रेवामत्स्यासमायोगे सुरासुरनमस्कृतम्
athānyat kathayiṣyāmi tīrthāt tīrthamanuttamam / revāmatsyāsamāyoge surāsuranamaskṛtam
नाभागस्य च संवादम् आपस्तम्बस्य चानघ । मन्वन्तरे चाक्षुषे वै संप्राप्ते द्वापरे युगे
nābhāgasya ca saṃvādam āpastambasya cānagha / manvantare cākṣuṣe vai saṃprāpte dvāpare yuge
नाम्ना मत्स्येश्वरं लिङ्गं जलमध्ये व्यवस्थितम् । पूज्यते नागकन्याभिर् न तं पश्यन्ति मानुषाः
nāmnā matsyeśvaraṃ liṅgaṃ jalamadhye vyavasthitam / pūjyate nāgakanyābhir na taṃ paśyanti mānuṣāḥ
महातेजो मणिमयं चन्द्रबिम्बसमप्रभम् । स्मरणाद् यस्य देवस्य ब्रह्महत्या प्रणश्यति
mahātejo maṇimayaṃ candrabimbasamaprabham / smaraṇād yasya devasya brahmahatyā praṇaśyati
युधिष्ठिर उवाच: साधुभिः सह संवासात् के गुणाः परिकीर्तिताः । काः कथाः कानि पुण्यानि सङ्गमे साप्तकल्पगे
yudhiṣṭhira uvāca: sādhubhiḥ saha saṃvāsāt ke guṇāḥ parikīrtitāḥ / kāḥ kathāḥ kāni puṇyāni saṅgame sāptakalpage
मार्कण्डेय उवाच: अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । नाभागस्य च संवादम् आपस्तम्ब तपोनिधेः
mārkaṇḍeya uvāca: atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam / nābhāgasya ca saṃvādam āpastamba taponidheḥ
महर्षिश्चात्मवान् पूर्वम् आपस्तम्बो द्विजोत्तमः । उपवासकृतारम्भो बभूव भगवांस् तथा
maharṣiścātmavān pūrvam āpastambo dvijottamaḥ / upavāsakṛtārambho babhūva bhagavāṃs tathā
नित्यम् क्रोधं च कामञ्च लोभं मोहं विसृज्य च । रेवामत्स्यासमायोगे विवेश सलिलाशये
nityam krodhaṃ ca kāmañca lobhaṃ mohaṃ visṛjya ca / revāmatsyāsamāyoge viveśa salilāśaye
स मत्स्यैः सलिलावर्ते सरितश्चानुगैस् तदा । तत्रान्योत्पतितैर् जालैः समानीतो महायशाः
sa matsyaiḥ salilāvarte saritaścānugais tadā / tatrānyotpatitair jālaiḥ samānīto mahāyaśāḥ
तस्माद् उत्तारयाम् आसुः सलिलाद् ब्रह्मनन्दनम् । तं दृष्ट्वा तपसा दीप्तं कैवर्ता भयविह्वलाः
tasmād uttārayām āsuḥ salilād brahmanandanam / taṃ dṛṣṭvā tapasā dīptaṃ kaivartā bhayavihvalāḥ
शिरोभिः प्रणिपत्योच्चैर् इदं वचनमब्रुवन् । अज्ञानात् क्रियमाणानामस्माकं क्षन्तुम् अर्हसि
śirobhiḥ praṇipatyoccair idaṃ vacanamabruvan / ajñānāt kriyamāṇānāmasmākaṃ kṣantum arhasi
किं वा किं च प्रियं ते ऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत । स मुनिस्तन् महद् दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम्
kiṃ vā kiṃ ca priyaṃ te 'dya tadājñāpaya suvrata / sa munistan mahad dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam
कृपया परयाविष्टो दाशान् प्रोवाच दुःखितः । दुःखितानीह भूतानि यो न भूतैः पृथग् विधैः
kṛpayā parayāviṣṭo dāśān provāca duḥkhitaḥ / duḥkhitānīha bhūtāni yo na bhūtaiḥ pṛthag vidhaiḥ
केवलात्म सुखेच्छातो ऽवेन् नृशंसतरो ऽस्ति कः । अहो ऽस्वस्थेष्वकारुण्यं स्वआर्थे चैव बलिर्वृथा
kevalātma sukhecchāto 'ven nṛśaṃsataro 'sti kaḥ / aho 'svastheṣvakāruṇyaṃ svaārthe caiva balirvṛthā
ज्ञानिनाम् अपि चेद् यस् तु केवलात्महिते रतः । ज्ञानिनो हि यथा स्वार्थम् आश्रित्य ध्यानम् आश्रिताः
jñāninām api ced yas tu kevalātmahite rataḥ / jñānino hi yathā svārtham āśritya dhyānam āśritāḥ
दुःखार्तानीह भूतानि प्रयान्ति शरणं ततः । यो ऽभिवाञ्छति भोक्तुं वै सुखान्येकान् ततो जनः
duḥkhārtānīha bhūtāni prayānti śaraṇaṃ tataḥ / yo 'bhivāñchati bhoktuṃ vai sukhānyekān tato janaḥ
पापात् परतरं तं हि प्रवदन्ति मुमुक्षवः । को नु मे स्याद् उपायो हि येनाहं दुःखितात्मनाम्
pāpāt parataraṃ taṃ hi pravadanti mumukṣavaḥ / ko nu me syād upāyo hi yenāhaṃ duḥkhitātmanām
अन्तःप्रविश्य भूतानां भवेयं सर्वदुःखभुक् । यन्ममास्ति शुभं किंचित् तद् दीनान् उपगच्छतु
antaḥpraviśya bhūtānāṃ bhaveyaṃ sarvaduḥkhabhuk / yanmamāsti śubhaṃ kiṃcit tad dīnān upagacchatu
यत् कृतं दुष्कृतं तैश्च तदशेषमुपैतु माम् । दृष्ट्वा तान् कृपणान् व्यङ्गान् अनङ्गान् रोगिणस् तथा
yat kṛtaṃ duṣkṛtaṃ taiśca tadaśeṣamupaitu mām / dṛṣṭvā tān kṛpaṇān vyaṅgān anaṅgān rogiṇas tathā
दया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः । प्राणसंशयमापन्नान् प्राणिनो भयविह्वलान्
dayā na jāyate yasya sa rakṣa iti me matiḥ / prāṇasaṃśayamāpannān prāṇino bhayavihvalān
यो न रक्षति शस्तो ऽपि स तत्पापं समश्नुते । आहूतानां नयार्तानां सुखं यद् उपजायते
yo na rakṣati śasto 'pi sa tatpāpaṃ samaśnute / āhūtānāṃ nayārtānāṃ sukhaṃ yad upajāyate
तस्य स्वर्गापवर्गौ च कलां नार्हन्ति षोडशीम् । तस्माच्चैतान् अहं दीनां छक्तुं मीनान् सुदुःखितान्
tasya svargāpavargau ca kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / tasmāccaitān ahaṃ dīnāṃ chaktuṃ mīnān suduḥkhitān
यादृङ्मात्रं न पश्यामि किं पुनस् त्रिदशालयम् । निशम्यैतन् मुनेर् वाक्यं दाशास्ते जातसंभ्रमाः
yādṛṅmātraṃ na paśyāmi kiṃ punas tridaśālayam / niśamyaitan muner vākyaṃ dāśāste jātasaṃbhramāḥ
यथार्थं तु तथा सर्वं नाभागाय न्यवेदयन् । नाभागो ऽपि ततः श्रुत्वा तं द्रष्टुं ब्रह्मनन्दनम्
yathārthaṃ tu tathā sarvaṃ nābhāgāya nyavedayan / nābhāgo 'pi tataḥ śrutvā taṃ draṣṭuṃ brahmanandanam
त्वरितः प्रययौ तत्र सामात्यः सपुरोहितः । स सम्यक् पूजयित्वा तु देवकल्पं नृपस् ततः
tvaritaḥ prayayau tatra sāmātyaḥ sapurohitaḥ / sa samyak pūjayitvā tu devakalpaṃ nṛpas tataḥ
प्रोवाच भगवन् विद्वन् किं करोमि तवाज्ञया । आपस्तम्ब उवाच: श्रमेण महताविष्टाः कैवर्ता दुःखजीविनः
provāca bhagavan vidvan kiṃ karomi tavājñayā / āpastamba uvāca: śrameṇa mahatāviṣṭāḥ kaivartā duḥkhajīvinaḥ
मम मूल्यं प्रयच्छेति यद् योग्यं मन्यसे नृप । नाभाग उवाच: सहस्राणि शतं मूल्यं निषादेभ्यो ददाम्य् अहम्
mama mūlyaṃ prayaccheti yad yogyaṃ manyase nṛpa / nābhāga uvāca: sahasrāṇi śataṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dadāmy aham
निष्क्रयार्थं हि भगवन् नीतं ते ब्रह्मनन्दन । आपस्तम्ब उवाच: नाहं शतसहस्रेण नियम्यः पार्थिव त्वया
niṣkrayārthaṃ hi bhagavan nītaṃ te brahmanandana / āpastamba uvāca: nāhaṃ śatasahasreṇa niyamyaḥ pārthiva tvayā
सदृशं दीयतां मूल्यम् अमात्यैः सह चिन्तय । नाभाग उवाच: कोटिं प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यो द्विजोत्तम
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya / nābhāga uvāca: koṭiṃ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dvijottama
यद्य् एतद् अपि योग्यं नो ततो भूयः प्रदीयताम् । आपस्तम्ब उवाच: राजन्नार्हा वयं कोटिमधिकं चापि पार्थिव
yady etad api yogyaṃ no tato bhūyaḥ pradīyatām / āpastamba uvāca: rājannārhā vayaṃ koṭimadhikaṃ cāpi pārthiva
सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह संवद । राजोवाच: अर्द्धं राज्यं समस्तं वा निषादेभ्यः प्रदीयते
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃvada / rājovāca: arddhaṃ rājyaṃ samastaṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyate
एतन् मूल्यम् अहं मन्ये किं वालं मन्यसे द्विज । आपस्तम्ब उवाच: अर्द्धं राज्यं समस्तं वा नाहम् अर्हामि वै नृप
etan mūlyam ahaṃ manye kiṃ vālaṃ manyase dvija / āpastamba uvāca: arddhaṃ rājyaṃ samastaṃ vā nāham arhāmi vai nṛpa
सदृशं दीयतां मह्यं ऋषिभिः सह चिन्तय । महर्षेस् तद्वचः श्रुत्वा नाभागस् तु विवादयन्
sadṛśaṃ dīyatāṃ mahyaṃ ṛṣibhiḥ saha cintaya / maharṣes tadvacaḥ śrutvā nābhāgas tu vivādayan
चिन्तयामास धर्मात्मा सामात्यः सपुरोहितः । ततः कश्चिद् ऋषिस् तत्र लोमशस्तु महातपाः
cintayāmāsa dharmātmā sāmātyaḥ sapurohitaḥ / tataḥ kaścid ṛṣis tatra lomaśastu mahātapāḥ
नाभागम् अब्रवीत् माभैः तोषयिष्यामि तं मुनिम् । राजोवाच: ब्रूहि मूल्यं महाभाग मे ज्ञातिकुलबान्धवान्
nābhāgam abravīt mābhaiḥ toṣayiṣyāmi taṃ munim / rājovāca: brūhi mūlyaṃ mahābhāga me jñātikulabāndhavān
निर्दग्धवान् ऋषिः क्रुद्धस् त्रैलोक्यं सचराचरम् । किं पुनर् मानवं दीनम् अत्यल्पं विषयात्मकम्
nirdagdhavān ṛṣiḥ kruddhas trailokyaṃ sacarācaram / kiṃ punar mānavaṃ dīnam atyalpaṃ viṣayātmakam
लोमश उवाच: त्वं समर्थो महाराज जगत्पूज्या द्विजोत्तमाः । गावश्च दिव्यास्तस्माद् वै मूल्यम् अस्मै प्रदीयताम्
lomaśa uvāca: tvaṃ samartho mahārāja jagatpūjyā dvijottamāḥ / gāvaśca divyāstasmād vai mūlyam asmai pradīyatām
ततः श्रुत्वा तु वचनं स सामात्यपुरोहितः । हर्षेण महताविष्टः प्रोवाचेदं वचो मुनिम्
tataḥ śrutvā tu vacanaṃ sa sāmātyapurohitaḥ / harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ provācedaṃ vaco munim
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भगवन् कृतमेव न संशयः । एतद् योग्यतं मूल्यं भवतो मुनिसत्तम
uttiṣṭhottiṣṭha bhagavan kṛtameva na saṃśayaḥ / etad yogyataṃ mūlyaṃ bhavato munisattama
आपस्तम्ब उवाच: उत्तिष्ठाम्य् एव संप्रीत्या सम्यक् क्रीतो ऽस्मि पार्थिव । गोभ्यो मूल्यं न पश्यामि पवित्रं पापनाशनम्
āpastamba uvāca: uttiṣṭhāmy eva saṃprītyā samyak krīto 'smi pārthiva / gobhyo mūlyaṃ na paśyāmi pavitraṃ pāpanāśanam
गावः प्रदक्षिणी कार्य्या वन्दनीया हि नित्यशः । मङ्गलायतन दिव्यास् सृष्टास् त्वेताः स्वयम्भुवा
gāvaḥ pradakṣiṇī kāryyā vandanīyā hi nityaśaḥ / maṅgalāyatana divyās sṛṣṭās tvetāḥ svayambhuvā
अप्यागाराणि विप्राणां देवतायतनानि च । यद्गोमयेन शुद्ध्यन्ति किं ब्रूमो ह्यधिकं ततः
apyāgārāṇi viprāṇāṃ devatāyatanāni ca / yadgomayena śuddhyanti kiṃ brūmo hyadhikaṃ tataḥ
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस् तथैव च । गवां पञ्च पवित्राणि पुनन्ति सकलं जगत्
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpis tathaiva ca / gavāṃ pañca pavitrāṇi punanti sakalaṃ jagat
गावो मे चाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च । गावो मे हृदये चैव गवां मध्ये वसाम्यहम्
gāvo me cāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca / gāvo me hṛdaye caiva gavāṃ madhye vasāmyaham
एव यः पठते नित्यं त्रिसन्ध्यं नियतः शुचिः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति
eva yaḥ paṭhate nityaṃ trisandhyaṃ niyataḥ śuciḥ / mucyate sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati
अग्रे ग्रासपरो भावः कर्तव्यो भक्तितो ऽन्वहम् । अकृत्वा स्वयमाहारं कुर्वन्नाप्नोति दुर्गतिम्
agre grāsaparo bhāvaḥ kartavyo bhaktito 'nvaham / akṛtvā svayamāhāraṃ kurvannāpnoti durgatim
तेनाग्नयो हुतास् सम्यक् पितरश् चापि तार्पिताः । देवाश्च पूजितास् तेन यो ददाति गवाह्निकम्
tenāgnayo hutās samyak pitaraś cāpi tārpitāḥ / devāśca pūjitās tena yo dadāti gavāhnikam
मन्त्रः सौरभेयी जगत्पूज्या नित्य विष्णुपदे स्थिता । सर्वदेवमयी ग्रासं मया दत्तं प्रतीक्षताम्
mantraḥ saurabheyī jagatpūjyā nitya viṣṇupade sthitā / sarvadevamayī grāsaṃ mayā dattaṃ pratīkṣatām
रक्षणाद् ब्रह्मपुत्राणां गवां कण्डूयनात् तथा । क्षीणार्तरक्षणाच् चैव ततः स्वर्गे महीयते
rakṣaṇād brahmaputrāṇāṃ gavāṃ kaṇḍūyanāt tathā / kṣīṇārtarakṣaṇāc caiva tataḥ svarge mahīyate
आदिर्हि गावो यज्ञस्य मध्यं चान्त्यं प्रकीर्तिताः । क्षरन्ति तास् तु सकलं क्षीराज्यममृतं तथा
ādirhi gāvo yajñasya madhyaṃ cāntyaṃ prakīrtitāḥ / kṣaranti tās tu sakalaṃ kṣīrājyamamṛtaṃ tathā
तस्माद् गावः प्रदातव्याः पूजनीया हि नित्यशः । स्वर्गस्य सङ्गमायैतास् सोपानं हि विनिर्मिताः
tasmād gāvaḥ pradātavyāḥ pūjanīyā hi nityaśaḥ / svargasya saṅgamāyaitās sopānaṃ hi vinirmitāḥ
एतच्छ्रुत्वा निषादास्ते गवां माहात्म्यम् उत्तमम् । प्रणिपत्य महाभागम् आपस्तम्बम् अथाब्रुवन्
etacchrutvā niṣādāste gavāṃ māhātmyam uttamam / praṇipatya mahābhāgam āpastambam athābruvan
निषादा ऊचुः: सम्भाषा दर्शनस्पर्शवर्णनं कीर्तनं तथा । पावनानि समस्तानि साधूनाम् इति नः श्रुतम्
niṣādā ūcuḥ: sambhāṣā darśanasparśavarṇanaṃ kīrtanaṃ tathā / pāvanāni samastāni sādhūnām iti naḥ śrutam
सम्भाषा दर्शनं चैवम् इहास्माभिः कृतं द्विज । कुरुष्वानुग्रहं तस्मात् त्वां वयं शरणं गताः
sambhāṣā darśanaṃ caivam ihāsmābhiḥ kṛtaṃ dvija / kuruṣvānugrahaṃ tasmāt tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
आपस्तम्ब उवाच: एतां गां प्रतिगृह्णन्तु ततस् ते मुक्तकिल्बिषाः । निषादाश्च गताः स्वर्गं सह मत्स्यैर् जलोद्भवैः
āpastamba uvāca: etāṃ gāṃ pratigṛhṇantu tatas te muktakilbiṣāḥ / niṣādāśca gatāḥ svargaṃ saha matsyair jalodbhavaiḥ
प्राणिनां प्रीतिमुत्पाद्य निन्दितेना ऽपि कर्मणा । नरकं यदि पश्यामि वत्स्यामि स्वर्गम् एव वा
prāṇināṃ prītimutpādya ninditenā 'pi karmaṇā / narakaṃ yadi paśyāmi vatsyāmi svargam eva vā
यन्मया सुकृतं किंचिन् मनोवाक्कायकर्मभिः । कृत तेनापि दुःखार्ताः सर्वे यान्तु शुभां गतिम्
yanmayā sukṛtaṃ kiṃcin manovākkāyakarmabhiḥ / kṛta tenāpi duḥkhārtāḥ sarve yāntu śubhāṃ gatim
ततस् तस्य प्रसादेन महर्षेर् भावितात्मनः । निषादास् तेन वाक्येन सह मत्स्या दिवं गताः
tatas tasya prasādena maharṣer bhāvitātmanaḥ / niṣādās tena vākyena saha matsyā divaṃ gatāḥ
तान् दृष्ट्वा अथ गतान् स्वर्गं समत्स्यान् मत्स्यजीविनः । सामात्यभृत्यो नृपतिर् विस्मयाद् इदम् अब्रवीत्
tān dṛṣṭvā atha gatān svargaṃ samatsyān matsyajīvinaḥ / sāmātyabhṛtyo nṛpatir vismayād idam abravīt
सेव्याः श्रेयो ऽर्थिभिः सन्तः तीर्थं पुण्यं जलोत्तमम् । क्षणोपासनमप्यत्र न तेषां निष्कलं भवेत्
sevyāḥ śreyo 'rthibhiḥ santaḥ tīrthaṃ puṇyaṃ jalottamam / kṣaṇopāsanamapyatra na teṣāṃ niṣkalaṃ bhavet
सद्भिस्सह समासीत सद्भिः कुर्वीत सत्कथाम् । आपस्तम्बो मुनिस् तत्र लोमशश्च महातपा
sadbhissaha samāsīta sadbhiḥ kurvīta satkathām / āpastambo munis tatra lomaśaśca mahātapā
पदैस् तु विविधैर् इष्टैर् बोधयामास तु नृपम् । ततः संधारयामास धर्मबुद्धिं सुदुर्लभाम्
padais tu vividhair iṣṭair bodhayāmāsa tu nṛpam / tataḥ saṃdhārayāmāsa dharmabuddhiṃ sudurlabhām
तथेति कृत्वा चोक्त्वा च नृपं तं प्रशशंसतुः । अहो धन्यो ऽसि राजेन्द्र यत् ते धर्मपरामतिः
tatheti kṛtvā coktvā ca nṛpaṃ taṃ praśaśaṃsatuḥ / aho dhanyo 'si rājendra yat te dharmaparāmatiḥ
धर्मः सुदुर्लभः पुंसां विशेषेण महीक्षिताम् । यदि राज्यमदाविष्टः स्वधर्मं न परित्यजेत्
dharmaḥ sudurlabhaḥ puṃsāṃ viśeṣeṇa mahīkṣitām / yadi rājyamadāviṣṭaḥ svadharmaṃ na parityajet
ततो जगति कस् तस्मात् पुनर् अभ्यधिको भवेत् । ध्रुवं धर्मश्च राज्यं वै मोहश्चैव सदा ध्रुवः
tato jagati kas tasmāt punar abhyadhiko bhavet / dhruvaṃ dharmaśca rājyaṃ vai mohaścaiva sadā dhruvaḥ
महाध्रुवश्च नरको राज्यं निन्दन्ति ते बुधाः । राज्यं हि मन्यते मूढो नरो विषयलोलुपः
mahādhruvaśca narako rājyaṃ nindanti te budhāḥ / rājyaṃ hi manyate mūḍho naro viṣayalolupaḥ
मनीषिणस् तु पश्यन्ति सदैव नरकोपमम् । तस्माच्छोकश्च मोहश्च न कर्तव्यो मदस् त्वया
manīṣiṇas tu paśyanti sadaiva narakopamam / tasmācchokaśca mohaśca na kartavyo madas tvayā
यदीच्छसि महाराज शाश्वतीं गतिमात्मनः । मार्कण्डेय उवाच: इत्युक्त्वा महात्मानौ जग्मतुः स्वं स्वमाश्रमम्
yadīcchasi mahārāja śāśvatīṃ gatimātmanaḥ / mārkaṇḍeya uvāca: ityuktvā mahātmānau jagmatuḥ svaṃ svamāśramam
नाभागो ऽपि वरं लब्ध्वा प्रहृष्टस्त्वविशत् पुरम् । एतत् ते कथितं राजन् ये गणाः सत्समागमे
nābhāgo 'pi varaṃ labdhvā prahṛṣṭastvaviśat puram / etat te kathitaṃ rājan ye gaṇāḥ satsamāgame
माहात्म्यं वै गवां तद्वत् किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि । रेवामत्स्यासमायोगे गवां माहात्म्यमुत्तमम्
māhātmyaṃ vai gavāṃ tadvat kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi / revāmatsyāsamāyoge gavāṃ māhātmyamuttamam
तत्र स्नात्वा महाराज मत्स्येश्वरमथा ऽर्चय । आपस्तम्बो महाभागो निषादा मत्स्यजीविनः
tatra snātvā mahārāja matsyeśvaramathā 'rcaya / āpastambo mahābhāgo niṣādā matsyajīvinaḥ
मत्स्यैः सह गताः स्वर्गं तीर्थस्यास्य प्रभावतः । दिव्यकान्तिधराः सर्वे लोके क्रीडन्ति वैष्णवे
matsyaiḥ saha gatāḥ svargaṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ / divyakāntidharāḥ sarve loke krīḍanti vaiṣṇave