इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे शिवमहिमवर्णनो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 15 युधिष्ठिर उवाच: भूयश् चेच्छाम्यहं श्रोतुं नर्मदाकीर्तनं शुभम् । आख्यानसहितं देव विदितं वद साम्प्रतम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe śivamahimavarṇano nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 15 yudhiṣṭhira uvāca: bhūyaś cecchāmyahaṃ śrotuṃ narmadākīrtanaṃ śubham / ākhyānasahitaṃ deva viditaṃ vada sāmpratam
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजेन्द्र तीर्थं वै शिवेन कथितं पुरा । कामदं मोक्षदं चैव यज्ञदानप्रभावतः
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājendra tīrthaṃ vai śivena kathitaṃ purā / kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva yajñadānaprabhāvataḥ
रेवाया उत्तरे कूले कपिलासंगमात् परम् । वैदूर्यात् पश्चिमे भागे विख्यातं नर्मदापुरम्
revāyā uttare kūle kapilāsaṃgamāt param / vaidūryāt paścime bhāge vikhyātaṃ narmadāpuram
अर्धकोटिस् तु तीर्थानां महादेवेन भारत । शतमष्टोत्तर तत्र लिङ्गानां परिकीर्तितम्
ardhakoṭis tu tīrthānāṃ mahādevena bhārata / śatamaṣṭottara tatra liṅgānāṃ parikīrtitam
यत्र वै वसुरुद्रैश्च ब्रह्माद् यैश् च सुरासुरैः । सिद्धगन्धर्वयक्षैश् च विद्याधरमहोरगैः
yatra vai vasurudraiśca brahmād yaiś ca surāsuraiḥ / siddhagandharvayakṣaiś ca vidyādharamahoragaiḥ
वेदध्वनि निनादेन व्याप्तमस्ति चराचरम् । यत्राग्निर् हुत होमेन त्रिदिवं पर्यपूरयत्
vedadhvani ninādena vyāptamasti carācaram / yatrāgnir huta homena tridivaṃ paryapūrayat
देवर्षयो महाराज तथा ब्रह्मर्षयः परे । आसन् राजर्षयस् तत्र तापसा व्यवसायिनः
devarṣayo mahārāja tathā brahmarṣayaḥ pare / āsan rājarṣayas tatra tāpasā vyavasāyinaḥ
ब्राह्मणाश् च वसन्ति स्म मनसा ब्रह्मचिन्तनाः । आश्रमं जमदग्नेश् च ऋषिकोटिसमावृतम्
brāhmaṇāś ca vasanti sma manasā brahmacintanāḥ / āśramaṃ jamadagneś ca ṛṣikoṭisamāvṛtam
कश्यपो गालवो गर्गो बादरायणशाकटौ । अत्रिश् चैव वशिष्ठश्च पुलस्त्य पुलहः क्रतुः
kaśyapo gālavo gargo bādarāyaṇaśākaṭau / atriś caiva vaśiṣṭhaśca pulastya pulahaḥ kratuḥ
भृगुश् चैव मरीचिश् च भारद्वाजो महातपाः । शाकल्य ऋष्यशृङ्गश् च मनुर् विष्णुर् यमो ऽङ्गिराः
bhṛguś caiva marīciś ca bhāradvājo mahātapāḥ / śākalya ṛṣyaśṛṅgaś ca manur viṣṇur yamo 'ṅgirāḥ
वाशिष्ठदक्षौ संवर्तः शातातपपराशरौ । आपस्तम्बः शुको व्यासाः कात्यायनबृहस्पती
vāśiṣṭhadakṣau saṃvartaḥ śātātapaparāśarau / āpastambaḥ śuko vyāsāḥ kātyāyanabṛhaspatī
हारीतः शङ्खलिखितौ याज्ञवल्क्यो ऽथ गौतमः । अगस्त्यः पावकाख्यश् च दुर्वासा उग्रतापसः
hārītaḥ śaṅkhalikhitau yājñavalkyo 'tha gautamaḥ / agastyaḥ pāvakākhyaś ca durvāsā ugratāpasaḥ
शतानन्दस् तथा जह्नुर् वैशम्पायनजैमिनी । लोमशश् च विहङ्गश् च शौनको हरिर् एव च
śatānandas tathā jahnur vaiśampāyanajaiminī / lomaśaś ca vihaṅgaś ca śaunako harir eva ca
एते चान्ये ऽपि मुनयो बहवः संशितव्रताः । ज्वलन्तस् तपसा तत्र सूर्यतेजः समप्रभाः
ete cānye 'pi munayo bahavaḥ saṃśitavratāḥ / jvalantas tapasā tatra sūryatejaḥ samaprabhāḥ
चतुर्विद्यावेदविदः श्रुतिस्मृतिविशारदाः । संवत्सरकृताहारा अपाहारकरास् तथा
caturvidyāvedavidaḥ śrutismṛtiviśāradāḥ / saṃvatsarakṛtāhārā apāhārakarās tathā
मासोपवासिनश् चान्ये तथा पक्षोपवासिनः । शाकाहारानिराहाराः तथा ऽन्ये मारुताशनाः
māsopavāsinaś cānye tathā pakṣopavāsinaḥ / śākāhārānirāhārāḥ tathā 'nye mārutāśanāḥ
कन्दमूलफलाहारा महात्मानस् तथा परे । इतिहासपुराणादि नानाशास्त्रविचिन्तकाः
kandamūlaphalāhārā mahātmānas tathā pare / itihāsapurāṇādi nānāśāstravicintakāḥ
मोक्षोपायधृतात्मानो मौनिकाश् च न मौनिकाः । एकपादार्द्धपादाश् च भूमौ कारणभोजिनः
mokṣopāyadhṛtātmāno maunikāś ca na maunikāḥ / ekapādārddhapādāś ca bhūmau kāraṇabhojinaḥ
आख्यानं कथयिष्यामि नर्मदापुरवासिनाम् । जमदग्निस् तु निवसन् मुनिः शिवपरायणः
ākhyānaṃ kathayiṣyāmi narmadāpuravāsinām / jamadagnis tu nivasan muniḥ śivaparāyaṇaḥ
नर्मदासङ्गमे स्नात्वा तत्राभ्यर्च्यमहेश्वरम् । विविधैर् गन्धपुष्पैश्च तथा ऽगुरुमनोहरैः
narmadāsaṅgame snātvā tatrābhyarcyamaheśvaram / vividhair gandhapuṣpaiśca tathā 'gurumanoharaiḥ
दक्षिणामूर्तिम् आश्रित्य जपन्नासीत् तथा मुनेः । मासं च जपतस् तस्य देवदेवो महेश्वरः
dakṣiṇāmūrtim āśritya japannāsīt tathā muneḥ / māsaṃ ca japatas tasya devadevo maheśvaraḥ
सिद्धेश्वरं नाम लिङ्गं सिद्धा यत्र सुरासुराः । उवाच वचनं देवो ब्राह्मणं प्रति भारत
siddheśvaraṃ nāma liṅgaṃ siddhā yatra surāsurāḥ / uvāca vacanaṃ devo brāhmaṇaṃ prati bhārata
तुष्टो ऽहं तव भक्त्या तु रुद्रजाप्येन तोषितः । जमदग्निरुवाच: यदि तुष्टो महादेव वरं दातुं ममेच्छसि
tuṣṭo 'haṃ tava bhaktyā tu rudrajāpyena toṣitaḥ / jamadagniruvāca: yadi tuṣṭo mahādeva varaṃ dātuṃ mamecchasi
होमार्थं चैव धेनुं मे ददस्व परमेश्वर । धर्मकर्मशुभार्थेषु शिवपूजासु तर्पणे
homārthaṃ caiva dhenuṃ me dadasva parameśvara / dharmakarmaśubhārtheṣu śivapūjāsu tarpaṇe
पितृकार्ये देवकार्ये गावः पुण्यतमाः स्मृताः । एतस्मात् कारणाद् ईश होमधेनुं प्रयच्छ मे
pitṛkārye devakārye gāvaḥ puṇyatamāḥ smṛtāḥ / etasmāt kāraṇād īśa homadhenuṃ prayaccha me
दत्ता चैव महाभाग सर्वकामसमृद्धये । एवम् उक्त्वा ददौ राजंस् तत्रैवान्तरधीयत
dattā caiva mahābhāga sarvakāmasamṛddhaye / evam uktvā dadau rājaṃs tatraivāntaradhīyata
यान् यान् प्रार्थयते कामांस् तांस् तान् प्राप्नोत्य् असौ ततः । ऋषीणां च सहस्राणि कामैर् भोजयते द्विजः
yān yān prārthayate kāmāṃs tāṃs tān prāpnoty asau tataḥ / ṛṣīṇāṃ ca sahasrāṇi kāmair bhojayate dvijaḥ
हिरण्मयैः स्वर्णपात्रैर् नानाभक्ष्यैर् यथेच्छया । कीर्तिर् ब्रह्मर्षिभिर् मान्यैः सर्वैः सुरगणैस् तथा
hiraṇmayaiḥ svarṇapātrair nānābhakṣyair yathecchayā / kīrtir brahmarṣibhir mānyaiḥ sarvaiḥ suragaṇais tathā
जमदग्नेर् मुनीन्द्रस्य आश्रमे चोपवृंहिता । एतावति गते काले कार्तवीर्यो नृपोत्तमः
jamadagner munīndrasya āśrame copavṛṃhitā / etāvati gate kāle kārtavīryo nṛpottamaḥ
माहिष्मतीं परित्यज्य स्वर्गसोपानम् उत्तमम् । एकस्मिन् दिवसे राजा मृगयां च समाश्रितः
māhiṣmatīṃ parityajya svargasopānam uttamam / ekasmin divase rājā mṛgayāṃ ca samāśritaḥ
विन्ध्यं गिरिमनुप्राप्तो रेवातीरं समाश्रितः । हत्वा पशुसहस्राणि जमदग्न्याश्रमं गतः
vindhyaṃ girimanuprāpto revātīraṃ samāśritaḥ / hatvā paśusahasrāṇi jamadagnyāśramaṃ gataḥ
देह्येतां मां निजायोग्यां गां जगाद मुनिं प्रति । कार्तवीर्यवचः श्रुत्वा जमदग्निर् भयाकुलः । चिन्तयामास सुचिरं किमेतद् इति विस्मितः
dehyetāṃ māṃ nijāyogyāṃ gāṃ jagāda muniṃ prati / kārtavīryavacaḥ śrutvā jamadagnir bhayākulaḥ / cintayāmāsa suciraṃ kimetad iti vismitaḥ
धर्मो ह्य् अधर्मरूपेण कर्मभिः पुण्यसंचितैः । अधर्मो धर्मफलदो गहना कर्मणो गतिः
dharmo hy adharmarūpeṇa karmabhiḥ puṇyasaṃcitaiḥ / adharmo dharmaphalado gahanā karmaṇo gatiḥ
इति चिन्तयतस् तस्ये न किंचिद् ब्रुवतो मुनेः । अपहृत्य बलाद् धेनुं घातयित्वा च तं मुनिम्
iti cintayatas tasye na kiṃcid bruvato muneḥ / apahṛtya balād dhenuṃ ghātayitvā ca taṃ munim
स्थानान् निरगमत् तस्मात् कार्तवीर्यो नृपाधमः । कशादिभिस् ताडिता तु होमधेनुर् मुहुर्मुहुः
sthānān niragamat tasmāt kārtavīryo nṛpādhamaḥ / kaśādibhis tāḍitā tu homadhenur muhurmuhuḥ
शापं दत्त्वा ततस् तस्य पुनर् धेनुर् दिवङ्गता । करिष्यते कुलान्तं च रैणुकेयो नृपाधम
śāpaṃ dattvā tatas tasya punar dhenur divaṅgatā / kariṣyate kulāntaṃ ca raiṇukeyo nṛpādhama
हाहाकारो महानासीलोकानां च युधिष्ठिर । दुराचारस् ततः को ऽयं ब्राह्मणानां च कोपकृत्
hāhākāro mahānāsīlokānāṃ ca yudhiṣṭhira / durācāras tataḥ ko 'yaṃ brāhmaṇānāṃ ca kopakṛt
अथ श्रुत्वा महादेवो भार्गवः पितृसूतकम् । सहसैवागतः कोपात् समिधो ऽग्निरिव ज्वलन्
atha śrutvā mahādevo bhārgavaḥ pitṛsūtakam / sahasaivāgataḥ kopāt samidho 'gniriva jvalan
निहतं पितरं दृष्ट्वा कोपाद् द्विगुणविक्रमः । जगाम सहसोत्थाय पुरीं माहिष्मतीं प्रति
nihataṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kopād dviguṇavikramaḥ / jagāma sahasotthāya purīṃ māhiṣmatīṃ prati
कार्तवीर्यार्जुनं दृष्ट्वा क्रुद्धः प्रोवाच भार्गवः । तिष्ठ तिष्ठ क्व गन्तासि निहत्य पितरं मम
kārtavīryārjunaṃ dṛṣṭvā kruddhaḥ provāca bhārgavaḥ / tiṣṭha tiṣṭha kva gantāsi nihatya pitaraṃ mama
इत्युक्त्वा ऽदाय परशुं चिच्छेद च भुजावनम् । शिरसैव समं कोपात् क्षत्रियान्तकरो मुनिः
ityuktvā 'dāya paraśuṃ ciccheda ca bhujāvanam / śirasaiva samaṃ kopāt kṣatriyāntakaro muniḥ
हते तस्मिन् महावीर्ये कार्तवीर्ये दुरात्मनि । देवदुन्दुभयोनेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च
hate tasmin mahāvīrye kārtavīrye durātmani / devadundubhayoneduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca
तत् कोपाद् अकरोत् सर्वां निःक्षत्रां पृथिवीं तदा । प्रतिज्ञां सफलीकृत्य स जगाम तम् आश्रमम्
tat kopād akarot sarvāṃ niḥkṣatrāṃ pṛthivīṃ tadā / pratijñāṃ saphalīkṛtya sa jagāma tam āśramam
मातरं च नमस्कृत्य ततश् चान्यान् मुनीश्वरान् । देवं परशुरामेशं संस्थाप्य विधिपूर्वकम्
mātaraṃ ca namaskṛtya tataś cānyān munīśvarān / devaṃ paraśurāmeśaṃ saṃsthāpya vidhipūrvakam
विशोकैरण्डिका चैव तृतीया पावनी तथा । पितुश्चकार तत्रैव सहसैवोत्तरां क्रियाम्
viśokairaṇḍikā caiva tṛtīyā pāvanī tathā / pituścakāra tatraiva sahasaivottarāṃ kriyām
देवद्रोणीति विख्याता तत्रास्ते कपिला शिला । तत्र पिण्डप्रदानेन दिवं गच्छन्ति पूर्वजाः
devadroṇīti vikhyātā tatrāste kapilā śilā / tatra piṇḍapradānena divaṃ gacchanti pūrvajāḥ
एतत् ते कथितं राजन् नर्मदापुरम् उत्तमम् । श्रवणात् कीर्तनात् तस्य दिवि देवत्वम् आप्यते
etat te kathitaṃ rājan narmadāpuram uttamam / śravaṇāt kīrtanāt tasya divi devatvam āpyate