इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे रेवाद्वितीया ऽवतारकथनं नाम तृतीयो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 4 युधिष्ठिर उवाच: हिरण्यतेजसा पूर्व राज्ञा वै नर्मदा कथं । मर्त्ये ऽवतारिता देवी तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe revādvitīyā 'vatārakathanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 4 yudhiṣṭhira uvāca: hiraṇyatejasā pūrva rājñā vai narmadā kathaṃ / martye 'vatāritā devī tat sarvaṃ vaktum arhasi
मार्कण्डेय उवाच: हिरण्यतेजा राजर्षिः सोमवंशे महीपते । सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठः प्रजापतिसमो ऽभवत्
mārkaṇḍeya uvāca: hiraṇyatejā rājarṣiḥ somavaṃśe mahīpate / sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ prajāpatisamo 'bhavat
एकछत्रां शशासोर्वीं सशैलवनकाननाम् । ख्याता चन्द्रपुरी तस्य शक्रस्येवामरावती
ekachatrāṃ śaśāsorvīṃ saśailavanakānanām / khyātā candrapurī tasya śakrasyevāmarāvatī
निराबाधाः प्रजास् तत्र भयदारिद्र्यवर्जिताः । चिरायुषो नरास् तत्र समालक्षं तु जीविनः
nirābādhāḥ prajās tatra bhayadāridryavarjitāḥ / cirāyuṣo narās tatra samālakṣaṃ tu jīvinaḥ
स्वयं कामदुघा धेनुर् धरणी सस्यशालिनी । कौशेयपट्टवस्त्राश् च वृक्षे वृक्षे समुद्भवा
svayaṃ kāmadughā dhenur dharaṇī sasyaśālinī / kauśeyapaṭṭavastrāś ca vṛkṣe vṛkṣe samudbhavā
एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ते ह्य् अमावास्यां रविग्रहे । सत्कारो ऽत्रास्ति देवानां पितॄणां च विशेषतः
etasminn antare prāpte hy amāvāsyāṃ ravigrahe / satkāro 'trāsti devānāṃ pitṝṇāṃ ca viśeṣataḥ
वापीकूपसरो दिव्यं जम्बूद्वीपः प्रकीर्तितः । स्रवन्ती निम्नगा काचित् तस्मिन् द्वीपे न विद्यते
vāpīkūpasaro divyaṃ jambūdvīpaḥ prakīrtitaḥ / sravantī nimnagā kācit tasmin dvīpe na vidyate
गवां शतसहस्राणि हेमरत्नं मणींस् तथा । कोशं हयान् असंख्यातान् मत्तांश् च वरदन्तिनः
gavāṃ śatasahasrāṇi hemaratnaṃ maṇīṃs tathā / kośaṃ hayān asaṃkhyātān mattāṃś ca varadantinaḥ
ग्रस्ते च राहुणा सूर्ये ब्राह्मणान् प्रददौ नृपः । पुरो धर्मसहस्राणि हेमरत्नमणींस् तथा
graste ca rāhuṇā sūrye brāhmaṇān pradadau nṛpaḥ / puro dharmasahasrāṇi hemaratnamaṇīṃs tathā
अतर्पयत् पितॄंश् चापि हव्यकव्येन भारत । कश्मलं जलपानं चापश्यत् पितृजुगुप्सितम्
atarpayat pitṝṃś cāpi havyakavyena bhārata / kaśmalaṃ jalapānaṃ cāpaśyat pitṛjugupsitam
क्षुत्क्षामकण्ठताल्वोष्ठान् कश्मलांश्च मृदम्भसा । नग्नान् मलिनवस्त्रांश् च शतशो ऽथ सहस्रशः
kṣutkṣāmakaṇṭhatālvoṣṭhān kaśmalāṃśca mṛdambhasā / nagnān malinavastrāṃś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ
हिरण्यतेजा राजर्षिः पश्यति स्म तदा पितॄन् । हिरण्यतेजा उवाच: के यूयं विकृताकाराः प्रेतभूता बुभुक्षिताः
hiraṇyatejā rājarṣiḥ paśyati sma tadā pitṝn / hiraṇyatejā uvāca: ke yūyaṃ vikṛtākārāḥ pretabhūtā bubhukṣitāḥ
मज्जन्ते नरके घोरे रौरवे लोमहर्षणे । कथयध्वं यथान्यायं कर्म्मणा केन पाविताः
majjante narake ghore raurave lomaharṣaṇe / kathayadhvaṃ yathānyāyaṃ karmmaṇā kena pāvitāḥ
पितर ऊचुः: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध च । सरिद् धीनम् इदं द्वीपं धर्मकर्मविनाशितम्
pitara ūcuḥ: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha ca / sarid dhīnam idaṃ dvīpaṃ dharmakarmavināśitam
न देवास्तृप्तिम् आयान्ति पितरो वा कथञ्चन । पितॄन् मोचयितुम् शक्ता दुराराध्या सुरैर् अपि
na devāstṛptim āyānti pitaro vā kathañcana / pitṝn mocayitum śaktā durārādhyā surair api
आगमिष्यति द्वीपे ऽस्मिन् रेवा मुक्तिर् भविष्यति । एतत् ते कथित राजन् यथेष्टं कर्तुम् अर्हसि
āgamiṣyati dvīpe 'smin revā muktir bhaviṣyati / etat te kathita rājan yatheṣṭaṃ kartum arhasi
हिरण्यतेजा उवाच: पितॄणां मोक्षणं कार्यं यथा यान्ति पराङ्गतिम् । मया राज्येन किं कार्यं जीवितश् च निरर्थकम्
hiraṇyatejā uvāca: pitṝṇāṃ mokṣaṇaṃ kāryaṃ yathā yānti parāṅgatim / mayā rājyena kiṃ kāryaṃ jīvitaś ca nirarthakam
एवम् उक्त्वा ययौ राजा ह्युदयं सिद्धिपर्वतम् । कन्दमूलफलाहारः शिवध्यानपरायणः
evam uktvā yayau rājā hyudayaṃ siddhiparvatam / kandamūlaphalāhāraḥ śivadhyānaparāyaṇaḥ
दिव्यं वर्षसहस्रं तु उग्रे तपसि संस्थित । राज्ञस् तु परमां भक्तिं ज्ञात्वा वै तत्र त्र्यम्बकः
divyaṃ varṣasahasraṃ tu ugre tapasi saṃsthita / rājñas tu paramāṃ bhaktiṃ jñātvā vai tatra tryambakaḥ
वृषारूढस् त्रिनेत्रश् च देवदेवो महेश्वर । प्रत्यक्ष तस्य राज्ञश् च तद् आत्मानम् अदर्शयत्
vṛṣārūḍhas trinetraś ca devadevo maheśvara / pratyakṣa tasya rājñaś ca tad ātmānam adarśayat
स दृष्ट्वा तादृशं रूपं देवदेवस्य भारत । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च
sa dṛṣṭvā tādṛśaṃ rūpaṃ devadevasya bhārata / triḥ pradakṣiṇamāvṛtya sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca
स्तोत्रं चकार देवस्य शम्भोर् अमिततेजसः । नमस्ते ऽस्तु सुरेशान शूलपाणे नमो ऽस्तु ते
stotraṃ cakāra devasya śambhor amitatejasaḥ / namaste 'stu sureśāna śūlapāṇe namo 'stu te
पृथिव्यापश् च तेजश् च वायुर् आकाशम् एव च । शब्दं स्पर्शश् च रूपश् च रसो गन्धश् च पञ्चमः
pṛthivyāpaś ca tejaś ca vāyur ākāśam eva ca / śabdaṃ sparśaś ca rūpaś ca raso gandhaś ca pañcamaḥ
बुद्धिर् मनस् त्व् अहङ्कारः प्रकृतिश् च गणास्त्रयः । सर्वाक्षः सर्वगो देवसकलो निष्कलो ऽव्यय
buddhir manas tv ahaṅkāraḥ prakṛtiś ca gaṇāstrayaḥ / sarvākṣaḥ sarvago devasakalo niṣkalo 'vyaya
जिह्वाचापल्यभावेन क्लेशितो ऽसि मया प्रभो । ब्रह्मविष्ण्वादि देवैश् च तवाद्यन्त न लभ्यते
jihvācāpalyabhāvena kleśito 'si mayā prabho / brahmaviṣṇvādi devaiś ca tavādyanta na labhyate
कथं तु मानुषा पापाः स्तोतुं शक्ता उमाधवम् । हिरण्यतेजसः स्तोत्रं श्रुत्वा देवो जगत्पतिः
kathaṃ tu mānuṣā pāpāḥ stotuṃ śaktā umādhavam / hiraṇyatejasaḥ stotraṃ śrutvā devo jagatpatiḥ
वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि रोचते । उवाच वचनं राजा शूलपाणिं महेश्वरम्
varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi rocate / uvāca vacanaṃ rājā śūlapāṇiṃ maheśvaram
यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुं ममेच्छसि । सप्तकल्पवहां देवीं नर्मदाम् अवतारय
yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātuṃ mamecchasi / saptakalpavahāṃ devīṃ narmadām avatāraya
पितॄणां मज्जतां घोरे नरके दारुणे भृशम् । मुच्यन्ते ते यथा प्रेतास् तृप्ता यान्ति पराङ्गातिम्
pitṝṇāṃ majjatāṃ ghore narake dāruṇe bhṛśam / mucyante te yathā pretās tṛptā yānti parāṅgātim
एवं वरम् अहं मन्ये त्वत् प्रसादाद् उमापते । ईश्वर उवाच: अयाच्यं याचितं तात ब्रह्मविष्णुसुरासुरैः
evaṃ varam ahaṃ manye tvat prasādād umāpate / īśvara uvāca: ayācyaṃ yācitaṃ tāta brahmaviṣṇusurāsuraiḥ
नावतारयितुं शक्या तथान्यैर् अल्पजीविभिः । अन्यं याचस्व भद्रं ते वरं दास्ये ऽधुना तव
nāvatārayituṃ śakyā tathānyair alpajīvibhiḥ / anyaṃ yācasva bhadraṃ te varaṃ dāsye 'dhunā tava
राजोवाच: ततो राजा महाभागः प्रोवाच शशिभूषणम् । त्वयि तुष्टे महादेवे लोकनाथे जगद्गुरौ
rājovāca: tato rājā mahābhāgaḥ provāca śaśibhūṣaṇam / tvayi tuṣṭe mahādeve lokanāthe jagadgurau
साध्यासाध्यं न वक्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । जन्मान्तरसहस्रेण वर नान्य वृणोम्यहम्
sādhyāsādhyaṃ na vaktavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana / janmāntarasahasreṇa vara nānya vṛṇomyaham
त्यक्त्वा चैव सरिच्छ्रेष्ठां नर्मदां सप्तकल्पगाम् । दीयतां मम देवेश भृत्यभृत्यो ऽस्मि शाधि माम्
tyaktvā caiva saricchreṣṭhāṃ narmadāṃ saptakalpagām / dīyatāṃ mama deveśa bhṛtyabhṛtyo 'smi śādhi mām
हिरण्यतेजसो ज्ञात्वा निश्चयं मानसं तदा । आहूता च ततो देवी नर्मदा लोकपावनी
hiraṇyatejaso jñātvā niścayaṃ mānasaṃ tadā / āhūtā ca tato devī narmadā lokapāvanī
मकरासनमारूढा दिव्याभरणभूषिता । श्यामवर्णा महातेजा शिवस्याग्रे व्यवस्थिता
makarāsanamārūḍhā divyābharaṇabhūṣitā / śyāmavarṇā mahātejā śivasyāgre vyavasthitā
उमामहेश्वरौ नत्वा पादग्रहणपूर्वकम् । उवाच वचनं देवीं किम् अर्थं देव संस्मृता
umāmaheśvarau natvā pādagrahaṇapūrvakam / uvāca vacanaṃ devīṃ kim arthaṃ deva saṃsmṛtā
आदेशं देव मे देहि त्वद् आदेशे स्थिता ह्य् अहम् । ईश्वर उवाच: हिरण्यतेजा नृपतिस् त्यक्त्वा राज्य च नर्मदे
ādeśaṃ deva me dehi tvad ādeśe sthitā hy aham / īśvara uvāca: hiraṇyatejā nṛpatis tyaktvā rājya ca narmade
चतुर्दशं तपस् तेपे घोररूपं सुदारुणम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु उग्रे तपसि संस्थितः
caturdaśaṃ tapas tepe ghorarūpaṃ sudāruṇam / divyaṃ varṣasahasraṃ tu ugre tapasi saṃsthitaḥ
कन्दमूलफलाहारः शिवध्यानपरायणः । जम्बूद्वीपे ऽवतारं त्वं कुरुष्व धरणीतले
kandamūlaphalāhāraḥ śivadhyānaparāyaṇaḥ / jambūdvīpe 'vatāraṃ tvaṃ kuruṣva dharaṇītale
क्षिप्रं याहि वरारोहे संसारार्णवतारिणि । प्रेतरूपान् पितॄन् सर्वान् नरकस्थान् समुद्धर
kṣipraṃ yāhi varārohe saṃsārārṇavatāriṇi / pretarūpān pitṝn sarvān narakasthān samuddhara
मुच्यन्ते येन चाघौघाद् धूतपापा यथेप्सितम् । नर्मदोवाचा: महेश्वरं शूलपाणिम् एवम् अस्त्विति चाब्रवीत्
mucyante yena cāghaughād dhūtapāpā yathepsitam / narmadovācā: maheśvaraṃ śūlapāṇim evam astviti cābravīt
निराधारा कथं देव जम्बूद्वीपे समाश्रये । आहूतास् ते ततस् तत्र पर्वताश् च कुलाकुलाः
nirādhārā kathaṃ deva jambūdvīpe samāśraye / āhūtās te tatas tatra parvatāś ca kulākulāḥ
क्षणमात्रं तु तिष्ठध्वं येन याति सरिद्वरा । ऊचुश् च पर्वतास्तं च अशक्ता धारणे वयम्
kṣaṇamātraṃ tu tiṣṭhadhvaṃ yena yāti saridvarā / ūcuś ca parvatāstaṃ ca aśaktā dhāraṇe vayam
नर्मदोवाचा: अशक्तान् धारणे चैनान् प्रपश्यामि जगत्पते । मम तोयौघपातेन कल्लोलप्रवणावृताः
narmadovācā: aśaktān dhāraṇe cainān prapaśyāmi jagatpate / mama toyaughapātena kallolapravaṇāvṛtāḥ
शतधा भेदम् आयान्ति गिरयो वज्रदारिताः । तेषां मध्ये समुत्थाय प्राब्रवीद् उदयाचलः
śatadhā bhedam āyānti girayo vajradāritāḥ / teṣāṃ madhye samutthāya prābravīd udayācalaḥ
शिवप्रसादसम्पन्नो ह्य् अहं धारयितुं क्षमः । ततः प्रचलिता देवी दत्त्वा पादं नगोपरि
śivaprasādasampanno hy ahaṃ dhārayituṃ kṣamaḥ / tataḥ pracalitā devī dattvā pādaṃ nagopari
गगनात् प्रच्युता देवी पपात धरणीतले । वायुवेगा पुनर् भूत्वा वारुणीं दिशम् आश्रिता
gaganāt pracyutā devī papāta dharaṇītale / vāyuvegā punar bhūtvā vāruṇīṃ diśam āśritā
अकालपीडिते लोके जम्बूद्वीपे चराचरे । हाहाकारो महानासीत् त्रिषु लोकेषु भारत
akālapīḍite loke jambūdvīpe carācare / hāhākāro mahānāsīt triṣu lokeṣu bhārata
श्रुत्वा च कल्कलाशब्दं भीषणं लोमहर्षणम् । पातालाद् उत्थितं लिङ्गं ज्वलितं दीप्ततेजसम्
śrutvā ca kalkalāśabdaṃ bhīṣaṇaṃ lomaharṣaṇam / pātālād utthitaṃ liṅgaṃ jvalitaṃ dīptatejasam
हुङ्कारेणैव तद् भद्रे नर्मदाम् अब्रवीद् वच । सर्वपापहरे देवि मर्यादां वह सुव्रते
huṅkāreṇaiva tad bhadre narmadām abravīd vaca / sarvapāpahare devi maryādāṃ vaha suvrate
त्वद् धारणार्थम् ईशेन निसृष्टाः पर्वतास्त्रयः । विन्ध्यश् चतुर्थकस् तत्र श्रेष्ठः सर्वमहीभृताम्
tvad dhāraṇārtham īśena nisṛṣṭāḥ parvatāstrayaḥ / vindhyaś caturthakas tatra śreṣṭhaḥ sarvamahībhṛtām
मेरुश्च हिमवांस् तत्र कैलासश् च तृतीयकः । तदा भित्त्वा त्रिशूलेन कीलिता वसुधातले
meruśca himavāṃs tatra kailāsaś ca tṛtīyakaḥ / tadā bhittvā triśūlena kīlitā vasudhātale
द्वात्रिंशत् तु सहस्राणि प्रवाह पूर्वपश्चिमे । सहस्रार्द्धश् च विस्तारं दक्षिणोत्तरमानतः
dvātriṃśat tu sahasrāṇi pravāha pūrvapaścime / sahasrārddhaś ca vistāraṃ dakṣiṇottaramānataḥ
नृत्यन्ति देवतास् सर्वाः शङ्खवादित्रनिस्वनैः । सिद्धा विद्याधरा यक्षा गन्धर्वा किन्नरा नराः
nṛtyanti devatās sarvāḥ śaṅkhavāditranisvanaiḥ / siddhā vidyādharā yakṣā gandharvā kinnarā narāḥ
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । स्तुवन्ति परया भक्त्या नर्मदां सप्तकल्पगाम्
ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ / stuvanti parayā bhaktyā narmadāṃ saptakalpagām
हिरण्यतेजा राजर्षिर् नर्मदां चेदम् अब्रवीत् । अनुग्रहः कृतो देवि पितॄणां तारणाय मे
hiraṇyatejā rājarṣir narmadāṃ cedam abravīt / anugrahaḥ kṛto devi pitṝṇāṃ tāraṇāya me
उवाच कल्पगा राजंस् त्वत्तो ऽन्यः को नु वै भुवि । प्रभाव ईदृशो यस्य राज्ञश् चामिततेजसः
uvāca kalpagā rājaṃs tvatto 'nyaḥ ko nu vai bhuvi / prabhāva īdṛśo yasya rājñaś cāmitatejasaḥ
तपस्तप्त्वा महेशस्य ममार्थं त्वं यतो ऽनघ । मातृकाः पैतृका ये ये सान्तः पुरपरिग्रहाः
tapastaptvā maheśasya mamārthaṃ tvaṃ yato 'nagha / mātṛkāḥ paitṛkā ye ye sāntaḥ puraparigrahāḥ
मम प्रभावात् नृपते उमामाहेश्वरं पुरम् । नमस्कृत्य सुरश्रेष्ठां पुत्रो ऽहं ते वरानने
mama prabhāvāt nṛpate umāmāheśvaraṃ puram / namaskṛtya suraśreṣṭhāṃ putro 'haṃ te varānane
स्नानं कृत्वा च विधिवत् पितॄन्देवांश् च तर्पयन् । श्राद्धं पिण्डप्रदानं च तत्र सर्वमकल्पयत्
snānaṃ kṛtvā ca vidhivat pitṝndevāṃś ca tarpayan / śrāddhaṃ piṇḍapradānaṃ ca tatra sarvamakalpayat
नरकादुद्धृतास् सर्वे देवयानपथे स्थिताः । कृमिकीटपतङ्गाश् च पक्षिणश्चाण्डजाश् च ये
narakāduddhṛtās sarve devayānapathe sthitāḥ / kṛmikīṭapataṅgāś ca pakṣiṇaścāṇḍajāś ca ye
भूतग्रामः समग्रश् च रेजे विद्याधरे पुरे । एतत् ते कथितं राजन्न् आदिसर्गावकल्पनम्
bhūtagrāmaḥ samagraś ca reje vidyādhare pure / etat te kathitaṃ rājann ādisargāvakalpanam
कीर्तितानि मया रेवावताराणि विशाम्पते । आगता येन मार्गेण लोकानुग्रहकाम्यया
kīrtitāni mayā revāvatārāṇi viśāmpate / āgatā yena mārgeṇa lokānugrahakāmyayā
एषो ऽवतारः प्रथम आदिकल्पे कृते युगे । द्वितीयस् तु तथा स्कन्ददक्षसावर्णिके ऽन्तरे
eṣo 'vatāraḥ prathama ādikalpe kṛte yuge / dvitīyas tu tathā skandadakṣasāvarṇike 'ntare
तृतीयः पुरूरवसा तथा वैष्णवके ऽन्तरे । एतत् ते कथितं राजन् यथा दृष्टं पुरातनम्
tṛtīyaḥ purūravasā tathā vaiṣṇavake 'ntare / etat te kathitaṃ rājan yathā dṛṣṭaṃ purātanam
स्नानावगाहनात् पानात् स्मरणात् कीर्तनाद् अपि । अनेकभाविकं घोरमघं नश्यति तत्क्षणात्
snānāvagāhanāt pānāt smaraṇāt kīrtanād api / anekabhāvikaṃ ghoramaghaṃ naśyati tatkṣaṇāt
युधिष्ठिर उवाच: कैलासो हिमवान् मेरुः केन कार्य्येण सुव्रत । नर्मदातीरम् आसाद्य निक्षिप्ताः पर्वतास्त्रयः
yudhiṣṭhira uvāca: kailāso himavān meruḥ kena kāryyeṇa suvrata / narmadātīram āsādya nikṣiptāḥ parvatāstrayaḥ
मार्कण्डेय उवाच: उन्मार्गगामिनीं रेवां विन्ध्यो वै धर्तुम् अक्षमः । आपगा तोयपूरेण प्लावितं जगतीतलम्
mārkaṇḍeya uvāca: unmārgagāminīṃ revāṃ vindhyo vai dhartum akṣamaḥ / āpagā toyapūreṇa plāvitaṃ jagatītalam
कृत्वा व्रजन्तीं दृष्ट्वा वै शङ्करो लोकशङ्करः । भित्त्वा भूमि त्रिशूलेन कीलिताः पर्वतास्त्रयः
kṛtvā vrajantīṃ dṛṣṭvā vai śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ / bhittvā bhūmi triśūlena kīlitāḥ parvatāstrayaḥ
अत्रान्तरे च वैदूर्य्यगिरौ वै पर्यकल्पत । एतत् सर्वं समासेन शंसितं च मयानघ
atrāntare ca vaidūryyagirau vai paryakalpata / etat sarvaṃ samāsena śaṃsitaṃ ca mayānagha
कथयिष्ये तथैवान्यद् यद् यद् इच्छसि भारत
kathayiṣye tathaivānyad yad yad icchasi bhārata