Chapter 49

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे पञ्चब्रह्मात्मकस्तवो नामाष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 49 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् महाभाग रेवाकपिलसङ्गमम् । तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe pañcabrahmātmakastavo nāmāṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 49 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet mahābhāga revākapilasaṅgamam / tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ

तिलोदकप्रदानेन पितॄणां परमा गतिः । दिनानि नवसार्धानि राहुग्रस्ते निशाकरे

tilodakapradānena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ / dināni navasārdhāni rāhugraste niśākare

वृद्धिं याति महाराज पुण्यवृद्ध्या न संशयः । ग्रस्ते तु राहुणा सूर्ये दिनानि च दशैव तु

vṛddhiṃ yāti mahārāja puṇyavṛddhyā na saṃśayaḥ / graste tu rāhuṇā sūrye dināni ca daśaiva tu

वर्धते कपिलाभेदस् तद्वद् एव विशाम्पते । रेवायाः कपिलायोगे वाराणस्याः समागमे

vardhate kapilābhedas tadvad eva viśāmpate / revāyāḥ kapilāyoge vārāṇasyāḥ samāgame

समानं फलां उद्दिष्टं तिलोदकेनापि विद्यते । वाराणसीसमा रेवा कपिलायाश् च सङ्गमे

samānaṃ phalāṃ uddiṣṭaṃ tilodakenāpi vidyate / vārāṇasīsamā revā kapilāyāś ca saṅgame

स्वायम्भुवे ऽन्तरे प्राप्ते ब्रह्मलब्धवरोद्भवाः । रुद्रावर्तं ब्रह्मावर्तं सूर्यावर्तं तथा ऽपरम्

svāyambhuve 'ntare prāpte brahmalabdhavarodbhavāḥ / rudrāvartaṃ brahmāvartaṃ sūryāvartaṃ tathā 'param

कपिलानर्मदायोगे ज्ञेयम् एतत् त्रयं पुनः । नर्मदाभेदनं यत्र चतुर्हस्तप्रमाणतः

kapilānarmadāyoge jñeyam etat trayaṃ punaḥ / narmadābhedanaṃ yatra caturhastapramāṇataḥ

रेवाकपिलयो राजंस् तत्रावर्तद्वयं स्मृतम् । पिप्पलावाहिनी तत्र सप्तपातालवासिनी

revākapilayo rājaṃs tatrāvartadvayaṃ smṛtam / pippalāvāhinī tatra saptapātālavāsinī

तत्रैव कपिलावर्तं पिप्पलावर्तम् एव च । कामयन्ति हि तीर्थं च पितरस्तृप्तिदायकम्

tatraiva kapilāvartaṃ pippalāvartam eva ca / kāmayanti hi tīrthaṃ ca pitarastṛptidāyakam

तस्मात् पुत्रः प्रयत्नेन पितृभ्यश् च यथाविधि । जलाञ्जलिं तिलैर्मिश्रं दद्यात् पिण्डं च यत्नतः

tasmāt putraḥ prayatnena pitṛbhyaś ca yathāvidhi / jalāñjaliṃ tilairmiśraṃ dadyāt piṇḍaṃ ca yatnataḥ

पितॄन् समुद्धरेद् घोराच् छ्राद्धं कृत्वा तु मानवः । रेवाकपिलयोर् योगे शुचिः स्नात्वा तु मानवः

pitṝn samuddhared ghorāc chrāddhaṃ kṛtvā tu mānavaḥ / revākapilayor yoge śuciḥ snātvā tu mānavaḥ

यः पश्येद् अमरं तत्र फलं तस्याश्वमेधिकम् । चन्द्रसूर्योपरागे तु पर्वकाले विशेषतः

yaḥ paśyed amaraṃ tatra phalaṃ tasyāśvamedhikam / candrasūryoparāge tu parvakāle viśeṣataḥ

गन्धं धूपं च नैवेद्यं दीपमालां च कारयेत् । तिलतण्डुलमिश्रैर् यः कुर्याल् लिङ्गस्य चार्चनम्

gandhaṃ dhūpaṃ ca naivedyaṃ dīpamālāṃ ca kārayet / tilataṇḍulamiśrair yaḥ kuryāl liṅgasya cārcanam

कुङ्कुमेन समालिप्य रक्तवस्त्रैः प्रवेष्टयेत् । पुष्पमालार्चनं कृत्वा हेमरत्नादिभिस् तथा

kuṅkumena samālipya raktavastraiḥ praveṣṭayet / puṣpamālārcanaṃ kṛtvā hemaratnādibhis tathā

यावच् चन्द्रश् च सूर्यश् च हिमवांश् च महोदधिः । तावद् युगसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते

yāvac candraś ca sūryaś ca himavāṃś ca mahodadhiḥ / tāvad yugasahastrāṇi rudraloke mahīyate

कौशेयं पट्टसूत्रं च कार्पासं रक्ततान्तवम् । वैजयन्तीवितानं च कलशोपरि वर्धयेत्

kauśeyaṃ paṭṭasūtraṃ ca kārpāsaṃ raktatāntavam / vaijayantīvitānaṃ ca kalaśopari vardhayet

पञ्चरत्नसमायुक्तं किङ्किणीरवसंयुतम् । तत्तन्तुसंख्यया यावन् मुहूर्तम् इह भारत

pañcaratnasamāyuktaṃ kiṅkiṇīravasaṃyutam / tattantusaṃkhyayā yāvan muhūrtam iha bhārata

तावत्कालं वसेत् स्वर्ग उमामाहेश्वरे पुरे । ईशानम् अपरं चैव सामान्यात् कथितं पुरा

tāvatkālaṃ vaset svarga umāmāheśvare pure / īśānam aparaṃ caiva sāmānyāt kathitaṃ purā

कपिलापूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । अर्चनात् तस्य लिङ्गस्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात्

kapilāpūrvabhāge tu nātidūre vyavasthitam / arcanāt tasya liṅgasya gāṇapatyam avāpnuyāt

शुक्लाष्टम् यां कार्त्तिके तु फलं शतगणोत्तरम् । संक्रमे च व्यतीपाते तस्य संख्या न विद्यते

śuklāṣṭam yāṃ kārttike tu phalaṃ śatagaṇottaram / saṃkrame ca vyatīpāte tasya saṃkhyā na vidyate

उपहारप्रदानेन कपिलेश्वरपूजनात् । वर्षाणामयुतं सार्द्धं लोके क्रीडति भास्करे

upahārapradānena kapileśvarapūjanāt / varṣāṇāmayutaṃ sārddhaṃ loke krīḍati bhāskare

मृतवत्सा तथा बन्ध्या गर्भस्रावा च या भवेत् । रक्तवस्त्रैः पञ्चरत्नैः स्नानं सा च समाचरेत्

mṛtavatsā tathā bandhyā garbhasrāvā ca yā bhavet / raktavastraiḥ pañcaratnaiḥ snānaṃ sā ca samācaret

चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां कपिलायां युधिष्ठिर । सुभगा जीवपुत्रा च सत्यमेतच् छिवोदितम्

caturdaśyāṃ tathāṣṭamyāṃ kapilāyāṃ yudhiṣṭhira / subhagā jīvaputrā ca satyametac chivoditam

उमया च वरो दत्तो नारीभ्यश् च प्रसादतः । कपिला निर्गता यस्मात् नर्मदायां प्रसर्पति

umayā ca varo datto nārībhyaś ca prasādataḥ / kapilā nirgatā yasmāt narmadāyāṃ prasarpati

तीर्थानाम् अष्टसाहस्रं कामभोगफलप्रदम् । आस्ते तत्र महाराज शिवेन कथितं पुरा

tīrthānām aṣṭasāhasraṃ kāmabhogaphalapradam / āste tatra mahārāja śivena kathitaṃ purā

कपिला च ततो देया सर्वाभरणभूषिता । ब्राह्मणान् भोजयेत् तत्र यथा विभवविस्तरैः

kapilā ca tato deyā sarvābharaṇabhūṣitā / brāhmaṇān bhojayet tatra yathā vibhavavistaraiḥ

उपवासपरो नित्यं तार्पिताः पितृदेवताः । हेमजालेश्वरं नाम लिङ्गं तत्रैव सिद्धिदम्

upavāsaparo nityaṃ tārpitāḥ pitṛdevatāḥ / hemajāleśvaraṃ nāma liṅgaṃ tatraiva siddhidam

अर्चनात् तस्य देवस्य यमलोकं न पश्यति । वसुदानो धुन्धुमारश् चक्रवर्ती पुरा ऽभवत्

arcanāt tasya devasya yamalokaṃ na paśyati / vasudāno dhundhumāraś cakravartī purā 'bhavat

अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् दिवि देवत्वमाप्तवान् । अनेकानि सहस्राणि संसिद्धिं परमां गताः

asya tīrthasya māhātmyād divi devatvamāptavān / anekāni sahasrāṇi saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ

क्षत्रियाणां नृपश्रेष्ठ कोटितीर्थप्रभावतः । उलूकैः पातितान् यत्र कोटितीर्थे शिरांस्यथ

kṣatriyāṇāṃ nṛpaśreṣṭha koṭitīrthaprabhāvataḥ / ulūkaiḥ pātitān yatra koṭitīrthe śirāṃsyatha

काकानां जलमध्ये तु शतशो ऽथ सहस्रशः । तत्क्षणाद् दिव्यदेहास् तु ते काका यानमाश्रिताः

kākānāṃ jalamadhye tu śataśo 'tha sahasraśaḥ / tatkṣaṇād divyadehās tu te kākā yānamāśritāḥ

विद्याधराणां राजानो मया दृष्टाः पुरानघ । वृन्दाश् च जम्बुकानां तु व्याघ्राणां च भयेन वै

vidyādharāṇāṃ rājāno mayā dṛṣṭāḥ purānagha / vṛndāś ca jambukānāṃ tu vyāghrāṇāṃ ca bhayena vai

तथा मेघावृते काले नर्मदाजलम् आविशन् । यक्षलोकं तु ते प्राप्ताः सर्वकामफलोदयम्

tathā meghāvṛte kāle narmadājalam āviśan / yakṣalokaṃ tu te prāptāḥ sarvakāmaphalodayam

जम्बुकेश्वरम् इत्येवं तिर्यग्योनिविमोक्षणम् । पृथिव्यां नैमिषं तीर्थम् अन्तरिक्षे च पुष्करम्

jambukeśvaram ityevaṃ tiryagyonivimokṣaṇam / pṛthivyāṃ naimiṣaṃ tīrtham antarikṣe ca puṣkaram

वाराणसीप्रयागं च त्रैलोक्ये त्व् अमरेश्वरम् । त्रयस्त्रिंशत्कोटिभिस् तु सुरासुरनमस्कृतम्

vārāṇasīprayāgaṃ ca trailokye tv amareśvaram / trayastriṃśatkoṭibhis tu surāsuranamaskṛtam

तत्र स्नातश् च राजेन्द्र हयमेधफलं लभेत् । सिद्धा सरस्वती तत्र तीर्थस्यास्य प्रभावतः

tatra snātaś ca rājendra hayamedhaphalaṃ labhet / siddhā sarasvatī tatra tīrthasyāsya prabhāvataḥ

यः कश्चित् कुरुते श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्द्धनम् । स याति परमं स्थानं पितृभिः सह मानवः

yaḥ kaścit kurute śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivarddhanam / sa yāti paramaṃ sthānaṃ pitṛbhiḥ saha mānavaḥ

लिङ्गं सारस्वतं नाम ब्रह्महत्याव्यापोहनम् । आख्यानं कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्

liṅgaṃ sārasvataṃ nāma brahmahatyāvyāpohanam / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam

स्वायम्भुवे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । अयोध्याधिपतिः श्रीमाञ्छक्रतुल्यपराक्रमः

svāyambhuve 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / ayodhyādhipatiḥ śrīmāñchakratulyaparākramaḥ

धुन्धुमार इति ख्यातः सत्यवादी जितेन्द्रियः । यज्ञयाजी दानशीलो देवतातिथिपूजकः

dhundhumāra iti khyātaḥ satyavādī jitendriyaḥ / yajñayājī dānaśīlo devatātithipūjakaḥ

निरवद्याः प्रजास् तस्य भयदारिद्र्यवर्जिताः । सपादलक्षवर्षाणि प्रजा जीवन्ति भारत

niravadyāḥ prajās tasya bhayadāridryavarjitāḥ / sapādalakṣavarṣāṇi prajā jīvanti bhārata

यज्ञोत्सवविवाहैश् च वेदमङ्गलनिःस्वनैः । स्वयं कामदुघा धेनुः पृथिवी सस्यशालिनी

yajñotsavavivāhaiś ca vedamaṅgalaniḥsvanaiḥ / svayaṃ kāmadughā dhenuḥ pṛthivī sasyaśālinī

चतुर्वर्षसहस्राणि प्राकृता इतरे जनाः । कौशेयपट्टं वृक्षेषु बद्धं सर्वत्र भारत

caturvarṣasahasrāṇi prākṛtā itare janāḥ / kauśeyapaṭṭaṃ vṛkṣeṣu baddhaṃ sarvatra bhārata

यज्ञहोमसहस्रैस् तु सदा दोहमयीं नृप । एवं शशास पृथिवीं यथा शक्रस्त्रिविष्टपम्

yajñahomasahasrais tu sadā dohamayīṃ nṛpa / evaṃ śaśāsa pṛthivīṃ yathā śakrastriviṣṭapam

एकस्मिन् समये राजा प्रतीहारम् उवाच ह । आदेशय नृपान् सर्वान् नानादेशसमुद्भवान्

ekasmin samaye rājā pratīhāram uvāca ha / ādeśaya nṛpān sarvān nānādeśasamudbhavān

प्रतीहारसमादिष्टाः समायातास् ततो नृपाः । मृगयां तु स तैः सर्वैः कर्तुं विन्ध्यं जगाम ह

pratīhārasamādiṣṭāḥ samāyātās tato nṛpāḥ / mṛgayāṃ tu sa taiḥ sarvaiḥ kartuṃ vindhyaṃ jagāma ha

वेदध्वनितनिर्घोषैर् द्विजानाम् अग्निहोत्रिणाम् । नादिता त्रिषु लोकेषु विख्याता सप्तकल्पगा

vedadhvanitanirghoṣair dvijānām agnihotriṇām / nāditā triṣu lokeṣu vikhyātā saptakalpagā

तत्रोपशोभितं रम्यं विचित्रं वनमण्डलम् । हत्वा जीवसहस्राणि क्षत्रियैः सह भारत

tatropaśobhitaṃ ramyaṃ vicitraṃ vanamaṇḍalam / hatvā jīvasahasrāṇi kṣatriyaiḥ saha bhārata

विवेश च वनं सर्वं ततः परमदारुणम् । भीमरूपं महाघोरं दुष्प्रेक्ष्यं च सुदुःसहम्

viveśa ca vanaṃ sarvaṃ tataḥ paramadāruṇam / bhīmarūpaṃ mahāghoraṃ duṣprekṣyaṃ ca suduḥsaham

मेघनादेन गर्जन्तं सुतरां लोमहर्षणम् । वाराहं श्वेतवर्णं च दंष्ट्रायुगलभीषणम्

meghanādena garjantaṃ sutarāṃ lomaharṣaṇam / vārāhaṃ śvetavarṇaṃ ca daṃṣṭrāyugalabhīṣaṇam

तं दृष्ट्वा तादृशं तत्र वाराहं नृपसत्तमः । उवाच क्षत्रियान् सर्वान् न दृष्टं न मया श्रुतम्

taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ tatra vārāhaṃ nṛpasattamaḥ / uvāca kṣatriyān sarvān na dṛṣṭaṃ na mayā śrutam

एतादृशं वराहस्य रूपं वै लोमहर्षणम् । इत्युक्त्वा पाशम् आदाय यावद्धन्तुं समुद्यतः

etādṛśaṃ varāhasya rūpaṃ vai lomaharṣaṇam / ityuktvā pāśam ādāya yāvaddhantuṃ samudyataḥ

तावद् वायुवपुर् भूत्वा निर्यातः प्राणपीडितः । विवेश जलमध्ये च कोटितीर्थे नराधिप

tāvad vāyuvapur bhūtvā niryātaḥ prāṇapīḍitaḥ / viveśa jalamadhye ca koṭitīrthe narādhipa

पृष्ठतो ऽनुजगाम ऽथ स राजा हयवाहनः । प्रविष्टमात्रः पयसि वराहस् तु विशाम्पते

pṛṣṭhato 'nujagāma 'tha sa rājā hayavāhanaḥ / praviṣṭamātraḥ payasi varāhas tu viśāmpate

तत्क्षणाद् दिव्यदेहस् तु कामिकं यानमास्थितः । किमिदं प्राह तं राजा वाराहं देवरूपणम्

tatkṣaṇād divyadehas tu kāmikaṃ yānamāsthitaḥ / kimidaṃ prāha taṃ rājā vārāhaṃ devarūpaṇam

हृदि विस्मयमापन्नो सत्यम् एतच् च ब्रूहि मे । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वाराहो देवरूपधृक्

hṛdi vismayamāpanno satyam etac ca brūhi me / tasya tadvacanaṃ śrutvā vārāho devarūpadhṛk

प्रहसन्न् अब्रवीद् वाक्यं शृणु राजन् महामते । अङ्गदं नाम तु गणं विद्धि मां शङ्करस्य तु

prahasann abravīd vākyaṃ śṛṇu rājan mahāmate / aṅgadaṃ nāma tu gaṇaṃ viddhi māṃ śaṅkarasya tu

गणैश् च देवमुख्यैश् च उमया च महेश्वरः । क्रीडन् नास्ते कदाचित् तु तस्याग्रे नृपसत्तम

gaṇaiś ca devamukhyaiś ca umayā ca maheśvaraḥ / krīḍan nāste kadācit tu tasyāgre nṛpasattama

तत्र गीतं मया गीतं रम्यं दण्डकलक्षणम् । दृष्ट्वोर्वशीं तथा रम्भामभूवं काममोहितः

tatra gītaṃ mayā gītaṃ ramyaṃ daṇḍakalakṣaṇam / dṛṣṭvorvaśīṃ tathā rambhāmabhūvaṃ kāmamohitaḥ

व्याहरं छूकरीं वाणीं विस्वरो विकृताननः । विह्वलेन मया तत्र ह्य् अप्सरोभिस् तु क्रीडितम्

vyāharaṃ chūkarīṃ vāṇīṃ visvaro vikṛtānanaḥ / vihvalena mayā tatra hy apsarobhis tu krīḍitam

तादृशं मां तुदृष्ट्वावैकामक्रीडावशगतम् । शशाप नन्दी कोपात्मा शुकरो ऽमेध्यभुग् भव

tādṛśaṃ māṃ tudṛṣṭvāvaikāmakrīḍāvaśagatam / śaśāpa nandī kopātmā śukaro 'medhyabhug bhava

दशवर्षसहस्राणि भ्रमिष्यसि महीतले । ब्रह्मापि नैव शक्नोति शिवस्य तु प्रकीर्तितम्

daśavarṣasahasrāṇi bhramiṣyasi mahītale / brahmāpi naiva śaknoti śivasya tu prakīrtitam

त्वं तु गामटमानो ऽपि किङ्करस्यापि किङ्करः । कुपितं नन्दिनं ज्ञात्वा भयभीतान्तरात्मना

tvaṃ tu gāmaṭamāno 'pi kiṅkarasyāpi kiṅkaraḥ / kupitaṃ nandinaṃ jñātvā bhayabhītāntarātmanā

प्रसादितो मया नन्दी शापान्तं वरमादिशत् । दर्शनाद् धुन्धुमारस्यकोटितीर्थप्रभावतः

prasādito mayā nandī śāpāntaṃ varamādiśat / darśanād dhundhumārasyakoṭitīrthaprabhāvataḥ

त्यक्त्वा तु शूकरीं योनिं पुनः प्रत्यागमिष्यसि । एतत् ते कथितं राजन्वाराहीं योनिमाश्रितः

tyaktvā tu śūkarīṃ yoniṃ punaḥ pratyāgamiṣyasi / etat te kathitaṃ rājanvārāhīṃ yonimāśritaḥ

यथा हि किल्विषात् मुक्तस् तीर्थस्यास्य प्रभावतः । ओंकारदर्शनाद् राजन् रेवातोयपरिष्कृतः

yathā hi kilviṣāt muktas tīrthasyāsya prabhāvataḥ / oṃkāradarśanād rājan revātoyapariṣkṛtaḥ

प्राप्तो गन्धर्वयोनिं तु दर्शनात् तव सुव्रत । विषादं त्यज राजेन्द्र गहना कर्मणां गतिः

prāpto gandharvayoniṃ tu darśanāt tava suvrata / viṣādaṃ tyaja rājendra gahanā karmaṇāṃ gatiḥ

धर्मे बुद्धिं समाधाय सर्वभूतहितो भव । जन्मतो मरणं राजन् मरणाज् जन्मसम्भवः

dharme buddhiṃ samādhāya sarvabhūtahito bhava / janmato maraṇaṃ rājan maraṇāj janmasambhavaḥ

ज्ञात्वा शुभाशुभं कर्म त्वम् आत्मानं समुद्धर । स्वयम् एवार्जितं कर्म स्वयम् एवोपभुज्यते

jñātvā śubhāśubhaṃ karma tvam ātmānaṃ samuddhara / svayam evārjitaṃ karma svayam evopabhujyate

स्वयं कर्ता च भोक्ता च शुभस्याप्य् अशुभस्य च । स्वस्ति वो ऽस्ति गमिष्यामि एवम् उक्त्वा जगाम ह

svayaṃ kartā ca bhoktā ca śubhasyāpy aśubhasya ca / svasti vo 'sti gamiṣyāmi evam uktvā jagāma ha

ध्रियमाणातपत्रस् तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः । शिवध्यानपरो भूत्वा कैलासे न्यवसत् सुखम्

dhriyamāṇātapatras tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ / śivadhyānaparo bhūtvā kailāse nyavasat sukham