इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नरकायातनानुवर्णनो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 54 युधिष्ठिर उवाच: तीर्यते केन धर्मेण संसाराब्धिः सुदुस्तरः । मार्कण्डेय उवाच: तेन निर्भर्त्सितैः पापैः कथ्यमानां कथां शृणु
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narakāyātanānuvarṇano nāma tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 54 yudhiṣṭhira uvāca: tīryate kena dharmeṇa saṃsārābdhiḥ sudustaraḥ / mārkaṇḍeya uvāca: tena nirbhartsitaiḥ pāpaiḥ kathyamānāṃ kathāṃ śṛṇu
रक्तो मूढश् च लोको ऽयम् अकार्ये संप्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्
rakto mūḍhaś ca loko 'yam akārye saṃpravartate / na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam
न शृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि शनैर् गच्छन् प्लवते स्म पदे पदे
na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sati cakṣuṣi nekṣate / same pathi śanair gacchan plavate sma pade pade
एवम् उक्तो धर्मराजः संक्षेपात् पापदेहिनाम् । विस्तरेण यदा चख्यौ तेषां तच् छृणु साम्प्रतम्
evam ukto dharmarājaḥ saṃkṣepāt pāpadehinām / vistareṇa yadā cakhyau teṣāṃ tac chṛṇu sāmpratam
यम उवाच: मया मुक्तो न जानाति बोध्यमानो बुधैर् अपि । संसारे क्लिश्यते नाना रागलोभवशात् नरः
yama uvāca: mayā mukto na jānāti bodhyamāno budhair api / saṃsāre kliśyate nānā rāgalobhavaśāt naraḥ
गर्भपातेन भावेन शास्त्रम् उक्तं न बुध्यते । नरैर् न श्रूयते कर्म स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्
garbhapātena bhāvena śāstram uktaṃ na budhyate / narair na śrūyate karma svargamokṣaprasādhakam
सन्तप्यति शिवध्याने सर्वकामार्थसाधने । नरकाद् आत्मनः श्रेयो यदत्र महदद्भुतम्
santapyati śivadhyāne sarvakāmārthasādhane / narakād ātmanaḥ śreyo yadatra mahadadbhutam
प्रेतभूता नराः सर्वे यमलोकं समागताः । आख्यानं कथयिष्यामि यथोद्दिष्टं पुरातनम्
pretabhūtā narāḥ sarve yamalokaṃ samāgatāḥ / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathoddiṣṭaṃ purātanam
सूर्येण कथितं त्व् आसीन् नर्मदाख्यानम् उत्तमम् । देवतानां पितॄणां च मम पित्रानुकम्पया
sūryeṇa kathitaṃ tv āsīn narmadākhyānam uttamam / devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mama pitrānukampayā
सपादलक्षम् अधिकं ब्रह्मणा कथितं रवेः । तत्र श्रुतं मया कृत्स्नं ब्रह्मणा तु शिवाच् छ्रुतम्
sapādalakṣam adhikaṃ brahmaṇā kathitaṃ raveḥ / tatra śrutaṃ mayā kṛtsnaṃ brahmaṇā tu śivāc chrutam
शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य तु । जम्बूद्वीपं समासाद्य मानुषीं योनिम् आश्रितः
śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya tu / jambūdvīpaṃ samāsādya mānuṣīṃ yonim āśritaḥ
नाश्रयेन्नर्मदां देवीं सप्तकल्पवहां तु यः । स्नानावगाहनात् पानात् तथा दानक्रियादिभिः
nāśrayennarmadāṃ devīṃ saptakalpavahāṃ tu yaḥ / snānāvagāhanāt pānāt tathā dānakriyādibhiḥ
लोके ऽस्मिन् गतिदा कान्या पापोपहतचेतसाम् । ये ध्यायन्ति महादेवीं नर्मदां पापहारिणीम्
loke 'smin gatidā kānyā pāpopahatacetasām / ye dhyāyanti mahādevīṃ narmadāṃ pāpahāriṇīm
अघानि तेषां नश्यन्ति तमः सूर्योदये यथा । नर्मदां संस्मरेद् यस् तु कीर्तयेद् यस् तु वा गिरा
aghāni teṣāṃ naśyanti tamaḥ sūryodaye yathā / narmadāṃ saṃsmared yas tu kīrtayed yas tu vā girā
परलोकं समायातो यमदूतैर् न बाध्यते । नर्मदां कीर्तयेद् यस् तु पापकर्मा नराधमः
paralokaṃ samāyāto yamadūtair na bādhyate / narmadāṃ kīrtayed yas tu pāpakarmā narādhamaḥ
नरकान् समयोद्दिष्टान् न च क्रामति कर्हिचित् । गङ्गाद्याः सरितस्तत्र तीर्थकोटिर् अनेकधा
narakān samayoddiṣṭān na ca krāmati karhicit / gaṅgādyāḥ saritastatra tīrthakoṭir anekadhā
रेवातेजः प्रतापेन शुद्धिं गच्छन्ति तत्क्षणात् । नरकस्थः स्मरेद् यस् तु मेकलां तु हरं हरिम्
revātejaḥ pratāpena śuddhiṃ gacchanti tatkṣaṇāt / narakasthaḥ smared yas tu mekalāṃ tu haraṃ harim
मुच्यते यमदूतैः स तत्क्षणान् नात्र संशयः । यदि तिष्ठति वैदूर्यपर्वते ऽमरकण्टके
mucyate yamadūtaiḥ sa tatkṣaṇān nātra saṃśayaḥ / yadi tiṣṭhati vaidūryaparvate 'marakaṇṭake
ओंकारः परमेशानो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । किमर्थं त्व् इह शोचन्ति पापोपहतचेतसः
oṃkāraḥ parameśāno bhuktimuktiphalapradaḥ / kimarthaṃ tv iha śocanti pāpopahatacetasaḥ
सिद्धेश्वरं सिद्धलिङ्गं लोकानुग्रहकारकम् । यज्ञेश्वरं च मध्ये तु तत्रैव शशिभूषणम्
siddheśvaraṃ siddhaliṅgaṃ lokānugrahakārakam / yajñeśvaraṃ ca madhye tu tatraiva śaśibhūṣaṇam
नर्मदा दक्षिणे भागे लिङ्गं चैव महेश्वरम् । चतुर्थं कपिलेशं च शिवक्षेत्रं विदुर्बुधाः
narmadā dakṣiṇe bhāge liṅgaṃ caiva maheśvaram / caturthaṃ kapileśaṃ ca śivakṣetraṃ vidurbudhāḥ
ये ऽर्चयन्ति सदा भक्त्या पुष्पधूपार्तितर्पणैः । शिवलोकं तु ते यान्ति नरकान् नात्र संशयः
ye 'rcayanti sadā bhaktyā puṣpadhūpārtitarpaṇaiḥ / śivalokaṃ tu te yānti narakān nātra saṃśayaḥ
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा पृष्टं त्वयानघ । पापिष्ठान् नॄनधर्मस्थान् कथयामास भारत (?)
etat te sarvam ākhyātaṃ yathā pṛṣṭaṃ tvayānagha / pāpiṣṭhān nṝnadharmasthān kathayāmāsa bhārata (?)
[स्तेह्त् सो दोर्त्] गोदानं हेमदानं च तिलदानं तथैव च । अन्नदानं पयोदानं सर्वोपस्करम् एव च
[steht so dort] godānaṃ hemadānaṃ ca tiladānaṃ tathaiva ca / annadānaṃ payodānaṃ sarvopaskaram eva ca
प्रासादारामदानं च ये कुर्वन्ति नरोत्तमाः । यमलोकं न ते यान्ति नरकं घोररूपिणम्
prāsādārāmadānaṃ ca ye kurvanti narottamāḥ / yamalokaṃ na te yānti narakaṃ ghorarūpiṇam
मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः शिवस्य वचनं यथा । सन्मानं चापमानेन वियोगेनेष्टसङ्गमम्
mucyante sarvapāpebhyaḥ śivasya vacanaṃ yathā / sanmānaṃ cāpamānena viyogeneṣṭasaṅgamam
यौवनं जरया ग्रस्तं कष्टात् सौख्यमुपद्रुतम् । वलिभिः पलितैश् चापि जर्जरीकृतविग्रहः
yauvanaṃ jarayā grastaṃ kaṣṭāt saukhyamupadrutam / valibhiḥ palitaiś cāpi jarjarīkṛtavigrahaḥ
किं करोति नरः प्राज्ञो जरया जर्जरीकृतः । स्त्रीपुंसोर् यौवनं रूपं यदन्यो ऽन्यं प्रियंकरम्
kiṃ karoti naraḥ prājño jarayā jarjarīkṛtaḥ / strīpuṃsor yauvanaṃ rūpaṃ yadanyo 'nyaṃ priyaṃkaram
तद् एव जरया ग्रस्तम् उभयोर् अपि न प्रियम् । अपूर्ववत् तथात्मानं शैथिल्येन समन्वितम्
tad eva jarayā grastam ubhayor api na priyam / apūrvavat tathātmānaṃ śaithilyena samanvitam
यः पश्यन् न विरज्येत को ऽन्यस् तस्माद् अचेतनः । जराभिभूतः पुरुषः पत्नीपुत्रादिबान्धवैः
yaḥ paśyan na virajyeta ko 'nyas tasmād acetanaḥ / jarābhibhūtaḥ puruṣaḥ patnīputrādibāndhavaiḥ
अशक्तत्वाद् दुराचारैर् भृत्यैश् च परिभूयते । धर्मम् अर्थं च कामं च मोक्षं न जरया युतः
aśaktatvād durācārair bhṛtyaiś ca paribhūyate / dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ na jarayā yutaḥ
शक्तः साधयितुं तस्मात् पुरा धर्मं समाचरेत् । वातपित्तकफादीनां वैषम्यं च युधिष्ठिर
śaktaḥ sādhayituṃ tasmāt purā dharmaṃ samācaret / vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ ca yudhiṣṭhira
वातादीनां समूहश् च देहजः परिकीर्तितः । तस्माद् व्याधिपरं ज्ञेयं शरीरम् इदम् आत्मनः
vātādīnāṃ samūhaś ca dehajaḥ parikīrtitaḥ / tasmād vyādhiparaṃ jñeyaṃ śarīram idam ātmanaḥ
वातोत्पत्त्य् अतिरेकेण बाधितो वै ज्वरेण च । रोगैर् नानाविधिभवैर् बहुदुःखान्य् अनेकधा
vātotpatty atirekeṇa bādhito vai jvareṇa ca / rogair nānāvidhibhavair bahuduḥkhāny anekadhā
तानि च स्वात्मवेद्यानि किम् अन्यत् कथयाम्य् अहम् । एकोत्तरं मृत्युशतम् अस्मिन् देहे प्रतिष्ठितम्
tāni ca svātmavedyāni kim anyat kathayāmy aham / ekottaraṃ mṛtyuśatam asmin dehe pratiṣṭhitam
अत्रैकं कालरूपं च शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः । ये त्व् इहागन्तवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भैषजैः
atraikaṃ kālarūpaṃ ca śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ / ye tv ihāgantavaḥ proktāste praśāmyanti bhaiṣajaiḥ
जपहोमप्रदानैश् च कालमृत्युर् न शाम्यति । अपमृत्युश् च सर्वस्य विषम् अद्यादिसम्भवः
japahomapradānaiś ca kālamṛtyur na śāmyati / apamṛtyuś ca sarvasya viṣam adyādisambhavaḥ
न चातिपुरुषस् तस्माद् अपमृत्योर् बभेति वै । विविधा व्याधयः कष्टाः सवैद्याः प्राणिनस् तथा
na cātipuruṣas tasmād apamṛtyor babheti vai / vividhā vyādhayaḥ kaṣṭāḥ savaidyāḥ prāṇinas tathā
विषाणि त्व् अभिचाराश् च मृत्योर् द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं रोगसर्पाद्यैर् अपि धन्वन्तरिः स्वयम्
viṣāṇi tv abhicārāś ca mṛtyor dvārāṇi dehinām / pīḍitaṃ rogasarpādyair api dhanvantariḥ svayam
स्वस्थं कर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः
svasthaṃ kartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ hi dehinam / naiṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ
परित्रातुं नो समर्थाः कालेन परिपीडितम् । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमो रिपुः
paritrātuṃ no samarthāḥ kālena paripīḍitam / nāsti mṛtyusamaṃ duḥkhaṃ nāsti mṛtyusamo ripuḥ
नास्ति मृत्युसमः कालः सर्वेषाम् एव देहिनाम् । सद्भार्या पुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च
nāsti mṛtyusamaḥ kālaḥ sarveṣām eva dehinām / sadbhāryā putramitrāṇi rājyaiśvaryasukhāni ca
मृत्युश्छिनत्ति सर्वाणि विविधान्य् अपि भारत । इदं ते कथितं राजञ्ज्ञातिसंसारदुस्तरम्
mṛtyuśchinatti sarvāṇi vividhāny api bhārata / idaṃ te kathitaṃ rājañjñātisaṃsāradustaram
परिणाम इति ज्ञात्वा सर्वङ्कालस्य भोजनम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संसेव्या सप्तकल्पगा
pariṇāma iti jñātvā sarvaṅkālasya bhojanam / tasmāt sarvaprayatnena saṃsevyā saptakalpagā
सर्वदुःखापहा नित्यं सर्वशोकविनाशिनी । यो यान् कामयते कामांस्तांस्तान् देवी प्रयच्छति
sarvaduḥkhāpahā nityaṃ sarvaśokavināśinī / yo yān kāmayate kāmāṃstāṃstān devī prayacchati
इदं ज्ञानम् इदं ध्यानं पाण्डित्यं वेद वेदनम् । निवासः सर्वभूतानां सेव्यते सप्तकल्पगा
idaṃ jñānam idaṃ dhyānaṃ pāṇḍityaṃ veda vedanam / nivāsaḥ sarvabhūtānāṃ sevyate saptakalpagā
यज्ञो दानं तपः सत्यं स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । सफलं लभते तेषां यो रेवाम्बु निषेवते
yajño dānaṃ tapaḥ satyaṃ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam / saphalaṃ labhate teṣāṃ yo revāmbu niṣevate
ब्रह्मकूर्चसहस्राणि सोमपानायुतं तथा । नर्मदातोयपानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
brahmakūrcasahasrāṇi somapānāyutaṃ tathā / narmadātoyapānasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
संयुक्तो ऽपि महापापैर् नानाजन्मकृतैर् अपि । ओंकारदक्षिणे घोरं मुच्यते तत्क्षणाज् जपन्
saṃyukto 'pi mahāpāpair nānājanmakṛtair api / oṃkāradakṣiṇe ghoraṃ mucyate tatkṣaṇāj japan
गोदानान्न परं दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । नर्मदापयसि स्नात्वा यो दद्याद् गां द्विजन्मने
godānānna paraṃ dānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / narmadāpayasi snātvā yo dadyād gāṃ dvijanmane
संख्यां कर्तुं यथावच् च न देवैर् अपि शक्यते
saṃkhyāṃ kartuṃ yathāvac ca na devair api śakyate