इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे रमेश्वरहरिणेश्वरलुब्धकेश्वरधनुरीश्वरबाणेश्वरकथनो नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 84 मार्कण्डेय उवाच: तत्र स्नात्वा तु भक्त्या य उपवासपरायणः । क्षपाजागरणं कुर्याद् दद्याद् दानं च यत्नतः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe rameśvarahariṇeśvaralubdhakeśvaradhanurīśvarabāṇeśvarakathano nāma tryaśītitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 84 mārkaṇḍeya uvāca: tatra snātvā tu bhaktyā ya upavāsaparāyaṇaḥ / kṣapājāgaraṇaṃ kuryād dadyād dānaṃ ca yatnataḥ
देवस्य स्नपनं कुर्याद् अमृतैः पञ्चभिस् तथा । समालभेद् यथाशक्त्या पूजां कृत्वा विधानतः
devasya snapanaṃ kuryād amṛtaiḥ pañcabhis tathā / samālabhed yathāśaktyā pūjāṃ kṛtvā vidhānataḥ
पात्रं परीक्ष्य दातव्यम् आत्मनः श्रेय इच्छता । पितरस् तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दं न संशयः
pātraṃ parīkṣya dātavyam ātmanaḥ śreya icchatā / pitaras tasya tṛpyanti dvādaśābdaṃ na saṃśayaḥ
गच्छति तत्र दाता च यत्र देवो निरञ्जनः । गृहमध्ये प्रविष्टस् तु स्मरन् नामास्य शक्तितः
gacchati tatra dātā ca yatra devo nirañjanaḥ / gṛhamadhye praviṣṭas tu smaran nāmāsya śaktitaḥ
नीलाद्रौ तु च यत्पुण्यं तत् समस्तं लभेत सः । शूलभेदे च यः कुर्याच् छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि
nīlādrau tu ca yatpuṇyaṃ tat samastaṃ labheta saḥ / śūlabhede ca yaḥ kuryāc chrāddhaṃ parvaṇi parvaṇi
विशेषाच् चैव मासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु । केदारे चैव यत्पुण्यं कुब्जायां च तथा नृप
viśeṣāc caiva māsānte tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / kedāre caiva yatpuṇyaṃ kubjāyāṃ ca tathā nṛpa
कनखले चैव यत् पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे । सितासिते तु यत् पुण्यम् अन्यतीर्थे विशेषतः
kanakhale caiva yat puṇyaṃ gaṅgāsāgarasaṅgame / sitāsite tu yat puṇyam anyatīrthe viśeṣataḥ
अर्बुदे चैव यत्पुण्यं पुण्यम् चामरपर्वते । गङ्गाद्यैः सर्वतीर्थैश् च फलं प्राप्नोति मानवः
arbude caiva yatpuṇyaṃ puṇyam cāmaraparvate / gaṅgādyaiḥ sarvatīrthaiś ca phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
अस्मिंस् तीर्थे तथा पुण्यं लभते नात्र संशयः । विधिमन्त्रसमायुक्तं तर्पयेत् पितृदेवताः
asmiṃs tīrthe tathā puṇyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ / vidhimantrasamāyuktaṃ tarpayet pitṛdevatāḥ
कुलानि तारयत्येव दश पूर्वापराणि सः । दक्षिणां चैव मर्त्यश् च शुचिर् भूत्वा समाहितः
kulāni tārayatyeva daśa pūrvāparāṇi saḥ / dakṣiṇāṃ caiva martyaś ca śucir bhūtvā samāhitaḥ
न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्याद् अष्टपुष्पकम् । शास्त्रोक्तैर् अष्टभिर् मन्त्रैर् मानसैः शृणु तांस् तथा
nyāsaṃ kṛtvā tu pūrvoktaṃ pradadyād aṣṭapuṣpakam / śāstroktair aṣṭabhir mantrair mānasaiḥ śṛṇu tāṃs tathā
वारिजं सौम्यम् आग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः । वानस्पत्यं भवेत् पुष्पं प्राजापत्यं तु सप्तमम्
vārijaṃ saumyam āgneyaṃ vāyavyaṃ pārthivaṃ punaḥ / vānaspatyaṃ bhavet puṣpaṃ prājāpatyaṃ tu saptamam
अष्टमं शिवपुष्पं च शृण्व् एतेषां विनिर्णयम् । वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुयुतं पयः
aṣṭamaṃ śivapuṣpaṃ ca śṛṇv eteṣāṃ vinirṇayam / vārijaṃ salilaṃ jñeyaṃ saumyaṃ madhuyutaṃ payaḥ
आग्नेयं धूपदीपं च वायव्यं चन्दनादिकम् । पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यफलात्मकम्
āgneyaṃ dhūpadīpaṃ ca vāyavyaṃ candanādikam / pārthivaṃ kandamūlādyaṃ vānaspatyaphalātmakam
प्राजापत्यम् अन्नाद्यं च शिवपुष्पम् उपासनम् । अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः
prājāpatyam annādyaṃ ca śivapuṣpam upāsanam / ahiṃsā prathamaṃ puṣpaṃ puṣpamindriyanigrahaḥ
तृतीयं च दयापुष्पमेभिस् तुष्यन्ति देवताः । तपसा चार्चयेद् भक्त्या अत्र तीर्थे नराधिप
tṛtīyaṃ ca dayāpuṣpamebhis tuṣyanti devatāḥ / tapasā cārcayed bhaktyā atra tīrthe narādhipa
छत्रं च चामरं दद्याच् छय्यां चोपानहौ तथा । तेन पूजनमात्रेण पूजिताः पुरुषास् त्रयः
chatraṃ ca cāmaraṃ dadyāc chayyāṃ copānahau tathā / tena pūjanamātreṇa pūjitāḥ puruṣās trayaḥ
स्वर्गलोके वसेत् तावद् यावद् आहुत संप्लवम् । शूलपाणेस् तु यो भक्त्या स्नपनं चैव कारयेत्
svargaloke vaset tāvad yāvad āhuta saṃplavam / śūlapāṇes tu yo bhaktyā snapanaṃ caiva kārayet
पञ्चामृतेन यश्चैव यक्षकर्दमकुंकुमैः । समालभेच् च देवेशं श्रीखण्डैरगरादिभिः
pañcāmṛtena yaścaiva yakṣakardamakuṃkumaiḥ / samālabhec ca deveśaṃ śrīkhaṇḍairagarādibhiḥ
नानाविधैश् च पुष्पैश् चार्चां कुर्वन्ति ये द्विजाः । रुद्रं पुरुषसूक्तं च लोके यः स्वस्वसूत्रकम्
nānāvidhaiś ca puṣpaiś cārcāṃ kurvanti ye dvijāḥ / rudraṃ puruṣasūktaṃ ca loke yaḥ svasvasūtrakam
इषे त्वादिकमन्त्रादि ज्योतिर् ब्राह्मणम् एव च । गायत्री च मधुश्चैव मण्डलब्राह्मणम् एव च
iṣe tvādikamantrādi jyotir brāhmaṇam eva ca / gāyatrī ca madhuścaiva maṇḍalabrāhmaṇam eva ca
एतज् जपं तु ये भक्त्या यजुर्वेदसमुद्भवम् । देवव्रतं नाम दैव्यं पुरुषास् तत्पुरं ययुः
etaj japaṃ tu ye bhaktyā yajurvedasamudbhavam / devavrataṃ nāma daivyaṃ puruṣās tatpuraṃ yayuḥ
आसीत् पुरा महाराज अन्धको नाम दुर्जय । आराधयामास शिवं चिरकालम् उपस्थितः
āsīt purā mahārāja andhako nāma durjaya / ārādhayāmāsa śivaṃ cirakālam upasthitaḥ
प्रसन्नो भगवान् देवो वरं याचस्व सुव्रत । वरं लब्ध्वा तदा दैत्यो ऽधावत् सहर्षतो ऽन्धकः
prasanno bhagavān devo varaṃ yācasva suvrata / varaṃ labdhvā tadā daityo 'dhāvat saharṣato 'ndhakaḥ
पुरे जनाश् च दृश्यन्ते भाजनैर् रत्नपूरितैः । साक्षतैर् भाजनैस् तस्य शतसाहस्रयोषितः
pure janāś ca dṛśyante bhājanair ratnapūritaiḥ / sākṣatair bhājanais tasya śatasāhasrayoṣitaḥ
मन्त्रान् पठन्ति विप्राश् च माङ्गल्यनिस्वनेन च । भूपं चामात्यभृत्यैश् च राज्याश्वरथदन्तिभिः
mantrān paṭhanti viprāś ca māṅgalyanisvanena ca / bhūpaṃ cāmātyabhṛtyaiś ca rājyāśvarathadantibhiḥ
वर्धापयन्ति ते सर्वे ये केचित् पुरवासिनः । हृष्टः पुष्टो वसंस् तत्र स सुरैर् नाभिभूयते
vardhāpayanti te sarve ye kecit puravāsinaḥ / hṛṣṭaḥ puṣṭo vasaṃs tatra sa surair nābhibhūyate
वरलब्धं तु तं ज्ञात्वा गीर्वाणाः शङ्कितास् तदा । एकीभूताश् च ते सर्वे शक्रस्य शरणं ययुः
varalabdhaṃ tu taṃ jñātvā gīrvāṇāḥ śaṅkitās tadā / ekībhūtāś ca te sarve śakrasya śaraṇaṃ yayuḥ
समागतान् सुरान् दृष्ट्वा शक्रो वचनम् अब्रवीत् । कथं समागतास् सर्वे यूयं च त्रिदिवौकसः
samāgatān surān dṛṣṭvā śakro vacanam abravīt / kathaṃ samāgatās sarve yūyaṃ ca tridivaukasaḥ
कथं च भयम् उत्पन्नं कथयध्वं महासुराः
kathaṃ ca bhayam utpannaṃ kathayadhvaṃ mahāsurāḥ
देवा ऊचुः: मृत्युलोके ऽभवत् पापस् त्व् अन्धको नाम दुर्मदः
devā ūcuḥ: mṛtyuloke 'bhavat pāpas tv andhako nāma durmadaḥ
तस्माच् च भयमापन्ना भवच् छरणम् आगताः । एतस्मिन्न् अन्तरे रौद्रो दानवो बलदार्पितः
tasmāc ca bhayamāpannā bhavac charaṇam āgatāḥ / etasminn antare raudro dānavo baladārpitaḥ
एकाकी स्यन्दनारूढ आयुधैर् विविधैर् युतः । अन्धको राजशार्दूल ययौ शक्रपुरीं ततः
ekākī syandanārūḍha āyudhair vividhair yutaḥ / andhako rājaśārdūla yayau śakrapurīṃ tataḥ
स्वर्णप्राकारसंयुक्तां शोभितां विविधैर् गृहैः । दुर्गमां शत्रुवर्गस्य सदा पार्थिवसत्तम
svarṇaprākārasaṃyuktāṃ śobhitāṃ vividhair gṛhaiḥ / durgamāṃ śatruvargasya sadā pārthivasattama
प्रविवेशासुरस् तत्र लीलया स्वगृहं यथा । समुत्थाय ततः शक्रः स्वकीयंचासनं ददौ
praviveśāsuras tatra līlayā svagṛhaṃ yathā / samutthāya tataḥ śakraḥ svakīyaṃcāsanaṃ dadau
उपविष्टो ऽन्धकस् तत्र शक्रस्यैवासने शुभे । शक्र उवाच: किं वो ह्य् आगमनं चात्र किं कार्यं कथयस्व मे
upaviṣṭo 'ndhakas tatra śakrasyaivāsane śubhe / śakra uvāca: kiṃ vo hy āgamanaṃ cātra kiṃ kāryaṃ kathayasva me
यदस्मदीयं वित्तं च तत्ते दास्यामि दानव । अन्धक उवाच: न चाहं कामये वित्तं न गजान् न तुरंगमान्
yadasmadīyaṃ vittaṃ ca tatte dāsyāmi dānava / andhaka uvāca: na cāhaṃ kāmaye vittaṃ na gajān na turaṃgamān
स्वकीयं दर्शयस्वाद्य स्वर्गशृङ्गारभूमिकम् । ऐरावतं महानागं सैन्धवोच्चैः श्रवोहयम्
svakīyaṃ darśayasvādya svargaśṛṅgārabhūmikam / airāvataṃ mahānāgaṃ saindhavoccaiḥ śravohayam
उर्वश्यादीनि सर्वाणि वादित्रत्रितयानि च । अन्याः स्वीया विभूतीश् च दर्शयस्व शचीपते
urvaśyādīni sarvāṇi vāditratritayāni ca / anyāḥ svīyā vibhūtīś ca darśayasva śacīpate
तस्यैतद् वचनं श्रुत्वा शक्रो ऽपि भयविह्वलः । सर्वाणि च पदार्थानि दर्शयामास चान्धकम्
tasyaitad vacanaṃ śrutvā śakro 'pi bhayavihvalaḥ / sarvāṇi ca padārthāni darśayāmāsa cāndhakam
तदागत्य सुरैः सार्धं यक्षगन्धर्वकिन्नरैः । नृत्यन्त्य् अप्सरसस् तत्र वादित्रैर् विविधैर् नृप
tadāgatya suraiḥ sārdhaṃ yakṣagandharvakinnaraiḥ / nṛtyanty apsarasas tatra vāditrair vividhair nṛpa
तत् तस्य विभ्रमच् चित्तं दृष्ट्वाप्य् अप्सरसस् तदा । तेन देवगणास् सर्वे त्रस्ताः पार्थिवसत्तम
tat tasya vibhramac cittaṃ dṛṣṭvāpy apsarasas tadā / tena devagaṇās sarve trastāḥ pārthivasattama
संग्रामैर् विविधैस् तत्र चक्रवज्रारिभीषणैः । सन्तापिताः सुरास् सर्वे क्षयं नीता ह्य् अनेकशः
saṃgrāmair vividhais tatra cakravajrāribhīṣaṇaiḥ / santāpitāḥ surās sarve kṣayaṃ nītā hy anekaśaḥ
आदित्य मरुताद् याश् च भग्नास् संग्राममण्डले । यथा सिंहकराक्रान्ताः श्वापदा व्यचरन् वने
āditya marutād yāś ca bhagnās saṃgrāmamaṇḍale / yathā siṃhakarākrāntāḥ śvāpadā vyacaran vane
तद् वद् एकेन ते देवाः कृतास् सर्वे पराङ्मुखाः । बलाद् देशेषु ग्रामेषु प्रजाः पीडयते ऽनिशम्
tad vad ekena te devāḥ kṛtās sarve parāṅmukhāḥ / balād deśeṣu grāmeṣu prajāḥ pīḍayate 'niśam
आकम्प्य गृह्यते क्षीरं शाकं वासस् तथैव च । न सम्माने वचस् तेषां प्रजासन्तापने रतः
ākampya gṛhyate kṣīraṃ śākaṃ vāsas tathaiva ca / na sammāne vacas teṣāṃ prajāsantāpane rataḥ
गृहीत्वा शक्रभार्यां च दानवो ऽपि गृहं गतः । ततः सुराश् च शक्रश् च ब्रह्माणं शरणं ययुः
gṛhītvā śakrabhāryāṃ ca dānavo 'pi gṛhaṃ gataḥ / tataḥ surāś ca śakraś ca brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
गजैश् च पर्वताकारैर् अश्वैश् चैव गजोपमैः । स्यन्दनैर् गगनाकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः
gajaiś ca parvatākārair aśvaiś caiva gajopamaiḥ / syandanair gaganākāraiḥ siṃhaśārdūlayojitaiḥ
कच्छपैर् मकरैश् चापि मृगमेषैस् तथोरगैः । ब्रह्मलोकमनुप्राप्ता देवाश् चेन्द्रपुरोगमाः
kacchapair makaraiś cāpi mṛgameṣais tathoragaiḥ / brahmalokamanuprāptā devāś cendrapurogamāḥ
दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं प्रणम्येशं प्रतुष्टुवुः । जयदेव जगन्नाथ जयसंभूति कारक
dṛṣṭvā padmodbhavaṃ devaṃ praṇamyeśaṃ pratuṣṭuvuḥ / jayadeva jagannātha jayasaṃbhūti kāraka
पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वाम् एव शरणं गताः । सोद्वेगं भाषितं श्रुत्वा देवानां भावितात्मनाम्
padmayone suraśreṣṭha tvām eva śaraṇaṃ gatāḥ / sodvegaṃ bhāṣitaṃ śrutvā devānāṃ bhāvitātmanām
मेघगम्भीरया वाचा ब्रह्मा प्रोवाच वासवम् । किं वो ह्यागमनं देवास् सर्वेषां वै विवर्णता
meghagambhīrayā vācā brahmā provāca vāsavam / kiṃ vo hyāgamanaṃ devās sarveṣāṃ vai vivarṇatā
केनावमानितास् सर्वे तत्सर्वं मे निवेद्यताम् । देवा ऊचुः: अन्यको नाम नाम्नेति दानवो बलदर्पितः
kenāvamānitās sarve tatsarvaṃ me nivedyatām / devā ūcuḥ: anyako nāma nāmneti dānavo baladarpitaḥ
तेन देवगणास् सर्वे धनरत्नैर् विवर्जिताः । हत्वा देवगणान् नाथ पर्शुचक्रासितोमरैः
tena devagaṇās sarve dhanaratnair vivarjitāḥ / hatvā devagaṇān nātha parśucakrāsitomaraiḥ
गृहीत्वा शक्रभार्यां वै दानवो विगतो बलात् । ततः श्रुत्वा वचस् तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः
gṛhītvā śakrabhāryāṃ vai dānavo vigato balāt / tataḥ śrutvā vacas teṣāṃ brahmā lokapitāmahaḥ
चिन्तयामास भगवान् वधं तस्य तु रक्षसः । अवध्यो दानवः पापः सर्वैर् अपि सुरासुरैः
cintayāmāsa bhagavān vadhaṃ tasya tu rakṣasaḥ / avadhyo dānavaḥ pāpaḥ sarvair api surāsuraiḥ
ततः प्रतुष्टुवुः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः । जय त्वं देव देवेश लक्ष्म्या चार्धशरीरवान्
tataḥ pratuṣṭuvuḥ sarve devāḥ śakrapurogamāḥ / jaya tvaṃ deva deveśa lakṣmyā cārdhaśarīravān
आशु रक्षय देवेश तस्मात् ते शरणं गताः । जनार्दन उवाच: स्वागतं वो महाभागा ब्रुवतां चैव स्वागतम्
āśu rakṣaya deveśa tasmāt te śaraṇaṃ gatāḥ / janārdana uvāca: svāgataṃ vo mahābhāgā bruvatāṃ caiva svāgatam
किं कार्यं प्रोच्यतां सर्वं कारणं यन्मयेप्सितम् । पराभवः कृतो येन स गच्छतु यमालयम्
kiṃ kāryaṃ procyatāṃ sarvaṃ kāraṇaṃ yanmayepsitam / parābhavaḥ kṛto yena sa gacchatu yamālayam
एवमुक्तास् सुरास् सर्वे कथयन्ति स्म तत्त्वतः । प्रदर्शयन्ति चाङ्गानि वेपमानास् त्व् अधोमुखाः
evamuktās surās sarve kathayanti sma tattvataḥ / pradarśayanti cāṅgāni vepamānās tv adhomukhāḥ
हृतराज्याः कृता नाथ अन्धकेन पराजिताः
hṛtarājyāḥ kṛtā nātha andhakena parājitāḥ
पितेव पुत्रान् परिरक्ष देव जहीह शत्रुं सह पुत्रगोत्रैः । तथेति चोक्त्वा कमलासनं प्रभुः सुरासुरैर् वन्दितपादपीठः
piteva putrān parirakṣa deva jahīha śatruṃ saha putragotraiḥ / tatheti coktvā kamalāsanaṃ prabhuḥ surāsurair vanditapādapīṭhaḥ