इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः नारद उवाच । यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् । पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च
iti śrīvāmanapurāṇe daśamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca / yadetad bhavatā proktaṃ sukeśinakaro 'mbarāt / pātito bhuvi sūryoṇa tatkadā kutra kutra ca
सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च । किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि
sukeśīti ca kaścāsau kena dattaḥ puro 'sya ca / kimarthaṃ pātito bhūmyāmākāśād bhāskareṇa hi
पुलस्त्य उवाच। । शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् । यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ
pulastya uvāca/ / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathāmetāṃ purātanīm / yathoktavān svayaṃbhūrmāṃ kathyamānāṃ mayānagha
आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः । तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः
āsīnniśācarapatirvidyutkeśīti viśrutaḥ / tasya putro guṇajyeṣṭhaḥ sukeśirabhavattataḥ
तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् । प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्
tasya tuṣṭastatheśānaḥ puramākāśacāriṇam / prādādajeyatvamapi śatrubhiścāpyavadhyatām
स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् । रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः
sa cāpi śaṅkarāt prāpya varaṃ gaganagaṃ puram / reme niśācaraiḥ sārddhū sadā dharmapathi sthitaḥ
स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः । तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्
sa kadācid gato 'raṇyaṃ māgadhaṃ rākṣaseśvaraḥ / tatrāśramāṃstu dadṛśo ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च। प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः
maharṣin sa tadā dṛṣṭvā praṇipatyābhivādya ca/ pratyuvāca ṛṣīn sarvān kṛtāsanaparigrahaḥ
सुकेशिरुवाच । प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः । कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्
sukeśiruvāca / praṣṭumicchāmi bhavataḥ saṃśayo 'yaṃ hṛdi sthitaḥ / kathayantu bhavanto me na cauvājñāpayāmyaham
किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः । केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते
kiṃsvicchreyaḥ pare loke kimu ceha dvijottamāḥ / kena pūjyastathā satsu kenāsau sukhamedhate
पुलस्त्य उवाच। । इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः । प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च
pulastya uvāca/ / itthaṃ sukeśivacanaṃ niśamya paramarṣayaḥ / procurvimṛsya śreyor'thamiha loke paratra ca
ऋष ऊचुः । श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव । यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्
ṛṣa ūcuḥ / śrūyatāṃ kathayiṣyāmastava rākṣasapuṅgava / yaddhi śreyo bhaved vīra iha cāmutra cāvyayam
श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर । तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्
śreyo dharmaḥ pare loke iha ca kṣaṇadācara / tasmin samāśritaḥ satsu pūjyastena sukhī bhavet
सुकेशिरुवाच । किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः । यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्
sukeśiruvāca / kiṃlakṣaṇo bhaved dharmaḥ kimācaraṇasatkriyaḥ / yamāśritya na sīdanti devādyāstu taducyatām
ऋषय ऊचुः । देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः । स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता
ṛṣaya ūcuḥ / devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ / svādhyāyavedavettṛtvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtā
दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया । वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता
daityānāṃ bāhuśalitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā / vedanaṃ nītiśāstrāṇāṃ harabhaktirudāhṛtā
सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा । स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा
siddhānāmudito dharmo yogayuktiranuttamā / svādhyāyaṃ brahmavijñānaṃ bhaktirdvābhyāmapi sthirā
उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता । सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते
utkṛṣṭopāsanaṃ jñeyaṃ nṛtyavādyeṣu veditā / sarasvatyāṃ sthirā bhaktirgāndharvo dharma ucyate
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः । विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च
vidyādharatvamatulaṃ vijñānaṃ pauruṣe matiḥ / vidyādharāṇāṃ dharmo 'yaṃ bhavānyāṃ bhaktireva ca
गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा । कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः
gandharvavidyāveditvaṃ bhaktirbhānau tathā sthirā / kauśalyaṃ sarvaśilpānāṃ dharmaḥ kiṃpuruṣaḥ smṛtaḥ
ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा । सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः
brahmacaryamamānitvaṃ yogābhyāsaratirdṛḍhā / sarvatra kāmacāritavaṃ dharmo 'yaṃ paitṛkaḥ smṛtaḥ
ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस । नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते
brahmacaryaṃ yatāśitvaṃ japyaṃ jñānaṃ ca rākṣasa / niyamāddharmaveditvamārtho dharmaḥ pracakṣyate
स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च । अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः
svādhyāyaṃ brahmacaryaṃ ca dānaṃ yajanameva ca / akārpaṇyamanāyāsaṃ dayāhiṃsā kṣamā damaḥ
जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते । शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः
jitendriyatvaṃ śaucaṃ ca māṅgalyaṃ bhaktiracyute / śaṅkare bhāskare devyāṃ dharmo 'yaṃ mānavaḥ smṛtaḥ
धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् । अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति
dhanādhipatyaṃ bhogāni svādhyāyaṃ śakararcanam / ahaṅkāramaśauṇḍīryaṃ dharmo 'yaṃ guhyakeṣviti
परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा । स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः
paradārāvamarśitvaṃ pārakyer'the ca lolupā / svādhyāyaṃ tryambake bhaktirdharmo 'yaṃ rākṣasaḥ smṛtaḥ
अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता । पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता
avivekamathājñānaṃ śaucahānirasatyatā / piśācānāmayaṃ dharmaḥ sadā cāmiṣagṛdhnutā
योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस । ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः
yonayo dvādaśaivaitāstāsu dharmāśca rākṣasa / brahmaṇā kathitāḥ puṇyā dvādaśaiva gatipradāḥ
सुकेशिरुवाच । भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः । तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ
sukeśiruvāca / bhavadbhiruktā ye dharmāḥ śāśvatā dvādaśāvyayāḥ / tatra ye mānavā dharmāstān bhūyo vaktumarhatha
ऋषय ऊचुः । शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर । ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु
ṛṣaya ūcuḥ / śṛṇuṣva manujādīnāṃ dharmāstu kṣaṇadācara / ye vasanti mahīpṛṣṭhe narā dvīpeṣu saptasu
योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता । जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले
yojanānāṃ pramāṇeṇana pañcāśatkoṭirāyatā / jalopari mahīyaṃ hi naurivāste sarijjale
तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् । कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म
tasyopari ca deveśo brahma śaulendramuttamam / karṇikākāramatyuccaṃ sthāpayāmāsa sattma
तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् । स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः
tasyemāṃ nirmame puṇyāṃ prajāṃ devaścaturdiśam / sthānāni dvīpasaṃjñāni kṛtavāṃśca prajāpatiḥ
तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् । तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते
tatra madhye ca kṛtavāñjambūdvīpamiti śrutam / tallakṣaṃ yojanānāṃ ca pramāṇena nigadyate
ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः । तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः
tato jalanidhī raudro bāhyato dviguṇaḥ sthitaḥ / tasyāpi dviguṇaḥ plakṣo bāhyataḥ saṃpratiṣṭhitaḥ
ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः । द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः
tatastvikṣurasodaśca bāhyato valayāsṛtiḥ / dviguṇaḥ śālmalidvīpo dviguṇo 'sya mahodadheḥ
सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः । घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः
surodo dviguṇastasya tasmācca dviguṇaḥ kuśaḥ / ghṛtodo dviguṇaścaiva kuśadvīpāt prakīrtitaḥ
घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर । ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः
ghṛtodād dviguṇaḥ proktaḥ krauñcadvīpo niśācara / tato 'pi dviguṇaḥ proktaḥ samudro dadhisaṃjñitaḥ
समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः । द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः । एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः
samudrād dviguṇaḥ śākaḥ śākād dugdhābdhiruttamaḥ / dviguṇaḥ saṃsthito yatra śeṣaparyaṅkago hariḥ / ete ca dviguṇāḥ sarve parasparamapi sthitāḥ
चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः । योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः । जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः
catvāriṃśadimāḥ koṭyo lakṣāśca navatiḥ smṛtāḥ / yojanānāṃ rākṣasendra pañca cāti suvustṛtāḥ / jambūdvīpāt samārabhya yāvatkṣīrābdhirantataḥ
तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् । कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस
tasmācca puṣkaradvīpaḥ svādūdastadanantaram / koṭyaścatasro lakṣāṇāṃ dvipañcāśacca rākṣasa
पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः । लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्
puṣkaradvīpamāno 'yaṃ tāvadeva tathodadhiḥ / lakṣamaṇḍakaṭāhena samantādibhipūritam
एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः । गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर
evaṃ dvīpāstvime sapta pṛthagdharmāḥ pṛthakkriyāḥ / gadiṣyāmastava vayaṃ śṛmuṣva tvaṃ niśācara
प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः । शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन
plakṣādiṣu narā vīra ye vasanti sanātanāḥ / śākānteṣu na teṣvasti yugāvasthā kathañcana
मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः । कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज
modante devavatteṣāṃ dharmo divya udāhṛtaḥ / kalpānte pralayasteṣāṃ nigadyeta mahābhuja
ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने । पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः
ye janāḥ puṣkaradvīpe vasante raudradarśane / paiśācamāśritā dharmaṃ karmānte te vināśinaḥ
सुकेशिरुवाच । किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः । दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्
sukeśiruvāca / kimarthaṃ puṣkadvīpo bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ / durdarśaḥ śaucarahito ghoraḥ karmāntanāśakṛt
तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः । रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः
tasmin niśācara dvīpe narakāḥ santi dāruṇāḥ / rauravādyāstato raudraḥ puṣkaro ghoradarśanaḥ
सुकेशिरुवाच । कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः । कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता
sukeśiruvāca / kiyantyetāni raudrāṇi narakāṇi tapodhanaḥ / kiyanmātrāṇi mārgeṇa kā ca teṣu svarūpatā
ऋषय ऊचुः । शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा । सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः
ṛṣaya ūcuḥ / śṛṇuṣva rākṣasaśreṣṭha pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā / sarveṣāṃ rauravādīnāṃ saṃkhyā yā tvekaviṃśatiḥ
द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते । रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः
dve sahasre yojanānāṃ jvalitāṅgāravistṛte / rauravo nāma narakaḥ prathamaḥ parikīrttitaḥ
तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता । द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते
taptatāmramayī bhūmiradhastādvāhnitāpitā / dvitīyo dvigustasmānmahāraurava ucyate
ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः । अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः
tato 'pi dviḥsthitaścānyastamisro narakaḥ smṛtaḥ / andhatāmisrako nāma caturtho dvigumaḥ paraḥ
ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते । अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्
tatastu kālacakreti pañcamaḥ parigīyate / apratiṣṭhaṃ ca narakaṃ ghaṭīyantraṃ ca saptamam
असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः । योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्
asipatravanaṃ cānyatsahasrāṇi dvisaptatiḥ / yojanānāṃ parikhyātamaṣṭamaṃ narakottamam
नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः । करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः
namakaṃ taptakumbhaṃ ca daśamaṃ kūṭaśālmaliḥ / karapatrastathaivoktastathānyaḥ śvānabhojanaḥ
संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा । घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः । तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी
saṃdaṃśo lohapiṇḍaśca karambhasikatā tathā / ghorā kṣāranadī cānyā tathānyaḥ kṛmibhojanaḥ / tathāṣṭādaśamī proktā ghorā vaitaraṇī nadī
तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः । संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्
tathāparaḥ śoṇitapūyabhojanaḥ kṣurāgradhāro niśitaśca cakrakaḥ / saṃśoṣaṇo nāma tathāpyanantaḥ proktāstavaite narakāḥ sukeśin