इति श्रीवामनपुराणे एकादशो ऽध्यायः सुकेशिरुवाच । कर्मणा नरकानेतान् केन गच्छन्ति वै कथम् । एतद् वदन्तु विप्रेन्द्राः परं कौतूहलं मम
iti śrīvāmanapurāṇe ekādaśo 'dhyāyaḥ sukeśiruvāca / karmaṇā narakānetān kena gacchanti vai katham / etad vadantu viprendrāḥ paraṃ kautūhalaṃ mama
ऋषय ऊचुः । कर्मणा येन येनेह यान्ति शालकटङ्कट । स्वकर्मफलभोगार्थं नरकान् मे शृणुष्व तान्
ṛṣaya ūcuḥ / karmaṇā yena yeneha yānti śālakaṭaṅkaṭa / svakarmaphalabhogārthaṃ narakān me śṛṇuṣva tān
वेदवेवद्विजातीनां यैर्निन्दा सततं कृता । ये पुराणेतिहासार्थान् नाभिनन्दन्ति पापिनः
vedavevadvijātīnāṃ yairnindā satataṃ kṛtā / ye purāṇetihāsārthān nābhinandanti pāpinaḥ
कुरुनिन्दाकरा ये च सखविघ्नकराश्च ये । दातुर्निवारकाये च तेषु ते निपतन्ति हि । । 12.4 सुहृद्दम्पतिसोदर्यस्वामिभृत्यपितासुतान् । याज्योपाध्याययोर्यैश्च कृतो भेदो ऽधमैर्मिथः
kurunindākarā ye ca sakhavighnakarāśca ye / dāturnivārakāye ca teṣu te nipatanti hi / / 12.4 suhṛddampatisodaryasvāmibhṛtyapitāsutān / yājyopādhyāyayoryaiśca kṛto bhedo 'dhamairmithaḥ
कन्यामेकस्य दत्त्वा च ददत्यन्यस्य ये ऽधमाः । करपत्रेण पाट्यन्ते ते द्विधा यमकिङ्करैः
kanyāmekasya dattvā ca dadatyanyasya ye 'dhamāḥ / karapatreṇa pāṭyante te dvidhā yamakiṅkaraiḥ
परोपतापजनकाश्चन्दनोशीरहारिणः । बालव्यजनहर्त्तारः करम्भसिकताश्रिताः
paropatāpajanakāścandanośīrahāriṇaḥ / bālavyajanaharttāraḥ karambhasikatāśritāḥ
निमन्त्रितो ऽन्यतो भुङ्क्ते श्राद्धे दैवे सपैतृके । स द्विधा कृष्यते मूढस्तीक्ष्णतुण्डैः खगोत्तमैः
nimantrito 'nyato bhuṅkte śrāddhe daive sapaitṛke / sa dvidhā kṛṣyate mūḍhastīkṣṇatuṇḍaiḥ khagottamaiḥ
मर्माणि यस्तु साधूनां तुदन् वाग्भिर्निकृन्तति । तस्योपरि तुदन्तस्तु तुण्डैस्तिष्ठन्ति पत्त्रिणः
marmāṇi yastu sādhūnāṃ tudan vāgbhirnikṛntati / tasyopari tudantastu tuṇḍaistiṣṭhanti pattriṇaḥ
यः करोति च पैशुन्यं साधूनामन्यथामतिः । वज्रतुण्डनखा जिह्वामाकर्षन्ते ऽस्य वायसाः
yaḥ karoti ca paiśunyaṃ sādhūnāmanyathāmatiḥ / vajratuṇḍanakhā jihvāmākarṣante 'sya vāyasāḥ
मातापितृगुरूणां च ये ऽवज्ञां चक्रुरुद्धताः । मज्जन्ते पूयविम्मूत्रे त्प्रतिष्ठे ह्यधोसुखाः
mātāpitṛgurūṇāṃ ca ye 'vajñāṃ cakruruddhatāḥ / majjante pūyavimmūtre tpratiṣṭhe hyadhosukhāḥ
देवतातिथिभूतेषु भृत्येष्वभ्यागतेषु च । अभुक्तवत्सु ये ऽश्नन्ति बालपित्रग्निमातृषु
devatātithibhūteṣu bhṛtyeṣvabhyāgateṣu ca / abhuktavatsu ye 'śnanti bālapitragnimātṛṣu
दुष्टचासृक्पूयनिर्यासं भुञ्जते त्वधमा इमे । सूचीमुखाश्च जायन्ते क्षुधार्त्ता गिरिविग्रहाः
duṣṭacāsṛkpūyaniryāsaṃ bhuñjate tvadhamā ime / sūcīmukhāśca jāyante kṣudhārttā girivigrahāḥ
एकपङ्क्त्युपविष्टानां विषमं भोजयन्ति ये । विड्भोजनं राक्षसेन्द्र नरकं ते व्रजन्ति च
ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ viṣamaṃ bhojayanti ye / viḍbhojanaṃ rākṣasendra narakaṃ te vrajanti ca
एकसार्थप्रयातं ये पश्यन्तश्चार्थिनं नराः । असंविभज्य भुञ्जन्ति ते यान्ति श्लेष्मभोजनम्
ekasārthaprayātaṃ ye paśyantaścārthinaṃ narāḥ / asaṃvibhajya bhuñjanti te yānti śleṣmabhojanam
गोब्राह्णणाग्नयः स्पृष्टा यैरुच्छिष्टैः क्षपाचर । क्षिप्यन्ते हि करास्तेषां तप्तसुम्भे सुदारुणे
gobrāhṇaṇāgnayaḥ spṛṣṭā yairucchiṣṭaiḥ kṣapācara / kṣipyante hi karāsteṣāṃ taptasumbhe sudāruṇe
सूर्येन्दुतारका दृष्टा यैरुच्छिष्टैश्च कामतः । तेषां नेत्रगतो वह्निर्धम्यते यमकिङ्करैः
sūryendutārakā dṛṣṭā yairucchiṣṭaiśca kāmataḥ / teṣāṃ netragato vahnirdhamyate yamakiṅkaraiḥ
मित्रजायाथ जननी ज्येष्ठो भ्राता पिता स्वसा । जामयो गुरवो वृद्धा यैः संस्पृष्टाः पदा नृभिः
mitrajāyātha jananī jyeṣṭho bhrātā pitā svasā / jāmayo guravo vṛddhā yaiḥ saṃspṛṣṭāḥ padā nṛbhiḥ
बद्धाङ्घ्रयस्ते विगडैर्लोहैर्वाह्निप्रतापितैः । क्षिप्यन्ते रौरवे घोरे ह्याजानुपरिदाहिनः
baddhāṅghrayaste vigaḍairlohairvāhnipratāpitaiḥ / kṣipyante raurave ghore hyājānuparidāhinaḥ
पायसं कृशरं मांसं वृथा भुक्तानि यैर्नरैः । तेषामयोगुडास्तप्ताः क्षिप्यन्ते वदने ऽद्भुताः
pāyasaṃ kṛśaraṃ māṃsaṃ vṛthā bhuktāni yairnaraiḥ / teṣāmayoguḍāstaptāḥ kṣipyante vadane 'dbhutāḥ
गुरुदेवद्विजातीनां वेदानां च नराधमैः । निन्दा निशामिता यैस्तु पापानामिति कुर्वताम्
gurudevadvijātīnāṃ vedānāṃ ca narādhamaiḥ / nindā niśāmitā yaistu pāpānāmiti kurvatām
तेषां लोहमयाः कीला वह्निवर्णाः पुनः पुनः । श्रवणेषु निखन्यन्ते धर्मराजस्य किङ्करैः
teṣāṃ lohamayāḥ kīlā vahnivarṇāḥ punaḥ punaḥ / śravaṇeṣu nikhanyante dharmarājasya kiṅkaraiḥ
प्रपादेवकुलालामान् विप्रवेश्मसभामठान् । कूपवापीतडागांश्च भङ्क्त्वा विध्वंसयन्ति ये
prapādevakulālāmān vipraveśmasabhāmaṭhān / kūpavāpītaḍāgāṃśca bhaṅktvā vidhvaṃsayanti ye
तेषां विलपतां चर्म देहतः क्रियते पृथक् । कर्त्तिकाभिः सुतीक्ष्णीभिः सुरौद्रैर्यमकिङ्करैः
teṣāṃ vilapatāṃ carma dehataḥ kriyate pṛthak / karttikābhiḥ sutīkṣṇībhiḥ suraudrairyamakiṅkaraiḥ
गोब्राह्मणार्कमग्निं च ये वै मेहन्ति मानवाः । तेषां गुदेव चान्त्राणि विनिःकृन्तन्ति वायसाः
gobrāhmaṇārkamagniṃ ca ye vai mehanti mānavāḥ / teṣāṃ gudeva cāntrāṇi viniḥkṛntanti vāyasāḥ
स्वपोषणपरो यस्तु परित्यजति मानवः । पुत्रभृत्यकलत्रादिबन्धुवर्गमकिञ्चनम् । दुर्भिक्षे संभ्रमे चापि स श्वभोज्ये निपात्यते
svapoṣaṇaparo yastu parityajati mānavaḥ / putrabhṛtyakalatrādibandhuvargamakiñcanam / durbhikṣe saṃbhrame cāpi sa śvabhojye nipātyate
शरणागतं ये त्यजन्ति ये च बन्धनपालकाः । पतन्ति यन्त्रपीडे ते ताड्य मानास्तु किङ्करैः
śaraṇāgataṃ ye tyajanti ye ca bandhanapālakāḥ / patanti yantrapīḍe te tāḍya mānāstu kiṅkaraiḥ
क्लेशयन्ति हि विप्रादीन् ये ह्यकर्मसु पापिनः । ते पिष्यन्ते शिलापेषे शोष्यनते ऽपि च शोषकैः
kleśayanti hi viprādīn ye hyakarmasu pāpinaḥ / te piṣyante śilāpeṣe śoṣyanate 'pi ca śoṣakaiḥ
न्यासापहारिणः पापा बध्यन्ते निगडैरपि । श्रुत्क्षामाः शुष्कताल्वोष्ठाः पात्यन्ते वृश्चिकाशने
nyāsāpahāriṇaḥ pāpā badhyante nigaḍairapi / śrutkṣāmāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ pātyante vṛścikāśane
पर्वमैथुनिनः पापाः परदाररताश्च ये । ते वह्नितप्तां कूटाग्रामालिङ्गन्ते च शाल्मलीम्
parvamaithuninaḥ pāpāḥ paradāraratāśca ye / te vahnitaptāṃ kūṭāgrāmāliṅgante ca śālmalīm
उपाध्यायमधःकृत्य यैरधीतं द्विजाधमैः । तेषामध्यापको यश्च स शिलां शिरसा वहेत्
upādhyāyamadhaḥkṛtya yairadhītaṃ dvijādhamaiḥ / teṣāmadhyāpako yaśca sa śilāṃ śirasā vahet
मूत्रश्लेष्मपुरीषाणि यैरुत्सृष्टानि वारिणि । ते पात्यन्ते च विण्मूत्रे दुर्गन्धे पूयपूरिते
mūtraśleṣmapurīṣāṇi yairutsṛṣṭāni vāriṇi / te pātyante ca viṇmūtre durgandhe pūyapūrite
श्राद्धातिथेयमन्योन्यं यैर्भुक्तं भुवि मानवैः । परस्परं भक्षयन्ते मांसानि स्वानि बालिशाः
śrāddhātitheyamanyonyaṃ yairbhuktaṃ bhuvi mānavaiḥ / parasparaṃ bhakṣayante māṃsāni svāni bāliśāḥ
वेदवह्निगुरुत्यागी भार्यापित्रोस्तथैव च। गिरिशृड्गादधःपातं पात्यन्ते यमकिङ्करैः
vedavahnigurutyāgī bhāryāpitrostathaiva ca/ giriśṛḍgādadhaḥpātaṃ pātyante yamakiṅkaraiḥ
पुनर्भूपतयो ये च कन्याविध्वंसकाश्च ये । तद्गर्भश्राद्धभुग् यश्च कृमीन्भक्षेत्पिपीलिकाः
punarbhūpatayo ye ca kanyāvidhvaṃsakāśca ye / tadgarbhaśrāddhabhug yaśca kṛmīnbhakṣetpipīlikāḥ
चाण्डालादन्त्यजाद्वापि प्रतिगृह्णाति दक्षिणाम् । याजको यजमानश्च सो ऽस्मान्तः स्थूलकीटकः
cāṇḍālādantyajādvāpi pratigṛhṇāti dakṣiṇām / yājako yajamānaśca so 'smāntaḥ sthūlakīṭakaḥ
पृष्ठमांसाशिनो मूढास्तथैवोत्कोचजीविनः । क्षिप्यन्ते वृकभक्षे ते नरके रजनीचर
pṛṣṭhamāṃsāśino mūḍhāstathaivotkocajīvinaḥ / kṣipyante vṛkabhakṣe te narake rajanīcara
स्वर्णस्तेयी च ब्रह्मघ्नः सुरापो गुरुलल्पगः । तथा गोभूमिहर्त्तरो गोस्त्रीबालहनाश्च ये
svarṇasteyī ca brahmaghnaḥ surāpo gurulalpagaḥ / tathā gobhūmiharttaro gostrībālahanāśca ye
एत नरा द्विजा ये च गोषु विक्रयिणस्तथा । सोमविक्रयिणो ये च वेदविक्रयिणस्तथा
eta narā dvijā ye ca goṣu vikrayiṇastathā / somavikrayiṇo ye ca vedavikrayiṇastathā
कूटसभ्यास्त्वशौचाश्च नित्यनैमित्तनाशकाः । कूटसाक्ष्यप्रदा ये च ते महारौरवे स्थिताः
kūṭasabhyāstvaśaucāśca nityanaimittanāśakāḥ / kūṭasākṣyapradā ye ca te mahāraurave sthitāḥ
दशवर्ष सहस्राणि तावत् तामिस्रके स्थिताः । तावच्चैवान्धतामिस्रे असिपत्रवने ततः
daśavarṣa sahasrāṇi tāvat tāmisrake sthitāḥ / tāvaccaivāndhatāmisre asipatravane tataḥ
तावच्चैव घटीयन्त्रे तप्तकुम्भे ततः परम् । प्रपातो भवते तेषां यैरिदं दुष्कृतं कृतम्
tāvaccaiva ghaṭīyantre taptakumbhe tataḥ param / prapāto bhavate teṣāṃ yairidaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam
ये त्वेते नरका रौद्रा रौरवाद्यास्तवोदिताः । ते सर्वे क्रमशः प्रोक्ताः कृतघ्ने लोकनिन्दिते
ye tvete narakā raudrā rauravādyāstavoditāḥ / te sarve kramaśaḥ proktāḥ kṛtaghne lokanindite
यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथा गिरीणामपि शैशिराद्रिः । यथायुधानां प्रवरं सुदर्शनं यथा खगानां विनतातनूजः । महोरगाणां प्रवरो ऽप्यनन्तो यथा च भूतेषु मही प्रधाना
yathā surāṇāṃ pravaro janārdano yathā girīṇāmapi śaiśirādriḥ / yathāyudhānāṃ pravaraṃ sudarśanaṃ yathā khagānāṃ vinatātanūjaḥ / mahoragāṇāṃ pravaro 'pyananto yathā ca bhūteṣu mahī pradhānā
नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्मं सुरारिमुख्येषु हराङ्घ्रिभक्तः । क्षेत्रेषु यद्वत्कुरुजङ्गलं वरं तीर्थेषु यद्वत् प्रवरं पृथूदकम्
nadīṣu gaṅgā jalajeṣu padmaṃ surārimukhyeṣu harāṅghribhaktaḥ / kṣetreṣu yadvatkurujaṅgalaṃ varaṃ tīrtheṣu yadvat pravaraṃ pṛthūdakam
सरस्सु चैवोत्तरमानसं यथा वनेषु पुण्येषु हि नन्दनं यथा । लोकेषु यद्वत्सदनं विरिञ्चेः सत्यं यथा धर्मविधिक्रियासु
sarassu caivottaramānasaṃ yathā vaneṣu puṇyeṣu hi nandanaṃ yathā / lokeṣu yadvatsadanaṃ viriñceḥ satyaṃ yathā dharmavidhikriyāsu
यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां पुत्रो यथा स्पर्शवतां वरिष्ठः । तपोधनानामपि सुम्भयोनिः श्रुतिर्वरा यद्वदिहागमेषु
yathāśvamedhaḥ pravaraḥ kratūnāṃ putro yathā sparśavatāṃ variṣṭhaḥ / tapodhanānāmapi sumbhayoniḥ śrutirvarā yadvadihāgameṣu
मुख्यः पुराणेषु यथैव मात्स्यः स्वायंभुवोक्तिस्त्वपि संहितासु । मनुः स्मृतीनां प्रवरो यथैव तिथीषु दर्शा विषुवेषु दानम्
mukhyaḥ purāṇeṣu yathaiva mātsyaḥ svāyaṃbhuvoktistvapi saṃhitāsu / manuḥ smṛtīnāṃ pravaro yathaiva tithīṣu darśā viṣuveṣu dānam
तेजस्विनां यद्वदिहार्क उक्तो ऋक्षेषु चन्द्रो जलधिर्ह्वदेषु । भवान् यथा राक्षससत्तमेषु पाशेषु नागस्तिमितेषु बन्धः
tejasvināṃ yadvadihārka ukto ṛkṣeṣu candro jaladhirhvadeṣu / bhavān yathā rākṣasasattameṣu pāśeṣu nāgastimiteṣu bandhaḥ
धान्येषु शलिर्द्विपदेषु विप्रः चतुष्पदे गौः श्वपदां मृगेन्द्रः । पुष्पेषु जाती नगरेषु काञ्ची नारीषु रम्भा श्रमीणां गृहस्थः
dhānyeṣu śalirdvipadeṣu vipraḥ catuṣpade gauḥ śvapadāṃ mṛgendraḥ / puṣpeṣu jātī nagareṣu kāñcī nārīṣu rambhā śramīṇāṃ gṛhasthaḥ
कुशस्थली श्रेष्ठतमा पुरेषु देशेषु सर्वेषु च मध्यदेशः । फलेषु चूतो मुकुलेष्वशोकः सर्वौषधीनां प्रवरा च पथ्या
kuśasthalī śreṣṭhatamā pureṣu deśeṣu sarveṣu ca madhyadeśaḥ / phaleṣu cūto mukuleṣvaśokaḥ sarvauṣadhīnāṃ pravarā ca pathyā
मूलेषु कन्दः प्रवरो यथोक्तो व्याधिष्वजीर्णं क्षणदाचरेन्द्र । श्वेतेषु दुग्धं प्रवरं यथैव कार्पासिकं प्रावरणेषु यद्वत्
mūleṣu kandaḥ pravaro yathokto vyādhiṣvajīrṇaṃ kṣaṇadācarendra / śveteṣu dugdhaṃ pravaraṃ yathaiva kārpāsikaṃ prāvaraṇeṣu yadvat
कलासु मुख्या गणितज्ञता च विज्ञानमुख्येषु यथेन्द्रजालम् । शाकेषु मुख्या त्वपि काकमाची रसेषु मुख्यं लवणं यथैव
kalāsu mukhyā gaṇitajñatā ca vijñānamukhyeṣu yathendrajālam / śākeṣu mukhyā tvapi kākamācī raseṣu mukhyaṃ lavaṇaṃ yathaiva
तुङ्ड्गेषु तालो नलिनीषु पम्पा वनौकसेष्वेव च ऋक्षराजः । महीरुहेष्वेव यथा वटश्च यथा हरो ज्ञानवतां वरिष्ठः
tuṅḍgeṣu tālo nalinīṣu pampā vanaukaseṣveva ca ṛkṣarājaḥ / mahīruheṣveva yathā vaṭaśca yathā haro jñānavatāṃ variṣṭhaḥ
यथा सतीनां हिमवत्सुता हि यथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा । यथा वृषाणामपि नीलवर्णो यथैव सर्वेष्वपि दुःसहेषु । दुर्गेषु रौद्रेषु निशाचरेश नृपातनं वैतरणी प्रधाना
yathā satīnāṃ himavatsutā hi yathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā / yathā vṛṣāṇāmapi nīlavarṇo yathaiva sarveṣvapi duḥsaheṣu / durgeṣu raudreṣu niśācareśa nṛpātanaṃ vaitaraṇī pradhānā
पापीयसां तद्वदिह कृघ्नाः सर्वेषु पापेषु वनशाचरेन्द्र । ब्रह्मघ्नगोघ्नादिषु निष्कृतिर्हि विद्येतत नैवास्य तु दुष्टचारिणः । न निष्कृतिश्चास्ति कृतघ्नवृत्तेः सुहृत्कृतं नाशयतो ऽब्दकोटिभिः
pāpīyasāṃ tadvadiha kṛghnāḥ sarveṣu pāpeṣu vanaśācarendra / brahmaghnagoghnādiṣu niṣkṛtirhi vidyetata naivāsya tu duṣṭacāriṇaḥ / na niṣkṛtiścāsti kṛtaghnavṛtteḥ suhṛtkṛtaṃ nāśayato 'bdakoṭibhiḥ