इती श्रीवामनपुराणे त्रयोदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः । अहिंसा सत्यमस्तं दानं क्षान्तिर्दमः शमः । अकार्पण्यं च शौचं च तपश्च रजनीचर
itī śrīvāmanapurāṇe trayodaśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ / ahiṃsā satyamastaṃ dānaṃ kṣāntirdamaḥ śamaḥ / akārpaṇyaṃ ca śaucaṃ ca tapaśca rajanīcara
दशाङ्गो राक्षसश्रेष्ठ धर्मो ऽसौ सार्ववर्णिकः । ब्राह्मणस्यापि विहिता चातुराश्रम्यकल्पना
daśāṅgo rākṣasaśreṣṭha dharmo 'sau sārvavarṇikaḥ / brāhmaṇasyāpi vihitā cāturāśramyakalpanā
सुकेशिरुवाच । विप्राणां चातुराश्रम्यं विस्तरान्मे तपोधनाः । आचक्षध्वं न मे तृप्तिः शृण्वतः प्रतिपद्यते
sukeśiruvāca / viprāṇāṃ cāturāśramyaṃ vistarānme tapodhanāḥ / ācakṣadhvaṃ na me tṛptiḥ śṛṇvataḥ pratipadyate
ऋषय ऊचुः । कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरौ वसेत् । तत्र धर्मो ऽस्य यस्तं च कथ्यमानं निशामय
ṛṣaya ūcuḥ / kṛtopanayanaḥ samyag brahmacārī gurau vaset / tatra dharmo 'sya yastaṃ ca kathyamānaṃ niśāmaya
स्वाध्यायो ऽथाग्निशुश्रुषा स्नानं भिक्षाटनं तथा । गुरोर्निंवेद्य तच्चाद्यमनुज्ञातेन सर्वदा
svādhyāyo 'thāgniśuśruṣā snānaṃ bhikṣāṭanaṃ tathā / gurorniṃvedya taccādyamanujñātena sarvadā
गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक्प्रीत्युपपादनम् । तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः
guroḥ karmaṇi sodyogaḥ samyakprītyupapādanam / tenāhūtaḥ paṭheccaiva tatparo nānyamānasaḥ
एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य सुरोर्मुखात् । अनुज्ञातो वरं दत्त्वा गुरवे दक्षिणां ततः
ekaṃ dvau sakalān vāpi vedān prāpya surormukhāt / anujñāto varaṃ dattvā gurave dakṣiṇāṃ tataḥ
गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गार्हस्थ्याश्रममावसेत् । वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं स्वेच्छयात्मनः
gārhasthyāśramakāmastu gārhasthyāśramamāvaset / vānaprasthāśramaṃ vāpi caturthaṃ svecchayātmanaḥ
तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् । गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तत्सुतं विना
tatraiva vā gurorgehe dvijo niṣṭhāmavāpnuyāt / gurorabhāve tatputre tacchiṣye tatsutaṃ vinā
शुश्रूषन् निरभीमानो ब्रह्मचर्याश्रमं वसेत् । एवं जयति मृत्युं स द्विजः शालकटङ्कट
śuśrūṣan nirabhīmāno brahmacaryāśramaṃ vaset / evaṃ jayati mṛtyuṃ sa dvijaḥ śālakaṭaṅkaṭa
उपावृत्तस्ततस्तस्माद् गृहस्थाश्रमकाम्यया । असमानर्षिकुलजां कन्यामुद्वहेद् निशाचर
upāvṛttastatastasmād gṛhasthāśramakāmyayā / asamānarṣikulajāṃ kanyāmudvahed niśācara
स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथीनपि । सम्यक् संप्रीणयेद् भक्त्या सदाचाररतो द्विजः
svakarmaṇā dhanaṃ labdhvā pitṛdevātithīnapi / samyak saṃprīṇayed bhaktyā sadācārarato dvijaḥ
सदाचारो निगदितो युष्माभिर्मम सुव्रताः । लक्षणं श्रोतुमिच्ःआमि कथयध्वं तमद्य मे
sadācāro nigadito yuṣmābhirmama suvratāḥ / lakṣaṇaṃ śrotumicḥāmi kathayadhvaṃ tamadya me
ऋषय ऊचुः । सदाचारो निगदितस्तव यो ऽस्माभिरादरात् । लक्षणं तस्य वक्ष्यामस्तच्छृणुष्व निशाचर
ṛṣaya ūcuḥ / sadācāro nigaditastava yo 'smābhirādarāt / lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmastacchṛṇuṣva niśācara
गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिपालनम् । न ह्याचारविहिनस्य भद्रमत्र परत्र च
gṛhasthena sadā kāryamācāraparipālanam / na hyācāravihinasya bhadramatra paratra ca
यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये । भवन्ति यः समुल्लङ्घ्य सदाचारं प्रवर्तते
yajñadānatapāṃsīha puruṣasya na bhūtaye / bhavanti yaḥ samullaṅghya sadācāraṃ pravartate
हुराचारो हि पुरुषो नेह नामुत्र नन्दते । कार्यो यत्नः सदाचारे आचारो हन्त्यलक्षणम्
hurācāro hi puruṣo neha nāmutra nandate / kāryo yatnaḥ sadācāre ācāro hantyalakṣaṇam
तस्य स्वरूपं वक्ष्यामः सदाचारस्य राक्षस । शृणुष्वैकमनास्तच्च यदि श्रेयो ऽभिवाञ्छसि
tasya svarūpaṃ vakṣyāmaḥ sadācārasya rākṣasa / śṛṇuṣvaikamanāstacca yadi śreyo 'bhivāñchasi
धर्मो ऽस्य मूलं धनमस्य शाखा पुष्पं च कामः फलमस्य मोक्षः । असौ सदाचारतरुः सुकेशिन् संसेवितो येन स पुण्यभोक्त
dharmo 'sya mūlaṃ dhanamasya śākhā puṣpaṃ ca kāmaḥ phalamasya mokṣaḥ / asau sadācārataruḥ sukeśin saṃsevito yena sa puṇyabhokta
ब्रह्मो मुहूर्ते प्रथमं विबुध्येदनुस्मरेद् देववरान् महर्षीन् । प्राभातिकं मङ्गलमेव वाच्यं यदुक्तवान् देवपतिस्त्रिनेत्रः
brahmo muhūrte prathamaṃ vibudhyedanusmared devavarān maharṣīn / prābhātikaṃ maṅgalameva vācyaṃ yaduktavān devapatistrinetraḥ
सुकेशिरुवाच । किं तदुक्तं सुप्रभातं शङ्करेण महात्मना । प्रभाते यत् पठन् मर्त्यो मुच्यते पापबन्धनात्
sukeśiruvāca / kiṃ taduktaṃ suprabhātaṃ śaṅkareṇa mahātmanā / prabhāte yat paṭhan martyo mucyate pāpabandhanāt
ऋषय ऊचुः । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ सुप्रभातं हरोदितम् । श्रुत्वा स्मृत्वा पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते
ṛṣaya ūcuḥ / śrūyatāṃ rākṣasaśreṣṭha suprabhātaṃ haroditam / śrutvā smṛtvā paṭhitvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate
ब्रह्म मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च । गुरुश्च शुक्रः सह भानुजेन कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्
brahma murāristripurāntakārī bhānuḥ śaśī bhūmisuto budhaśca / guruśca śukraḥ saha bhānujena kurvantu sarve mama suprabhātam
भृगुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहः सगौतमः । रैभ्यो मरीचिश्च्यवनो ऋभुश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्
bhṛgurvasiṣṭhaḥ kraturaṅgirāśca manuḥ pulastyaḥ pulahaḥ sagautamaḥ / raibhyo marīciścyavano ṛbhuśca kurvantu sarve mama suprabhātam
सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातनो ऽप्यासुरिपिङ्गलौ च । सप्त स्वराः सप्त रसातलाश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्
sanatkumāraḥ sanakaḥ sanandanaḥ sanātano 'pyāsuripiṅgalau ca / sapta svarāḥ sapta rasātalāśca kurvantu sarve mama suprabhātam
पृथ्वी सगन्धा सरसास्तथाऽपः स्पर्शश्च वायुर्ज्वलनः सतेजाः । नभः सशब्दं महता सहैव यच्छन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्
pṛthvī sagandhā sarasāstathā'paḥ sparśaśca vāyurjvalanaḥ satejāḥ / nabhaḥ saśabdaṃ mahatā sahaiva yacchantu sarve mama suprabhātam
सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च सप्तर्षयो द्वीपवराश्च सप्त । भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त ददन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्
saptārṇavāḥ sapta kulācalāśca saptarṣayo dvīpavarāśca sapta / bhūrādi kṛtvā bhuvanāni sapta dadantu sarve mama suprabhātam
इत्थं प्रभाते परमं पवित्रं पठेत् स्मरेद्वा शृमुयाच्च भक्त्या । दुःस्वप्ननाशो ऽनघ सुप्रभातं भवेच्च सत्यं भगवत्प्रसादात्
itthaṃ prabhāte paramaṃ pavitraṃ paṭhet smaredvā śṛmuyācca bhaktyā / duḥsvapnanāśo 'nagha suprabhātaṃ bhavecca satyaṃ bhagavatprasādāt
ततः समुत्थाय विचिन्तयेन धर्मं तथार्थं च विहाय शय्याम् । उत्थाय पश्चाद्धरिरित्युदीर्य गच्छेत् तदोत्सर्गविधिं हि कर्तुम्
tataḥ samutthāya vicintayena dharmaṃ tathārthaṃ ca vihāya śayyām / utthāya paścāddharirityudīrya gacchet tadotsargavidhiṃ hi kartum
न देवगोब्राह्मणवह्निमार्गे न राजमार्गे न चतुष्पथे च । कुर्यादथोत्सर्गमपीह गोष्ठे पूर्वापरां चैव समाश्रितो गाम्
na devagobrāhmaṇavahnimārge na rājamārge na catuṣpathe ca / kuryādathotsargamapīha goṣṭhe pūrvāparāṃ caiva samāśrito gām
ततस्तु शौचार्थमुपाहरेन्मृदं गुदे त्रयं पाणितले च सप्त । तथोभयोः पञ्च चतुस्तथैकां लिङ्गे तथैकां मृदमाहरेत
tatastu śaucārthamupāharenmṛdaṃ gude trayaṃ pāṇitale ca sapta / tathobhayoḥ pañca catustathaikāṃ liṅge tathaikāṃ mṛdamāhareta
नान्तर्जलाद्राक्षस मूषिकस्थलात् शौचावशिष्टा शरणात् तथान्या । वल्मीकमृच्चैव हि शौचनाय ग्राह्य सदाचारविदा नरेण
nāntarjalādrākṣasa mūṣikasthalāt śaucāvaśiṣṭā śaraṇāt tathānyā / valmīkamṛccaiva hi śaucanāya grāhya sadācāravidā nareṇa
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वापि विद्वान् प्रक्षाल्य पादौ भुवि संनिविष्टः । समाचमेदद्भिरफेनिलाभिरादौ परिमृज्य मुखं द्विरद्भिः
udaṅmukhaḥ prāṅmukho vāpi vidvān prakṣālya pādau bhuvi saṃniviṣṭaḥ / samācamedadbhiraphenilābhirādau parimṛjya mukhaṃ dviradbhiḥ
ततः स्पृशेत्खानि शिरः करेण संध्यामुपासीत ततः क्रमेण । केशांस्तु संशोध्य च दन्तधावनं कृत्वा तथा दर्पणदर्शनं च
tataḥ spṛśetkhāni śiraḥ kareṇa saṃdhyāmupāsīta tataḥ krameṇa / keśāṃstu saṃśodhya ca dantadhāvanaṃ kṛtvā tathā darpaṇadarśanaṃ ca
कृत्वा शिरःस्नानमथाङिड्कं वा संपूज्य तोयेन पितॄन् सदेवान् । होमं च कृत्वालभनं शुभानां कृत्वा बहिर्निर्गमनं प्रशस्तम्
kṛtvā śiraḥsnānamathāṅiḍkaṃ vā saṃpūjya toyena pitṝn sadevān / homaṃ ca kṛtvālabhanaṃ śubhānāṃ kṛtvā bahirnirgamanaṃ praśastam
दूर्वादधिसर्पिरथोदकुम्भं धेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् । मृद्गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि लाजामधु ब्राह्मणकन्यकां च
dūrvādadhisarpirathodakumbhaṃ dhenuṃ savatsāṃ vṛṣabhaṃ suvarṇam / mṛdgomayaṃ svastikamakṣatāni lājāmadhu brāhmaṇakanyakāṃ ca
श्वेतानि पुष्पाण्यथ शोभनानि हुताशनं चन्दमर्कबिम्बम् । अश्वत्थवृक्षं च समालभेत ततस्तु कुर्यान्निजजातिधर्मम्
śvetāni puṣpāṇyatha śobhanāni hutāśanaṃ candamarkabimbam / aśvatthavṛkṣaṃ ca samālabheta tatastu kuryānnijajātidharmam
देशानुशिष्टं कुल धर्ममग्र्यं स्वगोत्रधर्मं न हि संत्यजेत् । तेनार्थसिद्धिं समुपाचरेत नासत्प्रलापं न च सत्यहीनम्
deśānuśiṣṭaṃ kula dharmamagryaṃ svagotradharmaṃ na hi saṃtyajet / tenārthasiddhiṃ samupācareta nāsatpralāpaṃ na ca satyahīnam
न निष्ठुरं नागमशास्त्रहीनं वाक्यं वदेत्साधुजनेन येन । निन्द्यो भवेन्नैव च धर्मःएदी संगं न चासत्सु नरेषु कुर्यात्
na niṣṭhuraṃ nāgamaśāstrahīnaṃ vākyaṃ vadetsādhujanena yena / nindyo bhavennaiva ca dharmaḥedī saṃgaṃ na cāsatsu nareṣu kuryāt
संध्यासु वर्ज्यं सुरतं दिवा च सर्वासु योनीषु पराबलासु । आगारशून्येषु महीतलेषु रजस्वलास्वेव जलेषु वीर
saṃdhyāsu varjyaṃ surataṃ divā ca sarvāsu yonīṣu parābalāsu / āgāraśūnyeṣu mahītaleṣu rajasvalāsveva jaleṣu vīra
वृथाटनं था दानं वृथा च पशुमारणम् । न कर्त्तव्यं गृहस्थेन वृता दारपरिग्रहम्
vṛthāṭanaṃ thā dānaṃ vṛthā ca paśumāraṇam / na karttavyaṃ gṛhasthena vṛtā dāraparigraham
वृथाटनान्नित्यहानिर्वृथादानाद्धनक्षयः । वृथा पशुघ्नः प्राप्नोति पातकं नरकप्रदम्
vṛthāṭanānnityahānirvṛthādānāddhanakṣayaḥ / vṛthā paśughnaḥ prāpnoti pātakaṃ narakapradam
संतत्या हानिरश्लाघया वर्णसंकरतो भयम् । भेतव्यं च भवेल्लोके वृथादारपरिग्रहात्
saṃtatyā hāniraślāghayā varṇasaṃkarato bhayam / bhetavyaṃ ca bhavelloke vṛthādāraparigrahāt
परस्वे परदारे च न कार्या बुद्धिरुत्तमैः । परस्वं नरकायैव परदाराश्च मृत्यवे
parasve paradāre ca na kāryā buddhiruttamaiḥ / parasvaṃ narakāyaiva paradārāśca mṛtyave
नेक्षेत् परस्त्रियं नग्नां न संभाषेन तस्करान् । उद्क्यादर्शनं स्पर्शं संभाषं च विवर्जयेत्
nekṣet parastriyaṃ nagnāṃ na saṃbhāṣena taskarān / udkyādarśanaṃ sparśaṃ saṃbhāṣaṃ ca vivarjayet
नैकासने तथा स्थेयं सोदर्या परजायया । तथैव स्यान्न मातुश्च तथा स्वदुहितुस्त्वपि
naikāsane tathā stheyaṃ sodaryā parajāyayā / tathaiva syānna mātuśca tathā svaduhitustvapi
न च स्नायीत वै नग्नो न शयीत कदाचन । दिग्वाससो ऽपि न तथा परिभ्रमणमिष्यते। । भिन्नासनभाजनादीन् दूरतः परिवर्जयेत्
na ca snāyīta vai nagno na śayīta kadācana / digvāsaso 'pi na tathā paribhramaṇamiṣyate/ / bhinnāsanabhājanādīn dūrataḥ parivarjayet
नन्दासु नाभ्यङ्गमुपाचरेत क्षौरं च रिक्तासु जयासु मांसम् । पूर्णासु योषित्परिवर्जयेत भद्रासु सर्वाणि समाचरेत
nandāsu nābhyaṅgamupācareta kṣauraṃ ca riktāsu jayāsu māṃsam / pūrṇāsu yoṣitparivarjayeta bhadrāsu sarvāṇi samācareta
नाभ्यङ्गमर्के न च भूमिपुत्रे क्षौरं च शुक्रे रविजे च मांसम् । बुधेषु योषिन्न समाचरेत शेषेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात्
nābhyaṅgamarke na ca bhūmiputre kṣauraṃ ca śukre ravije ca māṃsam / budheṣu yoṣinna samācareta śeṣeṣu sarvāṇi sadaiva kuryāt
चित्रासु हस्ते श्रवणे च तैलं क्षौरं विशाखास्वभिजित्सुवर्ज्यम् । मूले मृगे भाग्रपदासु मांसं योषिन्मघाकृत्तिकयोत्तरासु
citrāsu haste śravaṇe ca tailaṃ kṣauraṃ viśākhāsvabhijitsuvarjyam / mūle mṛge bhāgrapadāsu māṃsaṃ yoṣinmaghākṛttikayottarāsu
सदैव जर्ज्यं शयनमुदक्शिरास् तथा प्रतीच्यां रजनीचरेश । भुञ्जीत नैवेह च दक्षिणामुखो न च प्रतीच्यामभिभोजनीयम्
sadaiva jarjyaṃ śayanamudakśirās tathā pratīcyāṃ rajanīcareśa / bhuñjīta naiveha ca dakṣiṇāmukho na ca pratīcyāmabhibhojanīyam
देवालयं चैत्यतरुं चतुष्पथं विद्याधिकं चापि गुरुं प्रदक्षिणम् । माल्यान्नपानं वसनानि यत्नतो नान्यैर्धृतांश्चापि हि धारयेद् बुधः
devālayaṃ caityataruṃ catuṣpathaṃ vidyādhikaṃ cāpi guruṃ pradakṣiṇam / mālyānnapānaṃ vasanāni yatnato nānyairdhṛtāṃścāpi hi dhārayed budhaḥ
स्नायाच्छिरःस्नानतया च नित्यं न कारणं चैव विना निशासु । ग्रहोपरागे स्वजनापयाते मुक्त्वा च जन्मर्क्षगते शशङ्के
snāyācchiraḥsnānatayā ca nityaṃ na kāraṇaṃ caiva vinā niśāsu / grahoparāge svajanāpayāte muktvā ca janmarkṣagate śaśaṅke
नाभ्यङ्गितं कायमुपस्पृशेच्च स्नातो न केशान् विधुनीत चापि । गात्राणि चैवाम्बरपाणिना च स्नातो विमृज्याद् रजनीचरेश
nābhyaṅgitaṃ kāyamupaspṛśecca snāto na keśān vidhunīta cāpi / gātrāṇi caivāmbarapāṇinā ca snāto vimṛjyād rajanīcareśa
वसेच्च देशेषु सुराजकेषु सुसंहितेष्वेव जनेषु नित्यम् । अक्रोधना न्यायपरा अमत्सराः कृषीवला ह्योषधयश्च यत्र
vasecca deśeṣu surājakeṣu susaṃhiteṣveva janeṣu nityam / akrodhanā nyāyaparā amatsarāḥ kṛṣīvalā hyoṣadhayaśca yatra
न तेषु देशेषु वसेत बुद्धिमान् सदा नृपो दण्डरुचिस्त्वशक्तः । जनो ऽपि नित्योत्सवबद्धवैरः सदा जिगीषुश्च निशाचरेन्द्र
na teṣu deśeṣu vaseta buddhimān sadā nṛpo daṇḍarucistvaśaktaḥ / jano 'pi nityotsavabaddhavairaḥ sadā jigīṣuśca niśācarendra