इति श्रीवामनपुराणे एकत्रिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । सेनापत्ये ऽभिषिक्तस्तु कुमारो दैवतैरथ । प्रणिपत्य भवं भक्त्या गिरिजां पावकं शुचिम्
iti śrīvāmanapurāṇe ekatriṃśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / senāpatye 'bhiṣiktastu kumāro daivatairatha / praṇipatya bhavaṃ bhaktyā girijāṃ pāvakaṃ śucim
षट् कृत्तिकाश्च शिरसा प्रणम्य कुटिलामपि । ब्रह्माणं च नमस्कृत्य इदं वचनमब्रवीत्
ṣaṭ kṛttikāśca śirasā praṇamya kuṭilāmapi / brahmāṇaṃ ca namaskṛtya idaṃ vacanamabravīt
कुमार उवाच । नमो ऽस्तु भवतां देवा ओं नमो ऽस्तु तपोधनाः । युष्मत्प्रसादाज्जेष्यामि शत्रू महिषतारकौ
kumāra uvāca / namo 'stu bhavatāṃ devā oṃ namo 'stu tapodhanāḥ / yuṣmatprasādājjeṣyāmi śatrū mahiṣatārakau
शिशुरस्मि न जानामि वक्तुं किञ्चन देवताः । दीयतां ब्रह्मणा सार्द्धमनुज्ञ मम साम्प्रतम्
śiśurasmi na jānāmi vaktuṃ kiñcana devatāḥ / dīyatāṃ brahmaṇā sārddhamanujña mama sāmpratam
इत्येवमुक्ते वचने कुमारेण महात्मना । मुखं निरीक्षन्ति सुराः स्रेवे विगतसाध्यमाः
ityevamukte vacane kumāreṇa mahātmanā / mukhaṃ nirīkṣanti surāḥ sreve vigatasādhyamāḥ
शङ्कपरो ऽपि सुतस्नेहात् समुत्थाय प्रजापतिम् । आदाय दक्षिणे पाणौ स्कन्दान्तिकमुपागमत्
śaṅkaparo 'pi sutasnehāt samutthāya prajāpatim / ādāya dakṣiṇe pāṇau skandāntikamupāgamat
अथोमा प्राह तनयं पुत्र एह्येहि शत्रुहन् । वन्दस्व चरणौ दिव्यौ विष्णोर्लोकनमस्कृतौ
athomā prāha tanayaṃ putra ehyehi śatruhan / vandasva caraṇau divyau viṣṇorlokanamaskṛtau
ततो विहस्याह गुहः को ऽयं मातर्वदस्व माम् । यस्यादरात् प्रणामो ऽयं क्रियते मद्विधैर्जनैः
tato vihasyāha guhaḥ ko 'yaṃ mātarvadasva mām / yasyādarāt praṇāmo 'yaṃ kriyate madvidhairjanaiḥ
तं माता प्राह वचनं कृते कर्मणि पद्मभूः । वक्ष्यते तव यो ऽयं हि महात्मा गरुडध्वजः
taṃ mātā prāha vacanaṃ kṛte karmaṇi padmabhūḥ / vakṣyate tava yo 'yaṃ hi mahātmā garuḍadhvajaḥ
केवलं त्विह मां देवस्त्वत्पिता प्राह शङ्करः । नान्यः परतरो ऽस्माद्धि वयमन्ये च देहिनः
kevalaṃ tviha māṃ devastvatpitā prāha śaṅkaraḥ / nānyaḥ parataro 'smāddhi vayamanye ca dehinaḥ
पार्वत्या गदिते स्कन्दः प्रणिपत्य जनार्दनम् । तस्थौ कृताञ्जलिपुटस्त्वाज्ञां प्रार्थयते ऽच्युतात्
pārvatyā gadite skandaḥ praṇipatya janārdanam / tasthau kṛtāñjalipuṭastvājñāṃ prārthayate 'cyutāt
कृताञ्जलिपुटं स्कन्दं भगवान् भूतभावनः । कृत्वा स्वस्त्ययनं देवो ह्यनुज्ञां प्रददौ ततः
kṛtāñjalipuṭaṃ skandaṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ / kṛtvā svastyayanaṃ devo hyanujñāṃ pradadau tataḥ
नारद उवाच । यत्तत् स्वस्त्ययनं पुण्यं कृतवान् गरुडध्वजः । शिखिध्वजाय विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
nārada uvāca / yattat svastyayanaṃ puṇyaṃ kṛtavān garuḍadhvajaḥ / śikhidhvajāya viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi
पुलस्त्य उवाच । शृणु स्वस्त्ययनं पुण्यं यत्प्राह भगवान् हरिः । स्कन्दस्य विजयार्थाय महिषस्य वधाय च
pulastya uvāca / śṛṇu svastyayanaṃ puṇyaṃ yatprāha bhagavān hariḥ / skandasya vijayārthāya mahiṣasya vadhāya ca
स्वस्ति ते कुरुतां ब्रह्म पद्मयोनी रजोगुणः । स्वस्ति चक्राङ्कितकरो विष्णुस्ते विदधत्वाजः
svasti te kurutāṃ brahma padmayonī rajoguṇaḥ / svasti cakrāṅkitakaro viṣṇuste vidadhatvājaḥ
स्वस्ति ते शङ्करो भक्त्या सपत्नीको वृषध्वजः । पावकः स्वस्ति तुभ्यं च करोतु शिखिवाहन
svasti te śaṅkaro bhaktyā sapatnīko vṛṣadhvajaḥ / pāvakaḥ svasti tubhyaṃ ca karotu śikhivāhana
दिवाकरः स्वस्ति करोतु तुभ्यं सोमः सभौमः सबुधो गुरुश्च । काव्यः सदा स्वस्ति करोतु तुभ्यं शनैश्चरः स्वस्त्ययनं करोतु
divākaraḥ svasti karotu tubhyaṃ somaḥ sabhaumaḥ sabudho guruśca / kāvyaḥ sadā svasti karotu tubhyaṃ śanaiścaraḥ svastyayanaṃ karotu
मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुर्वसिष्ठो भृगुरङ्गिराश्च । मृकण्डुजस्ते कुरुतां हि स्वस्ति स्वस्ति सदा सप्त महर्षयश्च
marīciratriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kraturvasiṣṭho bhṛguraṅgirāśca / mṛkaṇḍujaste kurutāṃ hi svasti svasti sadā sapta maharṣayaśca
विश्वेश्विनौ साध्यमरुद्गणाग्नयो दिवाकराः शूलधरा महेश्वराः । यक्षाः पिशाचा वसवो ऽथ किन्नराः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदोद्यतास्त्वमी
viśveśvinau sādhyamarudgaṇāgnayo divākarāḥ śūladharā maheśvarāḥ / yakṣāḥ piśācā vasavo 'tha kinnarāḥ te svasti kurvantu sadodyatāstvamī
नागाः सुपर्णाः सरितः सरांसि तीर्थानि पुण्यायतनाः समुद्राः । महाबला भूतगणा गणेन्द्राः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदा समुद्यताः
nāgāḥ suparṇāḥ saritaḥ sarāṃsi tīrthāni puṇyāyatanāḥ samudrāḥ / mahābalā bhūtagaṇā gaṇendrāḥ te svasti kurvantu sadā samudyatāḥ
स्वस्ति द्विपादिकेभ्यस्ते चतुष्पादेभ्य एव च । स्वस्ति ते बहुपादेभ्यस्त्वपादेभ्यो ऽप्यनामयम्
svasti dvipādikebhyaste catuṣpādebhya eva ca / svasti te bahupādebhyastvapādebhyo 'pyanāmayam
प्राचीं दिग् रक्षतां वज्री दक्षिणां दण्डनायकः । पाशी प्रतीचीं रक्षतु लक्ष्मामशुः पातु चोत्तराम्
prācīṃ dig rakṣatāṃ vajrī dakṣiṇāṃ daṇḍanāyakaḥ / pāśī pratīcīṃ rakṣatu lakṣmāmaśuḥ pātu cottarām
वह्निर्दक्षिमपूर्वा च कुबेरो दक्षिणापराम् । प्रतीचीमुत्तरां वायुः शिवः पूर्वोत्तरामपि
vahnirdakṣimapūrvā ca kubero dakṣiṇāparām / pratīcīmuttarāṃ vāyuḥ śivaḥ pūrvottarāmapi
उवरिष्टाद् ध्रुवः शिवः पुर्वोत्तरामपि । मुसती लाङ्गली चक्री धनुष्मानन्तरेषु च
uvariṣṭād dhruvaḥ śivaḥ purvottarāmapi / musatī lāṅgalī cakrī dhanuṣmānantareṣu ca
वाराहो ऽम्बुनिधौ पातु दुर्गे पातु नृकेसरी । सामवेदध्वनिः श्रीमान् सर्वलतः पातु माधवः
vārāho 'mbunidhau pātu durge pātu nṛkesarī / sāmavedadhvaniḥ śrīmān sarvalataḥ pātu mādhavaḥ
पुलस्त्य उवाच । एवं कृतस्वस्त्ययनो गुहः शक्तिधरो ऽग्रणीः । प्रणिपत्य सुरान् सर्वान् समुत्पतत भूतलात्
pulastya uvāca / evaṃ kṛtasvastyayano guhaḥ śaktidharo 'graṇīḥ / praṇipatya surān sarvān samutpatata bhūtalāt
तमन्वेव गणाः सर्वे दत्ता ये मुदितैः सुरैः । अनुजग्मुः कुमारं ते कामरूपा विहङ्गमाः
tamanveva gaṇāḥ sarve dattā ye muditaiḥ suraiḥ / anujagmuḥ kumāraṃ te kāmarūpā vihaṅgamāḥ
मातरश्च तथा सर्वाः समुत्पेतुर्नभस्तलम् । समं स्कन्देन बलिना हन्तुकामा महासुरान्
mātaraśca tathā sarvāḥ samutpeturnabhastalam / samaṃ skandena balinā hantukāmā mahāsurān
ततः सुदीर्घमध्वानं गत्वा स्कन्दो ऽब्रवीद् गणान् । भूम्यां तूर्णं महावीर्याः कुरुध्वमवतारणम्
tataḥ sudīrghamadhvānaṃ gatvā skando 'bravīd gaṇān / bhūmyāṃ tūrṇaṃ mahāvīryāḥ kurudhvamavatāraṇam
गणा गुहवचः श्रुत्वा अवतीर्य महीतलम् । आरात् पतन्तस्तद्देशं नादं चक्रुर्भयङ्करम्
gaṇā guhavacaḥ śrutvā avatīrya mahītalam / ārāt patantastaddeśaṃ nādaṃ cakrurbhayaṅkaram
तन्निनादो महीं सर्वामापूर्य च नभस्तलम् । विवेशार्णवरन्ध्रेण पातालं दानवालयम्
tanninādo mahīṃ sarvāmāpūrya ca nabhastalam / viveśārṇavarandhreṇa pātālaṃ dānavālayam
श्रुतः स महिषेणाथ तारकेम च धीमता । विरोजनेन जम्भेन कुजम्भेनासुरेण च
śrutaḥ sa mahiṣeṇātha tārakema ca dhīmatā / virojanena jambhena kujambhenāsureṇa ca
ते श्रुत्वा सहसा नादं वज्रपातोपमं दृढम् । किमेतदिति संचिन्त्य तूर्णं जग्मुस्तदान्धकम्
te śrutvā sahasā nādaṃ vajrapātopamaṃ dṛḍham / kimetaditi saṃcintya tūrṇaṃ jagmustadāndhakam
ते समेत्यान्धकेनैव समं दानवपुङ्गवाः । मन्त्रयामासुरुद्विग्नास्तं शब्दं प्रति नारद
te sametyāndhakenaiva samaṃ dānavapuṅgavāḥ / mantrayāmāsurudvignāstaṃ śabdaṃ prati nārada
मन्त्रयत्सु च दैत्येषु भूतलात् सूकराननः । पातालकेतुर्दैत्येन्द्रः संप्राप्तो ऽथ रसातलम्
mantrayatsu ca daityeṣu bhūtalāt sūkarānanaḥ / pātālaketurdaityendraḥ saṃprāpto 'tha rasātalam
स बाणविद्धो व्यथितः कम्पमानो मुहुर्मुहुः । अब्रवीद् वचनं दीनं समभ्येत्यान्धकासुरम्
sa bāṇaviddho vyathitaḥ kampamāno muhurmuhuḥ / abravīd vacanaṃ dīnaṃ samabhyetyāndhakāsuram
पातालकेतुरुवाच । गतो ऽहमासं दैत्येन्द्र गालवस्याश्रमं प्रति । तं विध्वंसयितुं यत्नं समारब्धं बलान्मया
pātālaketuruvāca / gato 'hamāsaṃ daityendra gālavasyāśramaṃ prati / taṃ vidhvaṃsayituṃ yatnaṃ samārabdhaṃ balānmayā
यावत्सूकरूपेण प्रविशामि तमाश्रमम् । न जाने तं नरं राजन् येन मे प्रहितः शरः
yāvatsūkarūpeṇa praviśāmi tamāśramam / na jāne taṃ naraṃ rājan yena me prahitaḥ śaraḥ
शरसंभिन्नजत्रुश्च भयात् तस्य महाजवः । प्रणष्ट आश्रमात् तस्मात् स च मां पृष्ठतो ऽन्वगात्
śarasaṃbhinnajatruśca bhayāt tasya mahājavaḥ / praṇaṣṭa āśramāt tasmāt sa ca māṃ pṛṣṭhato 'nvagāt
तुरङ्गखुरनिर्घोषः श्रूयते परमो ऽसुर । तिष्ठ तिष्ठेति वदतस्तस्य शूरस्य पृष्ठतः । तद्भयादस्मि जलधिं संप्राप्तो दक्षिणार्णवम्
turaṅgakhuranirghoṣaḥ śrūyate paramo 'sura / tiṣṭha tiṣṭheti vadatastasya śūrasya pṛṣṭhataḥ / tadbhayādasmi jaladhiṃ saṃprāpto dakṣiṇārṇavam
यावत्पस्यामि तत्रस्थान् नानावेषाकृतीन् नरान् । केचिद् गर्जन्ति घनवत् प्रतिगर्जन्ति चापरे
yāvatpasyāmi tatrasthān nānāveṣākṛtīn narān / kecid garjanti ghanavat pratigarjanti cāpare
अन्ये चोचुर्वयं नूनं निघ्नामो महिषासुरम् । तारकं घातयामो ऽद्य वदन्त्यन्ये सुतैजसः
anye cocurvayaṃ nūnaṃ nighnāmo mahiṣāsuram / tārakaṃ ghātayāmo 'dya vadantyanye sutaijasaḥ
तच्छ्रुत्वा सुतरां त्रासो मम जातो ऽसुरेश्वर । महार्णवं परित्यज्य पतितो ऽस्मि भयातुरः
tacchrutvā sutarāṃ trāso mama jāto 'sureśvara / mahārṇavaṃ parityajya patito 'smi bhayāturaḥ
धरण्यां विवृतं गर्तं स मामन्वपतद् बली । तद्भयात् संपरित्यज्य हिरण्यपुरमात्मनः
dharaṇyāṃ vivṛtaṃ gartaṃ sa māmanvapatad balī / tadbhayāt saṃparityajya hiraṇyapuramātmanaḥ
तवान्तिकमनुप्राप्तः प्रसादं कर्तुमर्हसि । तच्छ्रत्वा चान्धको वाक्यं प्राह मेघस्वनं वचः
tavāntikamanuprāptaḥ prasādaṃ kartumarhasi / tacchratvā cāndhako vākyaṃ prāha meghasvanaṃ vacaḥ
न भेतव्यं त्वया तस्मात् सत्यं गोप्तास्मि दानव । महिषस्तारकश्चोभौ बाणश्च बलिनां वरः
na bhetavyaṃ tvayā tasmāt satyaṃ goptāsmi dānava / mahiṣastārakaścobhau bāṇaśca balināṃ varaḥ
अनाख्यायैव ते वीरास्त्वन्धकं महिषादयः । स्वपरिग्रहसंयुक्ता भूमिं युद्धाय निर्ययुः
anākhyāyaiva te vīrāstvandhakaṃ mahiṣādayaḥ / svaparigrahasaṃyuktā bhūmiṃ yuddhāya niryayuḥ
यत्र ते दारुमाकारा गणाश्चक्रुर्महास्वनम् । तत्र दैत्याः समाजग्मुः सायुधाः सबला मुने
yatra te dārumākārā gaṇāścakrurmahāsvanam / tatra daityāḥ samājagmuḥ sāyudhāḥ sabalā mune
दैत्यानापततो दृष्ट्वा कार्तिकेयगणास्ततः । अभ्यद्रवन्त सहसा स चोग्रो मातृमण्डलः
daityānāpatato dṛṣṭvā kārtikeyagaṇāstataḥ / abhyadravanta sahasā sa cogro mātṛmaṇḍalaḥ
तेषां पुरस्सरः स्थाणुः प्रगृह्य परिघं बली । निषूदयत् परबलं क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव
teṣāṃ purassaraḥ sthāṇuḥ pragṛhya parighaṃ balī / niṣūdayat parabalaṃ kruddho rudraḥ paśūniva
तं निघ्नन्तं महादेवं निरीक्ष्य कलशोदरः । कुठारं पाणिनादाय हन्ति सर्वान् महासुरान्
taṃ nighnantaṃ mahādevaṃ nirīkṣya kalaśodaraḥ / kuṭhāraṃ pāṇinādāya hanti sarvān mahāsurān
ज्वालामुखो भयकरः करेणादाय चासुरम् । सरथं सगजं साश्वं विस्तृते वदने ऽक्षिपत
jvālāmukho bhayakaraḥ kareṇādāya cāsuram / sarathaṃ sagajaṃ sāśvaṃ vistṛte vadane 'kṣipata
दण्डकश्चापि संक्रुद्धः प्रासपाणिर्महासुरम् । सवाहनं प्रक्षिपति समुत्पाट्य महार्मवे
daṇḍakaścāpi saṃkruddhaḥ prāsapāṇirmahāsuram / savāhanaṃ prakṣipati samutpāṭya mahārmave
शङ्कुकर्णश्च मुसली हलेनाकृष्य दानवान् । संचूर्णयति मन्त्रीव राजानं प्रासभृद् वशी
śaṅkukarṇaśca musalī halenākṛṣya dānavān / saṃcūrṇayati mantrīva rājānaṃ prāsabhṛd vaśī
खड्गचर्मधरो वीरः पुष्पदन्तो गणेश्वरः । द्विधा त्रिधा च बहुधा चक्रे दैतेयदानवान्
khaḍgacarmadharo vīraḥ puṣpadanto gaṇeśvaraḥ / dvidhā tridhā ca bahudhā cakre daiteyadānavān
पिङ्गलो दण्डमुद्याम्य यत्र यत्र प्रधावति । तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते राशयः शावदानवैः
piṅgalo daṇḍamudyāmya yatra yatra pradhāvati / tatra tatra pradṛśyante rāśayaḥ śāvadānavaiḥ
सहस्रनयनः शूलं भ्रामयन् वै गणाग्रणीः । निजघानासुरान् वीरः सवाजिरथकुञ्जरान्
sahasranayanaḥ śūlaṃ bhrāmayan vai gaṇāgraṇīḥ / nijaghānāsurān vīraḥ savājirathakuñjarān
भीमो भीमशिलावर्षै स पुरस्सरतो ऽसुरान् । निजघान यथैवेन्द्रो वज्रवृष्ट्या नगोत्तमान्
bhīmo bhīmaśilāvarṣai sa purassarato 'surān / nijaghāna yathaivendro vajravṛṣṭyā nagottamān
रौद्रः शकटचक्राक्षो गणः पञ्चशिखो बली । भ्रामयन् मुद्गरं वेगान्निजघान बलाद् रिपून्
raudraḥ śakaṭacakrākṣo gaṇaḥ pañcaśikho balī / bhrāmayan mudgaraṃ vegānnijaghāna balād ripūn
गिरिभेदी तलेनैव सारोहं कुञ्जरं रणे । भस्म चक्रे महावेगो रथं च रथिना सह
giribhedī talenaiva sārohaṃ kuñjaraṃ raṇe / bhasma cakre mahāvego rathaṃ ca rathinā saha
नाडीजङ्घो ऽङ्घ्रिपातैश्च मुष्टिभिर्जानुनासुरान् । कीलभिर्वज्रतुल्याभिर्जघान बलवान् मुने
nāḍījaṅgho 'ṅghripātaiśca muṣṭibhirjānunāsurān / kīlabhirvajratulyābhirjaghāna balavān mune
कूर्मग्रीवो ग्रीवयैव शिरमा चरणेन च । लुण्ठनेन तता दैत्यान् निजघान सवाहनान्
kūrmagrīvo grīvayaiva śiramā caraṇena ca / luṇṭhanena tatā daityān nijaghāna savāhanān
पिण्डारकस्तु तुण्डेन शृङ्गाभ्यां च कलिप्रिय । विदारयति संग्रामे दानवान् समरोद्धतान्
piṇḍārakastu tuṇḍena śṛṅgābhyāṃ ca kalipriya / vidārayati saṃgrāme dānavān samaroddhatān
ततस्तत्सैन्यमतुलं वध्यमानं गणेश्वरैः । प्रदुद्रावाथ महिषस्तारकश्च गणाग्रणीः
tatastatsainyamatulaṃ vadhyamānaṃ gaṇeśvaraiḥ / pradudrāvātha mahiṣastārakaśca gaṇāgraṇīḥ
ते हन्यमानाः प्रमथा दानवाभयां वरायुधैः । परिवार्य समन्तात् ते युयुधुः कुपितास्तदा
te hanyamānāḥ pramathā dānavābhayāṃ varāyudhaiḥ / parivārya samantāt te yuyudhuḥ kupitāstadā
हंसास्यः पट्टिशेनाथ जघान महिषासुरम् । षोटशाक्षस्त्रिशूलेन शतशीर्षो वरासिना
haṃsāsyaḥ paṭṭiśenātha jaghāna mahiṣāsuram / ṣoṭaśākṣastriśūlena śataśīrṣo varāsinā
श्रुतायुधस्तु गदया विशोको मुसलेन तु । बन्धुदत्तस्तु शूलेन मूर्ध्नि दैत्यमताडयत्
śrutāyudhastu gadayā viśoko musalena tu / bandhudattastu śūlena mūrdhni daityamatāḍayat
तथान्यैः पार्षदैर्युद्धे शूलशक्त्यृष्टिपट्टिशैः । नाकम्पत् ताड्यमानो ऽपि मैनाक इव पर्वतः
tathānyaiḥ pārṣadairyuddhe śūlaśaktyṛṣṭipaṭṭiśaiḥ / nākampat tāḍyamāno 'pi maināka iva parvataḥ
तारको भद्रकाल्या च तथोलूखलया रणे । वध्यते चैकचूडाया दार्यते परमायुधैः
tārako bhadrakālyā ca tatholūkhalayā raṇe / vadhyate caikacūḍāyā dāryate paramāyudhaiḥ
तौ ताड्यमानौ प्रमथैर्मातृभिश्च महासुरौ । न क्षोभं जग्मतुर्विरौ क्षोभयन्तौ गणानपि
tau tāḍyamānau pramathairmātṛbhiśca mahāsurau / na kṣobhaṃ jagmaturvirau kṣobhayantau gaṇānapi
महिषो गदया तूर्णं प्रहारैः प्रमथानथ । पराजित्य पराधावत् कुमारं प्रति सायुधः
mahiṣo gadayā tūrṇaṃ prahāraiḥ pramathānatha / parājitya parādhāvat kumāraṃ prati sāyudhaḥ
तमापतन्तं महिषं सुचक्राक्षो निरीक्ष्य हि । चक्रमुद्यम्य संक्रुद्धो रुरोध दनुनन्दनम्
tamāpatantaṃ mahiṣaṃ sucakrākṣo nirīkṣya hi / cakramudyamya saṃkruddho rurodha danunandanam
गदाचक्राङ्कितकरौ गणासुरमहारथै । अयुध्येतां तद ब्रह्मन् लघु चित्रं च सुष्ठु च
gadācakrāṅkitakarau gaṇāsuramahārathai / ayudhyetāṃ tada brahman laghu citraṃ ca suṣṭhu ca
गदां मुमोच महिषः समाविध्य गणाय तु । सुचक्राक्षो निजं चक्रमुत्ससर्जासुरं प्रति
gadāṃ mumoca mahiṣaḥ samāvidhya gaṇāya tu / sucakrākṣo nijaṃ cakramutsasarjāsuraṃ prati
गदां छित्त्वा सुतीक्ष्णारं चक्रं महिषमाद्रवत् । तत उच्चुक्रुशुर्दैत्या हा हतो महिषस्तिवति
gadāṃ chittvā sutīkṣṇāraṃ cakraṃ mahiṣamādravat / tata uccukruśurdaityā hā hato mahiṣastivati
तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवद् बाणः प्रासमाविध्य वेगवान् । जघान चक्रं रक्ताक्षः पञ्जमुष्टिशतेन हि
tacchrutvābhyadravad bāṇaḥ prāsamāvidhya vegavān / jaghāna cakraṃ raktākṣaḥ pañjamuṣṭiśatena hi
पञ्चबाहुशतेनापि सुचक्राक्षं बबन्ध सः । बलवानपि बाणेन निष्प्रयत्नगतिः कृतः
pañcabāhuśatenāpi sucakrākṣaṃ babandha saḥ / balavānapi bāṇena niṣprayatnagatiḥ kṛtaḥ
सुचक्राक्षं सचक्रं हि बद्धं बाणासुरेण हि । दृष्ट्वाद्रवद्गदापाणिर्मकराक्षो महाबलः
sucakrākṣaṃ sacakraṃ hi baddhaṃ bāṇāsureṇa hi / dṛṣṭvādravadgadāpāṇirmakarākṣo mahābalaḥ
गदया मूर्ध्नि बाणं हि निजघान महाबलः । वेदनार्त्तो मुमोचाथ सुचक्राक्षं महासुरः । स चापि तेन संयुक्तो व्रीडायुक्तो महामनाः
gadayā mūrdhni bāṇaṃ hi nijaghāna mahābalaḥ / vedanārtto mumocātha sucakrākṣaṃ mahāsuraḥ / sa cāpi tena saṃyukto vrīḍāyukto mahāmanāḥ
स संग्रामं परित्यज्य सालिग्राममुपाययौ । बाणो ऽपि मकाराक्षेण ताडितो ऽभूत्पराङ्मुखः
sa saṃgrāmaṃ parityajya sāligrāmamupāyayau / bāṇo 'pi makārākṣeṇa tāḍito 'bhūtparāṅmukhaḥ
प्रभज्यत बलं सर्वं दैत्यानां सुरतापस । ततः स्वबलमीक्ष्यैव प्रभग्नं तारको बली । खड्गोद्यतकरो दैत्यः प्रदुद्राव गणेश्वरान्
prabhajyata balaṃ sarvaṃ daityānāṃ suratāpasa / tataḥ svabalamīkṣyaiva prabhagnaṃ tārako balī / khaḍgodyatakaro daityaḥ pradudrāva gaṇeśvarān
ततस्तु तेनाप्रतिमेन सासिना ते हंसवक्त्रप्रमुखा गणेश्वराः । समातरश्चापि पराजिता रणे स्कन्दं भयार्त्ताः शरणं प्रपेदिरे
tatastu tenāpratimena sāsinā te haṃsavaktrapramukhā gaṇeśvarāḥ / samātaraścāpi parājitā raṇe skandaṃ bhayārttāḥ śaraṇaṃ prapedire
भगनान् गणान् वीक्ष्य महेश्वरात्मजस्तं तारकं सासिनमापतन्तम् । दृष्ट्वैव शक्त्या हृदये बिभेद स भिन्नमर्मा न्यपतत् पृथिव्याम्
bhaganān gaṇān vīkṣya maheśvarātmajastaṃ tārakaṃ sāsinamāpatantam / dṛṣṭvaiva śaktyā hṛdaye bibheda sa bhinnamarmā nyapatat pṛthivyām
तस्मिन्हते भ्रातरि भग्नदर्पो भयातुरो ऽभून्महिषो महर्षे । संत्यज्य संग्रामशिरो दुरात्मा जगाम शैलं स दिमाचलाख्यम्
tasminhate bhrātari bhagnadarpo bhayāturo 'bhūnmahiṣo maharṣe / saṃtyajya saṃgrāmaśiro durātmā jagāma śailaṃ sa dimācalākhyam
बाणो ऽपि वीरे निहते ऽथ तारके गते हिमाद्रिं महिषे भयात्ते । भयाद् विवेशोग्रमपां निधानं गर्णैर्बले वध्यति सापराधे
bāṇo 'pi vīre nihate 'tha tārake gate himādriṃ mahiṣe bhayātte / bhayād viveśogramapāṃ nidhānaṃ garṇairbale vadhyati sāparādhe
हत्वा कुमारो रणमुर्ध्नि तारकं प्रगृह्य शक्तिं महता जवेन । मयूरमारुह्य शिखण्डमण्डितं ययौ निहन्तुं महिषासुरस्य
hatvā kumāro raṇamurdhni tārakaṃ pragṛhya śaktiṃ mahatā javena / mayūramāruhya śikhaṇḍamaṇḍitaṃ yayau nihantuṃ mahiṣāsurasya
स पृष्ठतः प्रेक्ष्य शिकण्डिकेतनं समापतन्तं वरशक्तिपाणिनम् । कैलासमुत्सृज्य हिमाचलं तथा क्रौञ्चं समभ्येत्व गुहं विवेश
sa pṛṣṭhataḥ prekṣya śikaṇḍiketanaṃ samāpatantaṃ varaśaktipāṇinam / kailāsamutsṛjya himācalaṃ tathā krauñcaṃ samabhyetva guhaṃ viveśa
दैत्यं प्रविष्टं स पिनाकिसूनुर्जुगोप यत्नाद् भगवान् सुहो ऽपि । स्वबन्धुहन्ता भविता कथं त्वहं संचिन्तयन्नेव ततः स्थितो ऽभूत्
daityaṃ praviṣṭaṃ sa pinākisūnurjugopa yatnād bhagavān suho 'pi / svabandhuhantā bhavitā kathaṃ tvahaṃ saṃcintayanneva tataḥ sthito 'bhūt
ततो ऽभ्यगात् पुष्करसंभवस्तु हरो मुरारिस्त्रिदसेश्वरश्च । अभ्येत्य चोचुर्महिषं सशैलं भिन्दस्व शक्त्या कुरु देवकार्यम्
tato 'bhyagāt puṣkarasaṃbhavastu haro murāristridaseśvaraśca / abhyetya cocurmahiṣaṃ saśailaṃ bhindasva śaktyā kuru devakāryam
तत् कार्तिकेयः प्रियमेव तथ्यं श्रुत्वा वचः प्राह सुरान् विहस्य । कथं हि मातामहनप्तृकं वधे स्वभ्रातरं भ्रातृसुतं च मातुः
tat kārtikeyaḥ priyameva tathyaṃ śrutvā vacaḥ prāha surān vihasya / kathaṃ hi mātāmahanaptṛkaṃ vadhe svabhrātaraṃ bhrātṛsutaṃ ca mātuḥ
एषा श्रुतिश्चापि पुरातनी किल गायन्ति यां वेदविदो महर्षयः । कृत्वा च यस्या मतमुत्तमायाः स्वर्गं व्रजन्ति त्वतिपापिनो ऽपि
eṣā śrutiścāpi purātanī kila gāyanti yāṃ vedavido maharṣayaḥ / kṛtvā ca yasyā matamuttamāyāḥ svargaṃ vrajanti tvatipāpino 'pi
गां ब्राह्मणं वृद्धमथाप्तवाक्यं बालं स्वबन्धुं ललनामदुष्टाम् । कृतापराधा अपि नैव वध्या आचार्यमुख्या गुरवस्तथैव
gāṃ brāhmaṇaṃ vṛddhamathāptavākyaṃ bālaṃ svabandhuṃ lalanāmaduṣṭām / kṛtāparādhā api naiva vadhyā ācāryamukhyā guravastathaiva
एवं जानन् धर्ममग्र्यं सुरेन्द्रा नाहं हन्यां भातरं मातुलेयम् । यदा दैत्यो निर्गामिष्यद् गुहान्तः तदा शक्त्या घातायिष्यामि शत्रुम्
evaṃ jānan dharmamagryaṃ surendrā nāhaṃ hanyāṃ bhātaraṃ mātuleyam / yadā daityo nirgāmiṣyad guhāntaḥ tadā śaktyā ghātāyiṣyāmi śatrum
श्रुत्वा कुमारवचनं भगवान्महर्षे कृत्वा मतिं स्वहृदये गुहमाह शक्रः । मत्तो भवान् न मतिमान् वदसे किमर्थं वाक्यं शृणुष्व हरिणा गदितं हि पूर्वम्
śrutvā kumāravacanaṃ bhagavānmaharṣe kṛtvā matiṃ svahṛdaye guhamāha śakraḥ / matto bhavān na matimān vadase kimarthaṃ vākyaṃ śṛṇuṣva hariṇā gaditaṃ hi pūrvam
नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः । एकं हन्याद् बहुभ्योर्ऽथे न पापी तेन जायते । ॥ 32.95 एतच्छ्रुत्वा मया पूर्वं समयस्थेन चाग्निज । निहतो नमुचिः पूर्वं सोदरो ऽपि ममानुजः
naikasyārthe bahūn hanyāditi śāstreṣu niścayaḥ / ekaṃ hanyād bahubhyor'the na pāpī tena jāyate / // 32.95 etacchrutvā mayā pūrvaṃ samayasthena cāgnija / nihato namuciḥ pūrvaṃ sodaro 'pi mamānujaḥ
तस्मात् बहूनामर्थाय सक्रोञ्चं महिषासुरम् । घातयस्व पराक्रम्य शक्त्या पावकदत्तया
tasmāt bahūnāmarthāya sakroñcaṃ mahiṣāsuram / ghātayasva parākramya śaktyā pāvakadattayā
पुरन्दरवचः श्रुत्वा क्रोधादारक्तलोचनः । कुमारः प्राह वचनं कम्पमानः शतक्रतुम्
purandaravacaḥ śrutvā krodhādāraktalocanaḥ / kumāraḥ prāha vacanaṃ kampamānaḥ śatakratum
मूढ किं ते बलं बाह्वोः शारीरं चापि वृत्रहन् । येनाधिक्षिपसे मां त्वं ध्रुवं न मतिमानसि
mūḍha kiṃ te balaṃ bāhvoḥ śārīraṃ cāpi vṛtrahan / yenādhikṣipase māṃ tvaṃ dhruvaṃ na matimānasi
तमुवाच सहस्राक्षस्त्वत्तो ऽहं बलवान् गुह । तं गृहः प्राह एह्येहि युद्ध्यस्व बलवान् यदि
tamuvāca sahasrākṣastvatto 'haṃ balavān guha / taṃ gṛhaḥ prāha ehyehi yuddhyasva balavān yadi
शक्रः प्राहाथ बलवान् ज्ञायते कृत्तिकासुत । प्रदक्षिणं शीघ्रतरं यः कुर्यात् क्रौञ्चमेव हि
śakraḥ prāhātha balavān jñāyate kṛttikāsuta / pradakṣiṇaṃ śīghrataraṃ yaḥ kuryāt krauñcameva hi
श्रुत्वा तद्वचनं स्कन्दो मयूरं प्रोह्य वेगवान् । प्रदक्षिणं पादचारी कर्त्तु तूर्णतरो ऽब्यगात्
śrutvā tadvacanaṃ skando mayūraṃ prohya vegavān / pradakṣiṇaṃ pādacārī karttu tūrṇataro 'byagāt
शक्रो ऽवतीर्य नागेन्द्रात् पादेनाथ प्रदक्षिणम् । कृत्वा तस्थौगुहो ऽभ्येत्य मूढङ्किं संस्थितो भवान्
śakro 'vatīrya nāgendrāt pādenātha pradakṣiṇam / kṛtvā tasthauguho 'bhyetya mūḍhaṅkiṃ saṃsthito bhavān
तमिन्द्रः प्राह कौटिल्यं मया पूर्वं प्रदक्षिणः । कृतो ऽस्य न त्वया पूर्वं कुमारः शक्रमब्रवीत्
tamindraḥ prāha kauṭilyaṃ mayā pūrvaṃ pradakṣiṇaḥ / kṛto 'sya na tvayā pūrvaṃ kumāraḥ śakramabravīt
मया पूर्वं मया पूर्वं विवदनतौ परस्परम् । प्राप्योचतुर्महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च
mayā pūrvaṃ mayā pūrvaṃ vivadanatau parasparam / prāpyocaturmaheśāya brahmaṇe mādhavāya ca
अथोवाच हरिः स्कन्दं प्रष्टुमर्हसि पर्वतम् । यो ऽयं वचक्ष्यति पूर्वं क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः । पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्
athovāca hariḥ skandaṃ praṣṭumarhasi parvatam / yo 'yaṃ vacakṣyati pūrvaṃ krauñcamabhyetya pāvakiḥ / papracchādrimidaṃ kena kṛtaṃ pūrvaṃ pradakṣiṇam
तन्माधववचः श्रुत्वा क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः । पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्
tanmādhavavacaḥ śrutvā krauñcamabhyetya pāvakiḥ / papracchādrimidaṃ kena kṛtaṃ pūrvaṃ pradakṣiṇam
इत्येवमुक्तः क्रौञ्चस्तु प्राह पूर्वं महामतिः । चकार गोत्रभित् पश्चात्त्वाया कृतमथो गुह
ityevamuktaḥ krauñcastu prāha pūrvaṃ mahāmatiḥ / cakāra gotrabhit paścāttvāyā kṛtamatho guha
एवं ब्रुवन्तं क्रौञ्चं स क्रोधात्प्रस्फुरिताधरः । बिभेद शक्त्या कौटिल्यो महिषेण समं तदा
evaṃ bruvantaṃ krauñcaṃ sa krodhātprasphuritādharaḥ / bibheda śaktyā kauṭilyo mahiṣeṇa samaṃ tadā
तस्मिन्हते ऽथ तनये बलवान् सुनाभो वेगेन भूमिधरपार्थिवस्तथागात् । ब्रह्मेन्द्ररुद्रश्विवसुप्रधाना जग्मुर्दिवं महिषमीक्ष्य हतं गुहेन
tasminhate 'tha tanaye balavān sunābho vegena bhūmidharapārthivastathāgāt / brahmendrarudraśvivasupradhānā jagmurdivaṃ mahiṣamīkṣya hataṃ guhena
स्वमातुलं बीक्ष्य बली कुमारः शक्तिं समुत्पाट्य निहन्तुकामः । निवारितश्चक्रधरेण वेगादालिङ्ग्य दोर्भ्या गुरुरित्युदीर्य
svamātulaṃ bīkṣya balī kumāraḥ śaktiṃ samutpāṭya nihantukāmaḥ / nivāritaścakradhareṇa vegādāliṅgya dorbhyā gururityudīrya
सुनाभमभ्येत्य हिमाचलस्तु प्रगृह्य हस्ते ऽन्यत एव नीतवान् । हरिः कुमारं सशिखण्डिनं नयद्वेगाद्दिवं पन्नगशत्रुपत्रः
sunābhamabhyetya himācalastu pragṛhya haste 'nyata eva nītavān / hariḥ kumāraṃ saśikhaṇḍinaṃ nayadvegāddivaṃ pannagaśatrupatraḥ
ततो गुहः प्राह हरिं सुरेशं मोहेन नष्टो भगवन् विवेकः । भ्राता मया मातुलजो निरस्तस्तस्मात् करिष्ये स्वशरीरशोषम्
tato guhaḥ prāha hariṃ sureśaṃ mohena naṣṭo bhagavan vivekaḥ / bhrātā mayā mātulajo nirastastasmāt kariṣye svaśarīraśoṣam
तं प्राह विष्णुर्व्रज तीर्थवर्थं पृथूदकं पापतरोः कुठारम् । स्नात्वौघवत्यां हरमीक्ष्य भक्त्या भविष्यसे सूर्यसमप्रभावः
taṃ prāha viṣṇurvraja tīrthavarthaṃ pṛthūdakaṃ pāpataroḥ kuṭhāram / snātvaughavatyāṃ haramīkṣya bhaktyā bhaviṣyase sūryasamaprabhāvaḥ
इत्येवमुक्तो हरिणा कुमारस्त्वभ्येत्य तीर्थं प्रसमीक्ष्य शंभुम् । स्नात्वार्च्य देवान् स रविप्रकाशो जगाम शैलं सदनं हरस्य
ityevamukto hariṇā kumārastvabhyetya tīrthaṃ prasamīkṣya śaṃbhum / snātvārcya devān sa raviprakāśo jagāma śailaṃ sadanaṃ harasya
सुचक्रनेत्रो ऽपि महाश्रमे तपश्चचार शैले पवनाशनस्तु । आराधयानो वृषभध्वजं तदा हरो ऽस्य तुष्टो वरदो बभूव
sucakranetro 'pi mahāśrame tapaścacāra śaile pavanāśanastu / ārādhayāno vṛṣabhadhvajaṃ tadā haro 'sya tuṣṭo varado babhūva
देवात् स वव्रे वरमायुधार्थे चक्रं तथा वै रिपुबाहुषण्डम् । छिन्द्याद्यथा त्वप्रतिमं करेण बाणस्य तन्मे भगवान् ददातु
devāt sa vavre varamāyudhārthe cakraṃ tathā vai ripubāhuṣaṇḍam / chindyādyathā tvapratimaṃ kareṇa bāṇasya tanme bhagavān dadātu
तमाह शंभुर्व्रज दत्तमेतद् वरं हि चक्रस्य तवायुधास्य । बाणस्य तद्बाहुबलं प्रवृद्धं संछेत्स्यते नात्र विचारणास्ति
tamāha śaṃbhurvraja dattametad varaṃ hi cakrasya tavāyudhāsya / bāṇasya tadbāhubalaṃ pravṛddhaṃ saṃchetsyate nātra vicāraṇāsti
वरे प्रदत्ते त्रिपुरान्तकेन गणेश्वरः स्कन्दमुपाजगाम । निपत्य पादौ प्रतिवन्द्य हृष्टो निवेदयामास हरप्रसादम्
vare pradatte tripurāntakena gaṇeśvaraḥ skandamupājagāma / nipatya pādau prativandya hṛṣṭo nivedayāmāsa haraprasādam
एवं तवोक्तं महिषासुरस्य वधं त्रिनेत्रात्मजशक्तिभेदात् । क्रौञ्चस्य मृत्युः शरणागतार्थं पापापहं पुण्यविवर्धनं च
evaṃ tavoktaṃ mahiṣāsurasya vadhaṃ trinetrātmajaśaktibhedāt / krauñcasya mṛtyuḥ śaraṇāgatārthaṃ pāpāpahaṃ puṇyavivardhanaṃ ca